Taariikhda Qarsoon ee Aayadda Afartan - Lambar Lix iyo Toban

Saddexda malaa’ig ee Muujintii cutubka afar iyo tobnaad waxay metelaan farriintii digniinta ee Milleriyiinta oo ku dhawaaqday furitaankii xukunka, dabadeedna farriintii digniinta ee boqolka iyo afartan iyo afarta kun oo ku dhawaaqaysa xidhitaanka xukunka.

Toddobada buunanku waxay ka dhigan yihiin quwado Ilaah si qaddarin leh ugu adeegsatay inuu xukun ku soo dejiyo quruumihii hirgeliyey cibaadada qorraxda.

Afarta buun ee ugu horreeya waxay tilmaamayaan burburkii isa soo tarayay ee Rooma Galbeed ilaa sannadkii 476.

Kii shanaad iyo kii lixaad waxay tilmaamayaan baabbi’ii Rooma Bari laga soo bilaabo 1449 ilaa 1453.

Saddexda buun ee ugu dambeeya waxay ka dhigan yihiin Islaamka saddexda hoog.

Macnaha aqoonsanaya kala firdhinta Israa’iil ee “toddoba jeer,” oo ku taal cutubka isla xiga ee Laawiyiintii, waxaa lagu sheegay aayadaha horseedaya amarka lagu dhawaaqayo buunka yubiliiga maalinta Kafaaraggudka.

Markii Miller gartay xukunka ka dhanka ah Israa’iil ee ku saabsan jebinta nasashada sabtida ee dhulka ku qoran cutubka lix iyo labaatanaad, wuxuu dabaqay mabda’a ah in maalin ay u taagan tahay sannad, wuxuuna ogaaday in sannadku yahay saddex boqol iyo lixdan maalmood, iyo in toddoba jeer saddex boqol iyo lixdan ay ahaayeen laba kun shan boqol iyo labaatan sannadood oo ciqaab ah oo ku saabsan jebinta axdiga. Waxay ahayd runtii nebiyadeed ee ugu horraysay ee uu helay. Waa aasaaska runnadii ka koobnaa aasaaskii Masiixu dhigay isaga oo adeegsanaya shaqadii Miller. Buunka Jubilee-gu waa dhawaaq xorayn iyo madax-bannaani.

Buunka toddobaad waa Islaamka hoogga saddexaad.

Buunka toddobaad ee Islaamka waa runta waxsii sheegidda ee dibadda, buunka Jubilee-guna waa runta waxsii sheegidda ee gudaha ee xaqnimada rumaysadka—xoraynta dembiga, taas oo sida ay Sister White sheegtay ay tahay malaa’igta saddexaad run ahaantii. Muddada uu buunka toddobaad dhawaaqayo, qarsoodiga ah Masiixa idinku jira oo ah rajada ammaanta ayaa la kaamilin doonaa marka Masiixu Ilaahnimadiisa ku daro dadnimada boqol iyo afar iyo afartan kun. Kuwa markaas hela shaabadda Ilaah waxay ku dhawaaqi doonaan farriin buun oo digniin ah oo loo matalay hoogga saddexaad iyo sidoo kale digniinta malaa’igta saddexaad. Hoogga saddexaad ayaa awood siinaya farriinta malaa’igta saddexaad marka malaa’igta oo aan qof ahaan ka yarayn Ciise Masiix ay soo degto iyadoo gacanteeda ku sidata farriin.

Marka aynu aqoonsanno in ay ahayd waxsii-sheegid waqtiyeed oo hooggii kowaad iyo kii labaad ah oo awood siisay farriintii malaa’igta kowaad, iyo waxsii-sheegid hoogga saddexaad ah oo awood siisa farriinta malaa’igta saddexaad, waxaynu aqoonsanaynaa buunanka inay yihiin “xukummo lagu soo dejiyey Rooma iyada oo jawaab looga bixinayo dhaqan-gelinta Axadda.” Xukummadaas qaddariga ah, gaar ahaan saddexda buun ee ugu dambeeya ee hoogga, waxay iswaafaqaan oo isbarbar socdaan farriinta digniinta ah ee saddexda malaa’igood ee Muujintii afar iyo tobnaad. Laba hoog iyo laba malaa’igood taariikhda Milleriyiinta, iyo hoogga saddexaad iyo malaa’igta saddexaad taariikhda boqol iyo afartan iyo afarta kun. Bilowgii taariikheed ee malaa’igta kowaad iyo tan labaad, farriintii furitaanka xukunka waxaa awood siiyey rumoobid Islaamka ku saabsan hooggii kowaad iyo kii labaad. Taariikhda dhammaadka ee malaa’igta saddexaad, farriinta ku dhawaaqaysa xidhitaanka xukunka waxaa awood siiyey rumoobid Islaamka ku saabsan hoogga saddexaad.

Awooddii bilowga iyo dhammaadka ka muuqatay waxaa matalayay malaa’igtii Muujintii toban iyo siddeed iyo toban, “taas oo aan ka yarayn Qofnimada Ciise Masiix.” Farriinta dibadda ee Islaamka iyo farriinta gudaha ee xukunka waa buunka dibadda ee hoogga saddexaad, farriinta gudaha ee xukunkuna waa buunka malaa’igta saddexaad. Buunka dibadda ee Islaamku waa waxsii sheegidda laba kun iyo shan boqol iyo labaatan sannadood, buunka gudaha ee malaa’igta saddexaadna waa laba kun iyo saddex boqol oo sannadood. Labaduba way yimaaddeen oo dhawaaqeen furitaankii xukunka kuwii dhintay, labaduna mar kale ayay yimaaddeen furitaankii xukunka kuwa nool.

Malaa’igtii Muujintii tobnaad waxay soo degtay Agoosto 11, 1840, iyadoo lagu dhammaystirayo waxsii sheegidda Islaamka; sidaas yeelkeeduna, malaa’igtaasu waxay astaan u noqotay soo degidda malaa’igta Muujintii siddeed iyo tobnaad oo la socota dhammaystirka waxsii sheegid Islaam ku saabsan. Xukunka Ilaah ee ka dhanka ah fallaagadii sharciga Axadda ee sannadkii 321, dabadeedna mar kale 538, waxaa metela lixda buun ee ugu horraysa; xukunkiisa fallaagada sharciga Axadda ee dhowaan iman doontana waxaa metela buunka toddobaad, kaas oo ah hoogga saddexaad, isla markaana ah malaa’igta saddexaad. Farriinta digniinta ee bilowgii xukunka 22 Oktoobar, 1844, iyo farriinta digniinta ee xukunka kuwa nool ee 9/11, labadaba waxaa awood siiyey malaa’igta toddobaad ee taxanaha uu Jones soo bandhigay. Lix malaa’igood oo buunanno ah ayaa ku jira cutubyada siddeed iyo sagaal; dabadeedna cutubka tobnaad waxaa soo degaya malaa’ig aan ka yarayn shakhsiyadda Ciise Masiix. Isagu waa kan toddobaad ee taxanaha malaa’igaha, waxaana cutubka kow iyo tobnaad ku xiga hoogga saddexaad, kaas oo ah buunka toddobaad ee bilaabay inuu dhawaaqo 1844, hase ahaatee taxanaha malaa’igaha wuxuu ka yahay kan siddeedaad ee horseeda malaa’igaha sagaalaad, tobnaad, iyo kow iyo tobnaad ee Muujintii afar iyo tobnaad.

Farriinta malaa’igta saddexaad lagama goyn karo farriimaha malaa’igta koowaad iyo tan labaad, hase yeeshee sidoo kale lagama sooci karo toddobada buun ee xukunka Ilaah ee ku dul dhacay riddada. Afarta buun ee ugu horreeya ee xukunka ee ku qoran cutubka siddeedaad ee Muujintii waxay tilmaamayaan burburkii sii socday ee Rooma Galbeed ka dib sharcigii ugu horreeyey ee Axadda ee Constantine sannadkii 321, waxaana uu ka billowday markii uu boqortooyada u kala qaybiyey bari iyo galbeed sannadkii 330.

Afarta buun waxay ka dhigan yihiin afarta jiil ee taariikhda Maraykanka, oo marka Maraykanku dhaco, dalka ammaanta leh ee aayadda afartan iyo kow ee Daanyeel kow iyo toban ayaa hadda uun dhacay, caqabadda xigtana waa Masar, taas oo calaamad u ah intiisa kale quruumaha dunida. Qaramada Midoobay, oo ah tobanka boqor, ayaa markaas ku heshiiya inay boqortooyadoodii toddobaad siiyaan baadarinimada, waayo Muujintii toddoba iyo toban waxay leedahay, “in muddo gaaban—hal saac.” Tani waxay dhacdaa xafladda dhalashada Herodos, markuu ballanqaado badh boqortooyadiisa. Xafladda dhalashada Herodos, saacaddaas ayaa farta wax ku qoraysa ka muuqataa malaasta derbiyada, Belshaasarna waa la laayaa. Saacaddaasu waxay timaaddaa marka sharciga Axadda la dejiyo, waxayna socotaa ilaa xidhitaanka muddadhaafka nimcada aadanaha. Boqortooyada toddobaad waa la qabsadaa sida uu u tusaaleeyey burburkii derbiyada Qustandaniya ee dumay sannadkii 1453. Laga bilaabo sharciga Axadda ee Maraykanka, sida uu u tusaaleeyey 1449, ilaa dhicitaankii Qustandaniya ee 1453 waa afar sano oo calaamadi ah. Baadarinimadu waxay heshay dhaawaceedii dhimashada lahaa sannadkii 1798.

Daa’uud kow iyo toban aayadda afartanaad, baabtiisnimadii papacy-ga waxay dhacday sannadkii 1798, wakhtiga dhammaadka. Markaas boqorkii koonfureed wuxuu dhacay sannadkii 1989, wakhtiga dhammaadka. Maraykanku wuxuu ku dhacaa aayadda afartan iyo kow, Masarna wuxuu ku dhacaa aayadda afartan iyo laba, papacy-guna wuxuu ku yimaadaa dhicitaankiisii labaad oo ugu dambaysta ahaa aayadda afartan iyo shan.

Dhicitaankii Maraykanka (nebigii beenta ahaa) ee aayadda afartan iyo kow waxa astaan ahaan u tilmaamay 1449, dhicitaankii Masar (masduulaaggii) ee aayadda afartan iyo labaadna waxa astaan ahaan u tilmaamay 1453, waxaana baabtiisnimadu (bahalkii) ku timaaddaa dhammaadkeeda iyada oo aanay jirin cid u gargaarta, sida uu astaan ahaan u tilmaamay 1798. Nebigii beenta ahaa iyo masduulaaggii waxa hoos u dhiga quwadaha buunka, bahalkana waxa hoos u dhiga quwad masduulaag ah.

Afarta sannadood ee 1449 ilaa 1453 waxay matalaan baabba’a boqortooyadii toddobaad xilliga sharciga Axadda, waxayna sidoo kale matalaan muddada baabba’a boqortooyadii siddeedaad laga bilaabo sharciga Axadda ilaa dhammaadka imtixaanka nimcada. Qabsashadii Masar, oo ah dunida isla markaana ah masduulaagii loo dhiibay baabtiisnimada papacy-ga, waa jab-jab waxsiiyeed ka muuqda bilowga muddada lagu astaystay afarta sannadood ee 1449 ilaa 1453. Tani waxay tilmaamaysaa dhicitaankii Constantinople xilliga sharciga Axadda, dabadeedna mar kale marka Miikaa’iil istaago. Marka Miikaa’iil istaago, afarta malaa’igood si buuxda ayaa loo sii daayaa sida waxyi-gu sheegay.

Sannadkii 1439, Golaha Florence (oo sidoo kale loo yaqaan Midowgii Florence), wakiillo ka socday Kaniisadda Ortodokska Bari (oo uu hoggaaminayay Boqorkii Bizaantiya Yooxanaa VIII Palaiologos iyo Wadaadkii Sare ee Constantinople) ayaa saxiixay xeer rasmi ah oo midnimo la leh Kaniisadda Roomaanka Katooliga. Waxay ku heshiiyeen in Baadariga Rooma loo aqoonsado madaxa (awoodda ugu sarraysa) ee Kaniisadda oo dhan.

Boqorkii iyo Wadaadkii Sare waxay aqbaleen “weedha Filioque” ee Caqiidada Niqiya, taas oo ahayd wax lagu daray Caqiidada Niqiya, iyagoo ku andacoonaya in Ruuxa Quduuska ahi ka soo farcamo Aabbaha iyo Wiilka. Caqiidada Niqiya waa mid ka mid ah bayaannada ugu muhiimsan uguna ballaaran ee loo adeegsado taariikhda iimaanka Kaatooligga. Caqiidada Niqiya waa soo koobid rasmi ah oo ku saabsan aasaaska caqiidooyinka Kaatooligga. Markii hore waxaa loo qoray in lagu difaaco runta ku saabsan cidda uu yahay Ciise Masiix. Sannadkii 325, muran weyn ayaa kacay, maxaa yeelay wadaad la oran jiray Arius wuxuu baray in Ciise uu ahaa mid Ilaaha Aabbaha ah abuuray, oo aanu si buuxda Ilaah u ahayn.

Sanadkii 381, Caqiidada Niqiya waxaa lagu cusboonaysiiyey caqiidada Burburinta, caqiidada Yukharistiga, iyadoo la aqbalay isticmaalka kibista aan khamiirka lahayn ee Yukharistiga, taas oo ahayd dhaqan Laatiin ah. Caqiidada 381 sidoo kale waxay aqbashay fahamka Kaatooligga ee dembiga asalka ah iyo nolosha dambe. Waxayna ku dhammaatay weedhan muhiimka ah: “Waxaan sidoo kale qeexaynaa in kursiga quduuska ah ee rasuulnimada iyo Baadariga Rooma uu haysto hormuudnimada dunida oo dhan, isla markaana uu yahay wakiilka runta ah ee Masiixa.”

Golihii Florence waxaa lagu saxiixay nooc kale oo la cusboonaysiiyey 6-dii Luulyo, 1439, taas oo dhacday 14 sano ka hor intii aan Constantinople gacanta u gelin Turkidii Cusmaaniyiinta sannadkii 1453. Midowgaas waxaa lagu saxiixay cadaadis siyaasadeed oo aad u xoog badan. Boqortooyadii Bizaantiya waxay si quus ah uga doonaysay Galbeedka gargaar milatari oo ay kaga hortagto Cusmaaniyiinta soo siqaya. Markii ergooyinkii Giriiggu dib ugu noqdeen dalkoodii, heshiiska waxaa si xoog leh u diiday intooda badan wadaaddadii, suufiyadii, iyo dadkii caadiga ahaa ee Bariga. Inta badan hoggaamiyayaashii kiniisadaha ee saxiixay ayaa dabadeed ka noqday taageeradoodii. Midowgaas marna si buuxda looma hirgelin, waxaana si rasmi ah u laashay Kaniisadda Ortodokska Bariga sannadihii xigay. Markii la gaadhay xilligii Constantinople dhacday 1453, midowgaasi horeba si dhab ah ayuu u burburay. Taariikhyahannadu badanaa waxay ku tilmaamaan inuu ahaa midowgii siyaasadeed ee fashilmay, sababo la xidhiidha iska-caabin qoto dheer oo dhinacyada fiqiga, dhaqanka, iyo dadweynaha ka timid.

Caqiidada Caqiidada Niqiya waa been, runina kuma jirto. Dukumentigii la saxiixay 6-dii Luulyo 1439, shirkii Golaha Florence, waxaa loo yiqiin Xeerkii Midowga, wuxuuna metelayay isla beentaas iyo wax ka sii badan. Markii ergadii ay ku noqdeen Constantinople sannadkii 1439, waxaa lagu qaabilay cadho iyo eedaymo khiyaano ah. Hadalkii la isla dhex marayay wuxuu ahaa: “Waxa ka wanaagsan cimaamadda Turkiga halkii ay ka ahaan lahayd koofiyadda baadariga.”

Midowga waxaa inta badan loo saxeexay sababta oo ah Boqorkii Byzantine wuxuu si quus ah ugu baahnaa gargaar ciidan oo Reer Galbeedku ka siiyaan Cusmaaniyiinta. Markii ay caddaatay in gargaar ciidan oo aad u yar (ama aanba jirin) uu imanayay, taageeradii midowga way baaba’day. Sannadihii 1450–1451, dhowr sinood oo Bariga ah ayaa diiday midowga, oo ka dib markii Constantinople dhacday 1453, midowgii gebi ahaanba waa laga tegay. Natiijada ugu dambaysa ee Xeerka Midowga ee Florence waxaa Kaniisadda Orthodox-ka Bari u aragtaa shir fashilmay oo la diiday. Looma aqoonsana mid ansax ah. Hase yeeshee, Kaniisadda Roman Catholic weli waxay u aqoonsan tahay inuu yahay gole ekumeenikal oo ansax ah.

Waxaa lagu xusuustaa taariikhda Giriigga iyo hiddaha Ortodoksiga inuu ahaa shakhsiyad geesinimo leh—halyeeyadana badanaa waxaa loogu yeedhaa “Boqorkii Marmarka ahaa” (rumaysnaanta ah inuu maalin uun soo noqon doono si uu u badbaadiyo Constantinople).

Markii Yooxanaa VIII dhintay sannadkii 1448, walaalkiis Constantine XI ayaa loo doortay beddelkiisa. Sannadkii 1448 Boqortooyadii Baysanthiin waxay ahayd dawlad yar oo u adeege ah, Cusmaaniyiintuna waxay saameyn weyn ku lahaayeen cidda ku fadhiisanaysa carshiga Constantinople. Luulyo 27, 1449, dhacdo siyaasadeed oo aad u weyn ayaa ka dhacday sannadihii ugu dambeeyey ee Boqortooyada Baysanthiin. Boqorkii Baysanthiin, Yooxanaa VIII Palaiologos, wuxuu hore u dhintay sannadkii 1448. Walaalkiis, Constantine XI Palaiologos (boqorkii ugu dambeeyey), ayaa Constantinople loogu dhawaaqay boqor. Hase yeeshee, ka hor intii uusan Constantine XI si rasmi ah carshiga u korin, wuxuu ergo u diray Suldaankii Cusmaaniyiinta (Murad II) oo wuxuu ka codsaday oggolaansho uu ku taliyo. Suldaanku wuu siiyey oggolaanshahaas, dabadeedna ayaa Constantine XI si rasmi ah loo caleemo saaray oo loo aqoonsaday boqor. Ficilkan waxaa loo arkay is-dhiibid ikhtiyaari ah oo madaxbannaanidii Baysanthiin. Markii ugu horraysay, boqor Baysanthiin ah ayaa si furan u qiray in uu ku taliyo oo keliya oggolaanshaha Turkida Cusmaaniyiinta. Afar sano oo keliya ka dib, sannadkii 1453, Constantinople waxay ku dhacday gacanta Cusmaaniyiinta.

Waxaan sii wadi doonnaa tixgelinteenna maqaalka xiga.