Buugga Daanyeel - Lambar Afar iyo Siddeetan

Runta waxaa lagu adkeeyaa markhaatiga laba ama saddex, oo ku-dhaqanka afarta karaahiyo ee ku xusan Yexesqeel cutubka siddeedaad, iyagoo ah afarta jiil ee Adventism-ka La’odikiya, waxay leeyihiin markhaatiyaal badan. Maqaallo hore waxaa lagu aqoonsaday in toddobada kaniisadood ee Muujintii cutubyada labaad iyo saddexaad aanay oo keliya matalin taariikhda Israa’iilka casriga ah laga bilaabo wakhtigii rasuullada ilaa dhammaadka dunida, balse sidoo kale in toddobadaas kaniisadood ay mataleen taariikhda Israa’iilka qadiimiga ah laga bilaabo wakhtigii Muuse ilaa wakhtigii Masiixa.

Kaniisadda Efesos waxay matalaysay labadaba kaniisaddii Masiixiga ee hore, iyo weliba Israa’iiltii hore tan iyo Muuse ilaa wakhtigii Garsoorayaasha. Kaniisadda Simurna waxay matalaysay xilligii silcinta tan iyo wakhtigii xertii ilaa boqorkii Roomaanka ahaa Konstantiin, iyo weliba xilligii Garsoorayaasha, markii nin kasta sameynayay wixii indhihiisa qumman ula ekaa. Kaniisadda Bergamos waxay matalaysay xilligii tanaasulka laga bilaabo Konstantiin ilaa baabtiisnimadii baadariga ee sannadkii 538, laakiin sidoo kale xilligii ay Israa’iiltii hore Ilaah diidday oo ay boqor dooratay, iyagoo si joogto ah ula tanaasulayay boqortooyooyinkii jaahiliga ahaa ee ay ku hareeraysnaayeen. Kaniisadda afraad ee Tiyatira, oo Yesebeel lagu matalay, waa xilligii xukunka baadariga laga bilaabo sannadkii 538 ilaa 1798, iyo weliba toddobaatankii sannadood ee maxaabiisnimada Israa’iiltii hore ee Baabuloon.

Afartaas kaniisadood waxay kaloo matalaan afarta fac ee Adventism-ka, waxayna bixiyaan markhaati ku saabsan ku-dhaqanka afarta karaahiyo ee Yexesqeel afarta fac. Kacdoonkii 1863 waxaa matalayay facii kowaad ee reer binu Israa’iil kii hore, sida lagu muujiyey kacdoonkii weysha dahabka ahayd ee Haaruun. Facii kowaad waxaa ku jira taladii la siiyey kiniisadda Efesos, taas oo tilmaamaysa in dadka Ilaah ay ka tageen jacaylkoodii hore, oo ay u baahnaayeen inay toobad keenaan oo ku soo noqdaan jacaylkoodii hore. Sannadkii 1863, jacaylkii hore, sida ay u metelayeen dahabyadii William Miller (runihii aasaaska ahaa, gaar ahaan “toddobada jeer”), waa la dhinac dhigay, waxaana dadka Ilaah lagu waaniyey inay soo noqdaan.

Milleriyiintu waxay la halgameen Protestantism-ka riddada noqday, oo Yeremyaah ugu yeedhay “shirka kuwa jeesjeesa,” waxayna samir ku sugeen in aragtidu timaaddo, waayo markay timaaddo been sheegi mayso. “Shirka kuwa jeesjeesa” waxaa astaan u ahaa nebiga duq ah oo been u sheegay nebiga Yahuudah, kaas oo soo bandhigay canaantii ka dhanka ahayd cibaadadii been-abuurka ahayd ee Yeroboocaam.

Kaniisaddii labaad ee Simurna waxay matalaysay xilligii cadaadiska ee kaniisaddii Masiixiga ee hore, kaas oo ka koobnaa shuhado run ah iyo kuwo kale oo cadaadiska isu keenay sababo ka yimid dhiirrigelinno ka hooseeya quduusnimo. Waxay kaloo matalaysay wakhtigii Xaakinnada, markaas oo nin kasta oo reer binu Israa’iil hore ah uu samayn jiray wixii isaga qudhiisa la qumanaa. Jiilkii fallaagada ee bilaabmay 1888 wuxuu calaamadeeyey xilli cadaadis lagula kacay Ruuxa Waxsii-sheegidda, rususha la doortay ee saacaddaas, iyo Ruuxa Quduuska ah. Wuxuu bilaabay xilli ay nimankii hore ee Adventism-ka La’odikiya doorteen inay sameeyaan wax kasta oo indhahooda qudhooda la qumanaa, sida ay ka marag kacayaan niman ay ka mid yihiin Kellogg, Prescott, iyo Daniells.

Kuwa yar oo wakhtigaas jiray waxay ku jireen halgan ruuxi ah oo dhimasho leh oo ay kula jireen koox sheeganaysay inay Yuhuud yihiin, hase yeeshee aan ahayn. In kasta oo ay hayeen jagooyin hoggaamineed, waxay ka tirsanaayeen sunagogga Shayddaanka, sida ay ka marag kacday Sister White iyadoo tilmaantay in qaar lagu hagayay “malaa’ig samada laga eryay.” Waxay sheeganayeen inay xigmad leeyihiin, laakiin nacas bay ahaayeen. Xukun laguma ridin kuwa xigmadda leh muddadaas, balse waxaa loo dhiirrigeliyey inay aammin ahaadaan ilaa dhimasho. Sannadkii 1915, erayadii ugu dambeeyey ee Sister White ay abid ku hadasho waxay ahaayeen, “Waan garanayaa kan aan rumaystay,” waayo iyadu waxay aammin ahayd ilaa dhimasho.

Kiniisaddii Pergamos waxay matalaysay isu-tanaasulka u dhexeeya runta iyo qaladka, u dhexeeya jaahilnimada iyo Masiixiyadda, xilligii boqorkii Constantine, iyo weliba isu-tanaasulkii reer binu Israa’iil ee qadiimiga ahaa oo dhacay intii lagu jiray taariikhda boqorrada. Waxay matalaysay isku-darka runta iyo qaladka, kaas oo kaliya dhalin kara qalad. Waxaana lagu matalay shirkii Kitaabka Quduuska ah ee 1919, halkaas oo daabacaadda buugga “The Doctrine of Christ” lagu hirgeliyey si loo abuuro farriin Adventist ah oo si dhow uga tarjumaysa injiilka beenta ah ee Protestantism-ka riddada galay. Waxay ahayd jiilkii saddexaad ee Adventism-ka halkaas oo ay ka dhaceen isu-tanaasulladii waaweynaa ee runta.

Waxay ahayd jiilkaas, oo ka bilaabmay 1919, in kaniisaddu bilowday tanaasulkii soo saaray Buugga Hagidda Kaniisadda. Waxay ahayd jiilkaas, oo ka bilaabmay 1919, in kaniisaddu bilowday tanaasulkii keenay in aqoonsi rasmi ah loo baahdo dugsiyada caafimaadka iyo kuwa diintaba. Waxay ahayd jiilkaas in la bilaabay u-jeedsashadii xagga Baybalada casriga ah ee ku dhisan Kaatooligga. Waxay ahayd taariikhdaas in ay dhacday rabitaankii hoggaanku u qabeen inay xiriirro la yeeshaan maamulladii si cad uga soo horjeeday Masiixiyadda.

Dhaqankaas waxaa lagu dhalay marxaladdii curdinnimada intii lagu jiray Dagaalkii Sokeeye, markii hoggaanka La’odikiya ay xidhiidh sharci ah la sameeyeen dawladda Maraykanka, si natiijo ka wanaagsan loogu helo dhallinyaradii kaniisadda ee loo qori lahaa dagaalkii ugu dhimashada badnaa taariikhda Maraykanka; waxaana mar kale lagu celiyey bilowgii Dagaalkii Koowaad ee Adduunka, markii madaxweynihii Shirweynaha Guud, A. G. Daniells, uu la macaamilay dawladda Jarmalka, isaga oo oggolaansho siiyey in Jarmalku askareeyo oo ku khasbo dhallinyarada inay u adeegaan ciidanka, inay hub qaataan, oo ay dayacaan Sabtida. Ficilkaas uu sameeyey Daniells wuxuu sababay kala-go’ soo saaray laamaha kala firirsan ee kala duwan ee dhaqdhaqaaqa Dib-u-habaynta Adventist-ka Maalinta Toddobaad oo ilaa maanta jira.

Tanaasulkaasu waxay ku sii socotay xilligii Jarmalkii Naasiga ahaa ee Hitler, dabadeedna quruumihii ka koobnaa Midowgii Soofiyeeti, welina maanta waa lagu sii adkaynayaa nidaamyo sida Shiinaha. Tanaasulka jiilka saddexaad ee la xidhiidha maamulka dawladnimo waxaa hore u sii astaysay tanaasulkii boqorradii hore ee reer binu Israa’iil iyo Constantine, sida loogu calaamadeeyey kiniisadda Pergamos. Xilligaas waxa uu sidoo kale metelay tanaasulka nidaamkeeda kaniisadeed ee la galay injiilka beenta ah ee nabad iyo ammaan, kaas oo uu matalayey “The Doctrine of Christ” ee Prescott.

Sinadaasu waxay muujinaysaa hawshii General Conference ee ay isku waafajiyeen quruumo ay ka mid yihiin Nazi Germany iyo Midowgii Soofiyeeti, iyagoo marmarsiinyo uga dhiganaya ilaalinta xidhiidho shaqo oo lagama maarmaan ah oo ay la yeeshaan dawladaha musuqmaasuqa ah, halka ay iska indhatireen kuwa aaminka ah ee ku nool quruumahaas oo silcin kala kulmay nidaamyadii kala duwanaa ee ay ku biireen. Cuntadii sanamyada loo sadqeeyeyna waxay ka dhiganayd hab-raaca beenta ah ee Protestantism-ka riddada ah iyo Kaatooligga, kaas oo markaas si adag uga hanaqaaday jaamacadaha Adventism-ka La’odikiya, kuwaas oo oggolaaday in lagu maamulo tilmaamaha hab-raacyada riddada ah, xagga diinta iyo xagga caafimaadkaba.

Ciise wuxuu muujiyey dhammaadka jiilka saddexaad sida uu bilowgiisaba u muujiyey, waayo, wuxuu calaamadeeyey imaatinka jiilka afraad daabacaaddii buugga *Questions on Doctrine*, oo la daabacay 1957, kaas oo si buuxda u diiday kala-soociddii aasaasiga ahayd ee badbaadada ee u dhexeysa runta iyo fikradaha qaldan ee Protestantism-ka riddowday iyo Kaatooligga. Dabcan buuggu wuxuu leeyahay dhowr waxbaridood oo qaldan, laakiin asal ahaan wuxuu baraa in aanay suurtagal ahayn in Masiixa lagu noolaado nolol guul leh ilaa qof si mucjiso ah loo beddelo imaatinka labaad dabadeed. Buuggu wuxuu calaamadeeyey bilowgii jiilka ay ahayd in shan iyo labaatanka oday ee qadiimiga ahi qorraxda u sujuudaan. Qaybihii siyaasadeed iyo diineed ee lagama maarmaanka u ahaa si ay kaniisadda Adventist ee La'odikiya u aqbasho cibaadada Axadda xeerka Axadda ee dhowaan imanaya way yimaadeen.

Karaahiyada afraad ee Yexesqeel waxay dhacdaa marka kuwa aaminka ah ee faro-ku-tiriska ahi ee cutubka sagaalaad ay helayaan shaabad fooddooda lagu saaro, wax yar ka hor inta malaa'igaha wax baabbi'iya ay bilaabin hawshooda. Ru'yaadu waxay ka bilaabataa aayadda koowaad ee cutubka siddeedaad, maalintii shanaad, bishii lixaad, sannaddii lixaad. Ru'yaadu waxay bilaabataa maalinta ka horraysa fulinta xukunka ku dhaca kuwa qorraxda u sujuuda, taas oo ah calaamadda awoodda baabawiyeed, tirada magiciisuna waa “666.”

Shaqada lagu shaabadaynayo boqol iyo afar iyo afartan kun waxay bilaabatay Sebtembar 11, 2001, markii weerarkii lagu qaaday bahalkii dhulka uu fuliyey hooggii saddexaad ee Islaamka. Weerarkaasu wuxuu quruumaha ka dhigay inay cadhoodaan, wuxuuna calaamadeeyey imaatinka roobka dambe. Hase yeeshee roobka dambe waxaa garan lahaa oo keliya kuwa dib loogu hoggaamin lahaa aasaaska Adventism-ka si ay u arkaan in saddexda Hoog ee Islaamku ay yihiin run aasaasi ah. Xilligaas, kuwa dib loogu hoggaamiyey waddooyinkii hore oo Yeremyaah ku tilmaamayo “nasashada” (taas oo ah roobka dambe), waxay ama noqon lahaayeen waardiyayaal afuufa buunka hoogga saddexaad, ama waxay noqon lahaayeen kuwa diida inay dhegaystaan codka buunka, sidaas darteedna diida inay ku socdaan waddooyinkii hore.

Markaas waxaa lagu tijaabiyey dembigii fallaaganimada aabbahood ee 1863. Isla bartaas waqtigaas ah ayaa waxaa timid farriin ku saabsan xaqnimada Masiixa, taas oo ah “xaq ku noqosho rumaysad run ah”. Waxay ahayd farriintii Laodikiya ee Jones iyo Waggoner, waxayna ahayd farriintii Yexesqeel ee lafihii engegnaa ee dhintay oo ka timid “afarta dabaylood”, kuwaas oo astaan u ah Islaamka hoogga saddexaad (faraska “cadhaysan” ee doonaya inuu iska furto). Intaas ka dib kuwaas yar ee aaminka ahaa waxaa lagu tijaabiyey dembigii fallaaganimada aabbahood ee 1888, markii malaa’igta xoogga badan ee Muujintii siddeed iyo tobnaad ay soo degtay markii dhismayaashii waaweynaa ee Magaalada New York la dumiyey, oo Muujintii cutubka siddeed iyo tobnaad, aayadaha kow ilaa saddex, la oofiyey.

Markaas dabadeed waxaa lagu tijaabiyey aqoonsiga farriinta roobka dambe. Roobka dambu ma wuxuu ahaa muujin ka mid ah xoogga Ilaah sida qarniyadii hore, mise muujinnadii xoogga Ilaah waxay ku koobnaayeen oo keliya waagii hore? Kuwii aaminka yaraa ayaa markaas lagu tijaabiyey fallaagadii fallaagada aabbayaashood ee 1919. Sida ay kuwii aaminka yaraa uga gudbaan saddexdaas tijaabo ayaa go’aaminaysa inay heli doonaan shaabadda Ilaah oo fooddooda lagu dhejiyo, mise inay is arki doonaan iyagoo qorraxda u sujuudaya la jirta shan iyo labaatanka waayeel ee Adventism-ka La’odikiya.

Kacdoonnadii afarta jiil ee Adventism-ka La’odikiya waxay dhiggooda ka helaan Sebtembar 11, 2001. Taariikhdaas, oo Ishacyaah u aqoonsaday “maalinta dabaysha bari,” waxay calaamad u tahay bilowga wakhtiga shaabadaynta ee boqol iyo afartan iyo afarta kun, wakhtiga shaabadayntuna waa muddo wakhti ah. Dhammaadka muddadaas waxaa lagu muujiyey bilowgeeda, waayo Ciise mar walba dhammaadka wax wuxuu ku tusaaleeyaa bilowga wax. Dhaqdhaqaaqyada ugu dambeeya ee habka shaabadaynta, imtixaannadii lagu matalay bilowga muddada ayaa mar kale dib loo soo celiyaa.

11-kii Sebtembar, 2001, imtixaannadii ay ku fashilmeen fallaagadii Adventism-ka La’odikiya, sida ay uga muuqdaan afarta karaahiyadood ee Yexesqeel, iyo afarta kiniisadood ee ugu horreeya ee Muujintii cutubyada labaad iyo saddexaad, ayaa yimid, taasoo calaamadisay bilowga hab imtixaan oo horseeda ama summadda bahalka, ama shaabadda Ilaah, kuwa qirta inay yihiin Adventist-yo maalinta toddobaad.

Hoggaanka Adventism-ka La’odikiya waxa lagu dabay xadhkihii khiyaanooyinkooda, oo waxaa ku dhow wax aan suurtagal ahayn in ay “gartaan” soo-noqoshada muujinta xoogga Ilaah sida ay u meteleen dhaqdhaqaaqyadii dib-u-habaynta ee hore, oo uu ku jiro dhaqdhaqaaqii dib-u-habaynta ee Adventism-ka keenay jiritaan. Odayaashii qadiimiga ahaa waxay kala firdhiyeen oo qariyeen caqiidooyinka ay matalaan dahabkii Miller iyagoo ku daboolay lacag been-abuur ah iyo jawharad been-abuur ah. Sanduuqii Kitaabka Quduuska ah ee King James waxaa dib loogu celiyey waayihii af qadiimi ah, waxaana lagu beddelay Kitaabbo afaf casri ah ku qoran oo lagu muujiyey ereybixinta ninkii dembiga.

Haddii midkoodna raggii hore uu diyaar u ahaan lahaa inuu tixgeliyo suurtagalnimada in farriinta roobka dambe aysan ahayn farriin nabad iyo ammaan ah, waxaa ku dhowaad aan suuragal ahayn inay garan lahaayeen in muujinta awoodda Ilaah ee taariikhihii quduuska ahaa ee hore ay yihiin waxa si gaar ah u aqoonsada shaabadaynta boqol iyo afartan iyo afarta kun. Waxa taas ka sii adag inay gartaan ayaa ah in taariikhaha quduuska ah ee sida ugu tooska badan u aqoonsada shaabadaynta boqol iyo afartan iyo afarta kun ay yihiin taariikhaha quduuska ah ee rumoobiya Malaakii cutubka saddexaad; waayo Malaakii cutubka saddexaad wuxuu caddeeyaa in mar walba uu jiro rasuul jidka diyaariya imaatinka kediska ah ee Rasuulka Axdiga. Rasuulkaas waxaa matalay nebi Eliiyaah oo si geesinnimo leh ugu dhawaaqay in taariikhdiisa aan roob ka di’i doonin, marka laga reebo haddii uu ku yimaado adeeggiisa.

Toddobaatankii oday ee Yexesqeel waxay u arki lahaayeen wax lagu qoslo inay aqbalaan in sheegashadoodii ahayd inay yihiin macbudka Rabbiga ay ahayd mid aan sal lahayn, oo dhab ahaantii ay ka tarjumaysay sheegashada dad la dhaafayay, sida beertii canabka loogu dhiibay kuwa dhala midhaha ku habboon beerta canabka. Farriinta Hoogga saddexaad, rasuulka jidka diyaariya, gabayga beerta canabka—dhammaantood waxay ka marag kacayaan ka gees ahaan caadooyinka iyo hiddaha ay kalsoonidooda saareen, waxayna ka dhigan yihiin caqabad ku dhow inaan laga gudbi karin oo hortaagan garashada roobka dambe.

Gunaanadka shaabadaynta boqol iyo afar iyo afartan kun waxay muujinaysaa isla imtixaannadii kuwii sheegtay inay “garteen” doorka Islaamka ee hoogga saddexaad. “Korodhka aqoonta” ee bilaabay dhaqdhaqaaqii Milleriyiinta wuxuu billowday dhammaadka “toddoba goor” sannadkii 1798. “Korodhka aqoonta” ee bilaabay dhaqdhaqaaqa boqol iyo afar iyo afartan kun wuxuu billowday dhammaadka “toddoba goor” oo astaan ah (boqol iyo lix iyo labaatan sannadood) sannadkii 1989. Intii lagu jiray boqolkaa iyo lix iyo labaatankaas sannadood ee riddada sii kordhaysay, Adventism-ka La’odikiya wuxuu gaadhay jiilkiisii afraad oo ugu dambeeyey.

Waa jiilka saddexaad iyo afraad ee ay qaran ama dadku ku buuxiyaan koobkooda wakhtiga imtixaanka, wakhtigaasina hadda wuu yimid. “Kordhinta aqoonta” ee ku jirta kitaabka Daanyeel oo uu matalo Webiga Xiddeqel sidoo kale waa aqoonta la kordhiyo marka Muujintii Ciise Masiix la furo wax yar ka hor inta aanu wakhtiga nimcadu xidhmin.

Saddexda cutub ee ugu dambeeya ee kitaabka Daanyeel waxaynu ku qaadi doonnaa maqaalka xiga.