Kitaabka Daanyeel - Sagaashan iyo Saddexaad

Kitaabka Daanyeel wuxuu caddaynayaa in Rooma tahay tan dejisa aragtida, fahamkaasna waxaa ka soo horjeestay Protestant-kii taariikhda Millerite-ka markii William Miller uu aqoonsaday xaqiiqdan. Maalmaha ugu dambeeya, weli waa Rooma tan dejisa aragtida, maantana Adventism-ka La’odikiya wuxuu hadda taageeraa aragtidii dhacay ee Protestant-ka ahayd ee oranaysay tuugagga dadkaaga waa Antiochus Epiphanes. Dadkii axdiga ee laga gudbayay taariikhda Millerite-ka waxay ka hor yimaaddeen isla runtaas, taas oo hadda ay ka hor imanayaan dadka axdiga ee maalmaha ugu dambeeya oo hadda iyagana laga gudbayo. Sulaymaan si wanaagsan buu u yidhi:

Sida nebinimada ah waxaa jira saddex muuqaal oo Rooma ah, labada muuqaal ee horena waxay aqoonsanayaan sifooyinka muuqaalka saddexaad, waayo, runta waxaa lagu adkeeyaa maragga laba.

Diinta Roomii jaahiliga ahayd waxay ahayd sanam-caabudid, sanam-caabudidduna waa ku-dayasho been ah oo diinta runta ah. Ma aha ku-dayasho been ah si la mid ah sida lacagta been-abuurka ah loo fahmo, waayo sanam-caabudiddu dhab ahaantii waxba kama eka diinta runta ah. Hase yeeshee, marka loo eego si wax sii sheegid ah, waxay leedahay astaamo been-abuur ah. Magaalada Rooma waa ku-dayasho been ah oo Yeruusaalem ah, waxayna lahayd macbud (Pantheon) ahaa ku-dayasho been ah oo macbudkii Yeruusaalem. Dhaqamada diineed ee sanam-caabudiddu waa kuwo aan quduus laga dhigin oo shaydaanimo ah, laakiin waxay matalaan hababka diineed ee been-abuurka ah ee Shayddaanku leeyahay. Madaxa diinta Roomii jaahiliga ahayd waxa loo yiqiin Pontifex Maximus. “Pontifex Maximus” markii hore waxa loola jeeday wadaadka ugu sarreeya ee diinta dawladda Roomaanka ee Roomii hore, iyada oo asalkiisu dib ugu noqonayo bilowgii Jamhuuriyaddii hore ee Roomaanka. Waqti ka dib, waxa uu la xidhiidhay awood siyaasadeed iyo mid diineed, ugu dambayna waxa uu isu beddelay cinwaanka uu maanta isticmaalo Baadariga Kaniisadda Kaatooligga Roomaanka.

Cinwaanka wadaadka ugu sarreeya ee Roomtii heydaniga ahayd wuxuu ahaa Pontifex Maximus, sidoo kalena wuxuu ahaa cinwaanka wadaadka ugu sarreeya ee Roomtii baabbanimada, waana eray Laatiin ah oo macnihiisu yahay “Kan ugu weyn ee Baadariga Sare.” Isagu wuxuu ahaa wadaadka ugu sarreeya ee diinta dawladeed ee Roomaanka, gaar ahaan cibaadada ilaaha Jupiter. Pontifex Maximus wuxuu lahaa awood diineed iyo waajibaadyo muhiim ah, oo ay ku jireen kormeeridda xaflado diineed oo kala duwan iyo hubinta habsami u socodka jadwalka diineed ee Roomaanka. Pontifex Maximus wuxuu ahaa madaxa Golaha Baadariyada (Collegium Pontificum), oo ahaa koox wadaaddo ah oo masuul ka ahaa fasiraadda iyo ilaalinta xeerarka cibaado ee diinta Roomaanka.

Wadaadka sare ee Roomaankii jaahiliga ahaa iyo kii Roomaankii baadariga ahaa labadaba waxa uu ahaa Pontifex Maximus; sidaas daraaddeed cinwaanka madaxa Rooma casriga ahna si dabiici ah wuxuu sidoo kale ahaan doonaa Pontifex Maximus. Diintii Roomaankii jaahiliga ahayd waxay ahayd jaahilinimo, diintii Roomaankii baadariga ahaydna waxay ahayd, welina tahay, jaahilinimo, hase yeeshee lagu asturay sheegasho Masiixiyad; diinta Rooma casriga ah ee maalmaha ugu dambeeyana waxay ahaan doontaa jaahilinimo, lagu asturay sheegasho Masiixiyad.

Roomii heeda iyo Roomii baadariga labaduba waxay lahaayeen wakhti cayiman oo ay xukunka ugu sarreeya ku hayn lahaayeen. Roomii heeda waxay xukunka ugu sarreeya haysan lahayd saddex boqol iyo lixdan sannadood, taas oo ah dhammaystirka waxsii sheegidda wakhtiga ee Daanyeel cutubka kow iyo tobnaad, aayadda afar iyo labaatanaad.

Mawduuca aayadda afar iyo labaatanaad waa Roomaankii jaahiliga ahaa, waayo iyagu waxay noqdeen mawduuca aayadda lix iyo tobnaad, waxayna sii ahaanayaan mawduuca ilaa aayadda kow iyo soddonaad. Aayadahan si gaar ah ayaannu uga hadli doonnaa maqaalada soo socda, hase yeeshee halkan waxaannu si fudud u tilmaamaynaa in wax sii sheegiddu aqoonsatay in Roomaankii jaahiliga ahaa uu si buuxda u talin doono saddex boqol iyo lixdan sannadood, sida ay u metelayso Rooma oo “saadaalinaysa” “xeeladahooda ka imanaya qalcadaha xoogga leh, xataa muddo.” Ereyga loo tarjumay “ka gees ah” dhab ahaantii macnihiisu waa “ka,” aayadduna waxay leedahay in Rooma adduunka ka xukumi doonto “qalcadaha xoogga leh,” kuwaas oo ahaa Magaalada Rooma, taasna ay samayn doonto “muddo” ah, taas oo ah saddex boqol iyo lixdan sannadood.

Roomaankii jaahiliga ahaa wuxuu xukunka ugu sarreeya ku bilaabay Dagaalkii Actium sannadkii 31 BC, wuxuuna sii watay inuu sidaas ku taliyo ilaa sannadkii 330 AD, markaas oo Constantine caasimaddii boqortooyada ka raray qalcaddii Magaalada Rooma una wareejiyey Magaalada Constantinople. Markaas ayay boqortooyadu billowday hoos-u-dhacdeedii sumcad-xumada lahayd. Magaalada Rooma waxay ahayd “qalcadda adag” ee nebiyaysan ee Roomaankii jaahiliga ahaa, oo markii ay magaaladaas ka talinaysayna aan laga adkaan karin. Dagaalladii xigay wareejintii awoodda ee Constantine dabadeed, Magaalada Rooma waxay noqotay bartilmaameedka weerarka ee Genseric iyo qabiilooyinkii barbaariyiinta ahaa ee soo duulay, kuwaas oo ay metelaan afarta Buun ee ugu horraysa ee Muujintii cutubka siddeedaad.

Sidaas daraaddeed, Daanyeel cutubka kow iyo tobnaad, aayadda kow iyo soddon, “gacmaha” (Roomaankii jaahiliga ahaa) ee u istaagay baabtiisnimada, waxay marka hore nijaaseeyeen “meeshii quduuska ahayd ee xoogga.” Magaalada Rooma waa “meesha quduuska ah ee xoogga” ee nebinnimada u ah Roomaankii jaahiliga ahaa iyo Roomaankii baabtiisnimada labadaba; waayo sannadkii 330, markii awooddii jaahiliga ahayd loo wareejiyey Konstantinoobal, Magaalada Rooma waxaa loo dhaafay Roomaankii baabtiisnimada ee soo kacayay. Sidaas daraaddeed, Muujintii cutubka saddex iyo tobnaad, aayadda labaad waxay leedahay masduulaagii (Roomaankii jaahiliga ahaa) wuxuu siiyey Roomaankii baabtiisnimada “carshigiisa.” “Carshi” waa meesha ay awoodi ka taliso, oo laga bilaabo sannadkii 538 ilaa 1798, Roomaankii baabtiisnimadu si sarreyn buuxda leh ayuu u talinayey, sida Roomaankii jaahiliga ahaana si sarreyn buuxda leh ugu talinayey “wakhti.”

Waxyigu wuxuu aqoonsanayaa wakhti cayiman oo ay si buuxda u talin lahaayeen Roomii jaahiliga ahayd iyo Roomii baabawnimada ahayd, oo markii ay sidaas sameeyaanna ay ka talin lahaayeen kursigooda awoodda, kaas oo ahaa Magaalada Rooma. Awooddii aan laga adkaan karin ee Roomii jaahiliga ahayd waxay dhammaatay markii ay ka tageen Magaalada Rooma, taas oo calaamad u noqotay dhammaadka saddex boqol iyo lixdanka sannadood, oo lagu matalay “wakhti” aayadda afar iyo labaatanaad, iyo markii ay dhammaadeen kun iyo laba boqol iyo lixdankii sannadood ee xukunka baabawnimada sannadkii 1798, Naabolyoon wuxuu baabkii ka saaray Magaalada Rooma, wuxuuna ku dhintay masaafuris.

Roomii jaahiliga ah iyo Roomii Baadariga ahi waxay caddeynayaan in Rooma casriga ahi ay si buuxda u talin doonto muddo nebiyadeed oo cayiman maalmaha ugu dambeeya. “Waqti dambe ma jiri doono,” hase ahaatee muddada silcinta baadariga ee maalmaha ugu dambeeya waa muddo cayiman oo ka bilaabmata sharciga Axadda ee dhowaan iman doona ee Maraykanka oo sii socota ilaa albaabka nimcada aadanuhu xidhmo, markaas oo Miikaa’iil istaago oo ku dhawaaqo, “Kii aan xaq ahayn, weli xaqdarro ha sii sameeyo; kii wasakhaysanna, weli ha sii wasakhoobo; kii xaqa ahna, weli xaq ha sii ahaado; kii quduuska ahna, weli quduus ha sii ahaado.”

Roomaankii jaahiliga ahaa ayaa Masiixiyiinta ku silciyey Koloseyoomka ku yaal Magaalada Rooma intii lagu jiray taariikhdeedii dhiigga badnayd, taariikhyahannada Masiixiyiintuna waxay qiyaaseen in xilliyadii Mugdiga ee xukunka baabannimada boqol milyan oo shahiid la laayey baabannimada, hase yeeshee baabannimadu way diiddan tahay sheegashadaas oo waxay qiyaasta ku sheegtaa ku dhowaad konton milyan. Roomaankii jaahiliga ahaa iyo Roomaankii baabannimada labaduba waxay silciyeen kuwa Ilaah daacadda u ah, Roomaanka casrigana sidoo kale wuxuu silcin doonaa dadka Ilaah daacadda u ah maalmaha ugu dambeeya.

Rooma jaahiliga ahi waxay ka adkaatay saddex carqaladood oo juqraafiyeed markii ay gacanta ku dhigtay dunida. Rooma baadariga ahi waxay ka adkaatay saddex carqaladood oo juqraafiyeed markii ay gacanta ku dhigtay dunida. Rooma casriga ahi waxay ka adkaatay Boqorkii Koonfureed (Midowgii Soofiyeeti ee cawaanka ahaa) sannadkii 1989, waxaana xigta inay afgembin doonto dalka ammaanta badan leh (Maraykanka) marka sharciga Axadda oo dhowaan imanaya la dejiyo. Dabadeedna waxay ka adkaan doontaa Masar (dunida oo dhan).

Si loo difaaco runta tilmaamaysa in “dhulka sharafta leh” ee Daanyeel kow iyo toban aayadda afartan iyo kow uu calaamad u yahay Maraykanka, Libaaxa qabiilka Yahuudah wuxuu u furay ardayda waxsii-sheegidda ee maalmaha ugu dambeeya mabda’a adeegsiga saddex-geesoodka ah ee waxsii-sheegidda. Iftiinka ka imanaya lixdaas aayadood ee ugu dambeeya waxaa lagu adkeeyey iyadoo taariikhda uu matalayo “kan joogtada ah” ee kitaabka Daanyeel, sida lagu sheegay aayadda soddon iyo kow ee Daanyeel kow iyo toban, lagu dabaqay lixda aayadood ee ugu dambeeya ee cutubka. Isla runtaas aasaaska adag ah (“kan joogtada ah”), oo noqotay furaha qaab-dhismeedka waxsii-sheegidda ee Miller, ayaa iyaduna dhalisay qaab-dhismeedka waxsii-sheegidda ee maalmaha ugu dambeeya. Qaab-dhismeedka Miller wuxuu ku salaysnaa labada awoodood ee baabi’iya ee jaahilnimada iyo baabtiisnimada papal-ka ah ee silcin jiray dadka Ilaah, halka qaab-dhismeedka maalmaha ugu dambeeyana uu ku salaysan yahay saddexda awoodood ee baabi’iya ee silciya dadka Ilaah maalmaha ugu dambeeya.

Korodhka aqoonta ee lagu matalay lixda aayadood ee ugu dambeeya ee Daanyeel kow iyo tobnaad, kuwaas oo matalaya korodhka aqoonta ee yimid sannadkii 1989, oo uu matalo Wabiga Xiddeqel, waxaa ka hor yimid cadaawayaasha runta. Iska-caabbintaas waxay keentay in la fahmo mabda’a adeegsiga saddex-geesoodka ah ee waxsii sheegidda, kaas oo markii ugu horraysay loo aqoonsaday inuu yahay adeegsiga saddex-geesoodka ah ee Rooma, waana mawduuca aasaasa aragtida taariikhda waxsii sheegidda.

Adeegsiga saddex-geesoodka ah ee saddexda muujin ee Rooma wuxuu caddeynayaa in diinta Rooma jaahiliga ah iyo tan baabawnimadu ay tahay jaahiliyad, iyo in diintoodu ay maamusho nin sita cinwaanka Pontifex Maximus. Labadaas muujin ee Rooma waxay tilmaamayaan in saddex quwadood oo juqraafiyeed la fogeeyo ka hor inta aanay si buuxda oo sarreysa u xukumin muddo cayiman, iyo in ay ka talin doonaan magaalada toddobada buurood leh ee Rooma, taas oo ah meeshooda quduuska ah ee xoogga. Labadooduba waxay markhaati ka ahaayeen xaqiiqda ah in ay silciyeen dadka aaminka ah ee Ilaah. Sidaa darteed, annagoo ku salaynayna labadan markhaati, waxaynu ognahay in diinta Rooma casriga ahi ay noqon doonto jaahiliyad, iyo in ay hoggaamin doonto baadariga Rooma oo cinwaankiisu yahay Pontifex Maximus.

Ka hor intaanay dhillada weynu talada la wareegin oo aanay si sarreysa u xukumin, Rooma casriga ahi waxay u baahan doontaa inay ka gudubto saddex caqabadood, caqabaddii kowaadna waa taariikhdii hore ee ku dhammaatay burburkii Midowgii Soofiyeeti sannadkii 1989, oo ahaa cadowgii atheistic‑ka ahaa ee Rooma ee ka horyimid awoodda Rooma ee Yurub. Caqabadda xigtana waxaa lagu afgembin doonaa sharciga Axadda ee dhowaan iman doona ee Maraykanka, dabadeedna Qaramada Midoobay waxay awooddeeda siin doontaa Rooma casriga ah muddo gaaban. Marka si buuxda carshiga loogu fadhiisiyo, markaas ayaa dhici doonta silica maalmaha ugu dambeeya.

Kitaabka Daanyeel, iyo gaar ahaan Muujintii cutubka siddeedaad, waxay bixiyaan astaamaha nebiyadeed ee Rooma, kuwaas oo gacan ka geysta fahamka saxda ah ee Rooma casriga ah. Mid ka mid ah astaamahaas wuxuu ahaa kala qaybsanaantii Boqortooyada Rooma u kala qaybsantay Bari iyo Galbeed, sida uu Constantine u fuliyey sannadkii 330. Rooma jaahiliga ah iyo Rooma baadariga ah, marka la wada eego, iyaguna waxay ka marag kacaan dabeecadda laba-geesoodka ah ee Rooma. Kala qaybsanaantii Constantine ee dhalisay Rooma galbeed iyo Rooma bari waa markhaati labaad oo u taagan Rooma jaahiliga ah iyo Rooma baadariga ah. Constantine wuxuu awoodda madaniga ah ka dhisay bari, wuxuuna awoodda kiniisadeed kaga tegay galbeed. Rooma jaahiliga ahi waxay matalaysay dawladnimo, Rooma baadariga ahina waxay matalaysay maamul-kaniisadeed. Bari waxay ahayd dawladnimo, galbeedkuna wuxuu ahaa maamul-kaniisadeed, sida ay u astaysan yihiin birta iyo dhoobada ee Daanyeel labaad, ama geeska labka ah iyo geeska dheddigga ah ee Daanyeel siddeedaad, ama dugaagta ugaadha ah ee Daanyeel toddobaad, iyo dugaagta meesha quduuska ah ee Daanyeel siddeedaad.

Rooma casriga ahna dabeecad ahaan waxay kaloo ahaan doontaa laba-geesood, iyadoo ka koobnaan doonta isku-darka kaniisad iyo dawlad, bir iyo dhoobo, iyo xeelad-kaniisadeed iyo xeelad-dawladeed; hase yeeshee Rooma casriga ahi dabeecad ahaan sidoo kale waa saddex-geesood. Muujintii cutubka siddeedaad gudaheeda, Rooma galbeed iyo Rooma bari labaduba si dhab ah iyo si calaamad ahba waxay ugu qaybsameen saddex. Constantine, oo ka talinayey Rooma bari, si dhab ah ayuu boqortooyadiisii ugu qaybiyey saddexdiisii wiil, halka Rooma galbeedna si calaamad ah loogu matalay qorraxda, dayaxa, iyo xiddigaha, kuwaas oo astaan u ahaa qaabka saddex-geesoodka ah ee dawladnimo ee Boqortooyadii Roomaanka adeegsan jirtay. Sidaas daraaddeed, Rooma casriga ahi, in kastoo ay laba-geesood ka tahay xeelad-kaniisadeed iyo xeelad-dawladeed, haddana waxay sidoo kale matali doontaa midow saddex-geesood ah oo uu matalo masduulaagga, bahalka, iyo nebiga beenta ah.

Muuqaalada Roomaanka jaahiliga ah iyo Roomaanka baadariga ahi waxay aqoonsadaan qaab-dhismeedka nebiyadeed ee murugsan ee Roomaanka Casriga ah ee ugu dambeeya. Waa midowga saddex-geesoodka ah ee dhaca marka ugu dhow ee sharciga Axadda, kaas oo dunida u horseeda Armageddoon. Waa “Sawirka Bahalka” ee caalamiga ah, kaas oo astaan u ah isku-darka Kaniisadda iyo Dawladda. Madaxiisu waa Pontifex Maximus, kaas oo ka taliyaa Magaalada Rooma, taas oo ah kursiga xooggiisa. Awoodda madaniga ah ee ninka dembiga ah waxa bixin doona Qaramada Midoobay, dunidana waxa lagu khasbi doonaa inay aqbasho nidaamka saddex-geesoodka ah, hase yeeshee laba-geesoodka ah, ee ka geesta Masiixa, iyada oo loo marayo awoodda qasabka ah ee Maraykanka. Sidaas awgeed, sida Roomaankii jaahiliga ahaa (masduulaagii) ee Muujintii cutubka saddex iyo tobnaad, aayadda labaad, uu baadarinimada u siiyey “xooggiisa, kursigiisa iyo amar weyn”, ayuu Maraykankuna, sida uu u matalo Roomaankii jaahiliga ahaa, u fuliyaa isla saddexdaas hawlood Roomaanka casriga ah. Kursigu waa Magaalada Vatican ee ku taalla magaalada toddobada buurood leh ee Rooma, amarkuna waa Qaramada Midoobay, xooguna waa Maraykanka. Si wadajir ah ayay dunida u horseedaan meel uu baadarinimadu “soo gaadhi doono dhammaadkiisa, oo ninna ma caawin doono isaga”.

Waxaan sii wadi doonnaa daraasaddan maqaalka xiga.