Waxaan ka soo qaadanayay tuduc ku jira Testimonies oo bixiya xariiqyo kala duwan oo runta ah oo la xidhiidha waayo-aragnimada Ezekiel, Isaiah, iyo John ee gudaha quduuska. John wuu jeestay si uu u arko cod ka daba yeedhaya, sida ku qoran Muujintii cutubka koowaad.
Waxaan Ruuxa ku jiray maalintii Rabbiga, oo waxaan gadaashayda ka maqlay cod weyn oo u eg buun, oo leh, Anigu waxaan ahay Alfa iyo Oomega, kan ugu horreeya iyo kan ugu dambeeya; oo, Wixii aad aragto ku qor kitaab, oo u dir toddobada kiniisadood ee Aasiya ku yaal; Efesos, iyo Ismiirna, iyo Bergamos, iyo Tiyatira, iyo Sardis, iyo Filadelfiya, iyo La'odikiya. Markaasaan u jeestay inaan arko codkii ila hadlayay. Oo markaan u jeestay, waxaan arkay toddoba laambadood oo dahab ah. Muujintii 1:10–12.
Laga soo bilaabo jasiiradda Baatmos, dabadeedna gudaha meesha quduuska ah ee samada, halkaas oo Yooxanaa ku arkay riyadii Masiixa ee Walaashii White inoo sheegto, taasuna waa isla riyadii Daaniyeel ku arkay cutubka tobnaad ee kitaabkiisa.
“‘Waagaas anigoo Daanyeel ah ayaan barooranayay saddex toddobaad oo buuxa. Ma aanan cunin kibis macaan, hilibna afkayga ma uu gelin, khamrina ma aanan cabin, mana aanan isku subkin innaba.... Markaasaan indhahaygii kor u qaaday oo eegay, oo bal eeg, nin ayaa joogay oo hu’ linen ah qaba, dhexdiisana waxaa ku xidhnayd dahab saafi ah oo Uufaas laga keenay. Jidhkiisuna wuxuu u ekaa berel, wejigiisuna wuxuu ahaa sida muuqaalka hillaaca, indhihiisuna sida laambado dab ah, gacmihiisa iyo cagihiisuna midab ahaan waxay la ekaayeen naxaas la safeeyey, codka hadalladiisuna wuxuu ahaa sida codka dad badan’ (Daanyeel 10:2–6).”
“Tilmaantan waxay la mid tahay tii Yooxanaa la siiyey markii Masiixu isaga ugu muuqatay jasiiradda Patmos. Qof aan ka yarayn Wiilka Ilaah ayaa u muuqday Daanyeel. Rabbigeennu wuxuu la imanayaa farriin-same kale oo samadeed si uu Daanyeel u baro waxa dhici doona maalmaha ugu dambeeya.” Sanctified Life, 49.
Sagaalka aayadood ee ugu horreeya waxay tilmaamayaan sida Muujintii Ciise Masiix loo furayo wax yar ka hor dhammaadka wakhtiga tijaabada aadanaha. Muujinta waxaa Ilaah siiyey Ciise, kaas oo siiyey Jibriil, kanuna wuxuu siiyey Yooxanaa isaga oo ku amraya Yooxanaa inuu farriinta u diro toddobada kiniisadood. Ishacyaah wuxuu helay amarkiisii inuu sidaas oo kale sameeyo cutubka lixaad, Yexesqeelna wuxuu helay isla amarkaasi cutubyada labaad iyo saddexaad. Yooxanaa waa maxbuus markii uu helo amarkiisa, Yexesqeel iyo Daanyeelna waa maxaabiis Baabuloon jooga, Ishacyaahna wuxuu ku nool yahay xilligii taariikhda ee boqorkii sharka lahaa ee Aaxaas oo dalka Yahuudah ah.
“Waxaa jiray giraangirro ku dhex jira giraangirro, oo u habaysnaa si aad u murugsan, ilaa ay markii hore u ekaadeen Yexesqeel inay dhammaantood ku jiraan jahawareer. Hase ahaatee, markay dhaqaaqeen, waxay ku dhaqaaqeen sugnaan qurux badan iyo iswaafajin kaamil ah. Malaa’igta samadu waxay riixayeen giraangirradaas, oo wax walba ka sarreeya, carshiga ammaanta leh ee safayrka ah dushiisa, waxaa ku fadhiyey Kan Weligiis Jira; halka carshiga ku wareegsanaa qaansoroobaad hareeraynaysa, oo ahayd astaanta nimcada iyo jacaylka. Isagoo laga adkaaday ammaanta laga cabsado ee muuqaalkaas, Yexesqeel wuxuu ku dhacay wejigiisa, markaas cod baa ku amray inuu kaco oo maqlo erayga Rabbiga. Dabadeedna waxaa la siiyey farriin digniin ah oo loogu talagalay Israa’iil.” Testimonies, 751.
Oo anna waan dhaga’e, akkana jedhu: “Eenyuun erga? Eenyutu nuuf deema?” Anis akkana jedhe, “Kunoo, ani as jira; na ergi.” Isaayaas 6:8
“Riyadan waxaa la siiyey Yexesqeel xilli maskaxdiisu ay ka buuxday saadaalo madow oo murugo leh. Wuxuu arkay dalkii awowayaashiis oo baabba’ cidla ah yaal...”
“Sidaas oo kale, markii Ilaah ku sigtay inuu Yooxanaa la jeclaa u furo taariikhda kaniisadda ee qarniyada iman doona, wuxuu siiyey dammaanad ku saabsan xiisaha iyo daryeelka Badbaadiyaha ee dadkiisa isaga oo u muujiyey ‘Mid u eg Wiilka Aadanaha,’ oo dhex socda laambadihii, kuwaas oo astaan u ahaa toddobadii kaniisadood. …”
“Casharradani waa inoo anfaca. Waa in aynu rumaysadkeenna ku adkaysannaa Ilaah, waayo waxa horteenna si dhow u yaal wakhti tijaabin doona nafaha dadka. …”
“Waxaynu taagan nahay marinka dhacdooyin waaweyn oo aad u qotodheer. Waxsii sheegiddu si degdeg ah bay u rumoobaysaa. Rabbigu albaabka ayuu taagan yahay. Dhawaan waxaa hortayada ka furmi doona xilli aad u weyn oo dan iyo xiise gaar ah u leh dhammaan kuwa nool. Murannadii hore dib baa loo soo noolayn doonaa; muranno cusubna way kici doonaan. Muuqaallada lagu fulin doono dunideenna weli xataa laguma riyoon. Shaydaanku wuxuu ku shaqaynayaa isagoo adeegsanaya wakiillo bini’aadmi ah. Kuwa ku dadaalaya inay beddelaan Dastuurka oo ay meel mariyaan sharci ku qasbaya dhawridda Axadda si yar bay u garanayaan waxa natiijadu ahaan doonto. Qalalaase weyn ayaa imminka inagu soo fool leh.
“Laakiin addoommada Ilaah ma aha inay naftooda ku kalsoonaadaan xaaladdan weyn ee degdegga ah. Riyooyinkii waxyiga ahaa ee la siiyey Ishacyaah, Yexesqeel, iyo Yooxanaa, waxaynu ku aragnaa sida dhow ee samadu ugu xidhan tahay dhacdooyinka ka dhacaya dhulka iyo sida weyn ee daryeelka Ilaah ugu hayo kuwa isaga daacadda u ah. Dunidu ma aha mid aan taliye lahayn. Qorshaha dhacdooyinka iman doona wuxuu ku jiraa gacanta Rabbiga. Weynaanta samadu waxay masiirka quruumaha, iyo weliba danaha kiniisaddiisa, ku haysaa ilaalinteeda u gaarka ah. …”
Aragtidii Yexesqeel, Ilaah gacantiisu waxay ku hoos jirtay baalasha keruubiimta. Tan waxaa loogu talagalay inay addoommadiisa baraan in xoogga rabbaaniga ahi yahay kan iyaga guusha siiya. Isagu wuu la shaqayn doonaa iyaga haddii ay dembiga iska fogeeyaan oo ay daahir ka noqdaan qalbiga iyo nolosha.
“Iftiinka dhalaalaya ee dhex maraya makhluuqaadka nool, iyadoo leh dheereynta hillaaca, waxay ka dhigan tahay xawaaraha uu shuqulkani ugu dambayntii ugu sii socon doono dhammaystirkiisa. …
“Walaalayaalow, haatan ma aha wakhti baroor iyo quusasho, mana aha wakhti la isu dhiibo shakiga iyo rumaysadla’aanta. Masiixu ma aha hadda Badbaadiye ku jira xabaashii cusbayd ee Yuusuf, oo lagu xidhay dhagax weyn laguna shaabadeeyey shaabaddii Roomaanka; waxaynu leenahay Badbaadiye sara kacay. Isagu waa Boqorka, Rabbiga ciidammada; wuxuu fadhiistaa keruubiimta dhexdooda; oo xataa colaad iyo buuq quruumuhu ku jiraan dhexdooda, weli wuxuu dhawraa dadkiisa. Kan samooyinka ka taliya waa Badbaadiyeheenna. Isagu wuu qiyaasaa imtixaan kasta. Wuxuu ilaaliyaa dabka foornada oo ay tahay inuu tijaabiyo naf kasta. Markii qalcadaha boqorrada la dumin doono, markii fallaadhaha cadhada Ilaah ay ka mudayaan quluubta cadaawayaashiisa, dadkiisu waxay ku nabad geli doonaan gacmihiisa.” Testimonies, volume 5, 752–754.
Afar markhaati oo Kitaabka Quduuska ahi waxay ka marag kacayaan xaqiiqda ah in farriinta Muujintii Ciise Masiix la siiyo dadka ay waayo-aragnimadan nebigan ee meesha quduuska ahi astaan ahaan u tilmaamayso. Waa marka aynu galno meesha quduuska ah ee jannada in nala siiyo farriinta laynoogu doortay inaynu ku dhawaaqno. “Dabka foornada” ee tijaabiya “naf walba” waa foornada ku xusan Malaakii saddex.
Laakiin yaa adkaysan kara maalinta imaatinkiisa? oo yaa istaagi kara markuu muuqdo? waayo, isagu wuxuu la mid yahay dabka miira-dhaliyeha, iyo saabuunta dhar-caddeeyaha; Oo wuxuu u fadhiisan doonaa sidii miira-dhaliye iyo daahiriye lacagta; oo wuxuu daahirin doonaa wiilasha Laawi, oo u sifayn doonaa sida dahab iyo lacag, si ay Rabbiga ugu bixiyaan qurbaan xaqnimo ku jira. Markaas qurbaanada Yahuudah iyo Yeruusaalem Rabbiga way ka farxin doonaan, sidii waayihii hore, iyo sidii sannadihii hore. Malaakii 3:2–4.
Nadiifiyaha birta qaaliga ahu wuu garanayaa in lacagtu ku jirtay foornada muddadii saxda ahayd marka ay lacagtu noqoto mid daahir ah oo ay ka tarjumayso wejiga nadiifiyaha. Xaqiiqadan ku saabsan sida lacagta loo sifayn jiray waagii hore waxay waafaqsan tahay falka sababeed ee “marah” oo Daanyeel ku arkay cutubka tobnaad. Maalmahan ugu dambeeya Rabbigu wuxuu dadkiisa ku hoggaaminayaa meesha quduuska ah si uu u tijaabiyo, u daahiriyo, oo u nadiifiyo kuwa musharraxiinta u ah inay qayb ka noqdaan calanka boqol iyo afar iyo afartan kun. Muddadan gudaheeda, “Isagu wuu nala shaqayn doonaa,” “haddii” aynu “xumaanta ka fogaano oo aynu qalbi iyo nolol ku daahirno.” Qaar, sida ku jirta Daanyeel 10, way ka cararaan waayo-aragnimadaas, laakiinse kuwaas oo Daanyeel lagu astaysay, oo arka riyada muraayadda weyn ee muujinta Ciise Masiix, waxay, sida Ishacyaah muujinayo, yeelan doonaan bushimahooda oo laga taabto dhuxul ka timid meesha allabariga, waxaana la daahirin doonaa oo loo diyaarin doonaa inay farriin u gudbiyaan kaniisad riddoobay, dabadeedna dunida.
Farriinta waxaa loo soo bandhigay nafaha aaminka ah ee ku jira meesha quduuska ah. Laawiyiintii laba iyo labaatan iyo saddex marka lala waafajiyo xilliga Bentakostiga waxaa loo habeeyey inay ka tarjumto Sanduuqa Axdiga ee ku jira Quduuska Ugu Quduusan. Rumaysad ahaan, qaab-dhismeedka farriimaha cutubka ayaa tilmaamaya saddex calaamadood oo jidka ah oo ku dhex yaal taariikhda quduuska ah halkaas oo imtixaanka foornada lagu dhammaystiray. Si rabbaani ah u qotodheer—qaab-dhismeedka nebiyaysan ee cutubka laba iyo labaatan iyo saddex wuxuu u saamaxayaa ardayga wax sii sheegidda inuu ku helo Ezekiel aayadda koowaad ee cutubka koowaad.
Oo haddana waxay noqotay sannaddii soddonaad, bishii afraad, maalintii shanaad ee bisha, anigoo ku dhex jiray maxaabiistii ag joogtay webiga Kebaar, in samooyinkii furmeen, oo aan arkay riyooyin Ilaah. Maalintii shanaad ee bisha, taas oo ahayd sannaddii shanaad ee maxaabiisnimadii Boqor Yehooyaakiin. Yexesqeel 1:1, 2.
Wadaad ahaan intii lagu jiray wakhtiga shaabadaynta boqol iyo afar iyo afartan kun, Yexesqeel wuxuu ku jiraa sannaddii soddonaad ee wareegga toddoba iyo tobnaad ee Yubiliiga, shan sannadood ka hor go’doomintii saddexaad ee saddexdii go’doomin ee Nebukadnesar ku qaaday Yeruusaalem sannadkii 587 BC. Sannaddii soddonaad ee aayadda ku xusan waa soddon sannadood ka dib soo nooleyntii ugu weynayd ee taariikhda Axdiga Hore, waxayna ku beegan tahay maalintii shanaad ee sannaddii shanaad, sidaas darteedna tirada shan ayaa lagu dul saarayaa markhaatifurka Yexesqeel. Labada aayadood ee furitaanka ah waxaan ka helaynaa soddon oo hal mar lagu aqoonsaday, iyo tirada shan oo saddex jeer la xusay. Qaab-dhismeedka Laawiyiintii laba iyo labaatanaad ee la waafajiyey xilliga Bentakostiga, tijaabada labaad ee uu soddonku matalo waxay gaadhaa iidda buunanka, dabadeed shan maalmood ilaa koritaankii Masiixa, dabadeed shan maalmood ilaa maalinta kafaaraggudka, dabadeed shan maalmood ilaa calaamadda jidka ee matalaysa roobkii hore (Bentakostiga) iyo kii dambe (Taambuugyada) labadaba. Qaab-dhismeedku wuxuu soo bandhigayaa soddon, waxaana raaca saddex tallaabo oo min shan ah. Yexesqeel wuxuu ku jiraa macbudka, qaab-dhismeedka Laawiyiintii laba iyo labaatanaadna waa Sanduuqa Axdiga.
Taariikhdu waxay marag ka tahay xaqiiqda ah in Yexesqeel xilligaas uu shan sano ka horreeyo go’doomin astaan ah oo ku dhammaanaysa iyadoo tusaale u ah sharciga Axadda ee dhowaan imanaya, sida ay u matashay burburintii Yeruusaalem. Tirada “shan” waa curiye asaasi ah oo ka mid ah qaab-dhismeedka Laawiyiintii labaatan iyo saddex, sida ay sidoo kale tahay tirada soddon.
Waxaa qormooyinkan lagu muujiyey in marka labaatan iyo labada aayadood ee ugu horreeya cutubka lala simo labaatan iyo labada aayadood ee ugu dambaysa, dabadeedna si wadajir ah labadaas xariiq ee ka kooban labaatan iyo laba aayadood loola simo xilliga Bentekoste, si cad loo sawirayo geeddi-socodka imtixaanka ee saddexda tallaabo ah, kaas oo ah dabka foornada ee Malaakii. Saddexda tallaabo waxay leeyihiin alfa iyo omega tallaabada koowaad iyo tan saddexaad, kuwaas oo ka kooban taxane afar calaamadood oo metelaya hal tallaabo.
Kormaridda Kormaridda, oo ay ku xigto iidda kibista aan khamiirka lahayn, oo ay ku xigto qurbaanka midhaha ugu horreeya ee shaciirka, dabadeedna “shan” maalmood ilaa dhammaadka iidda kibista aan khamiirka lahayn. Afartaas calaamadood ayaa ka kooban imtixaanka koowaad, Ciisuna mar walba dhammaadka wuxuu ku tusaaleeyaa bilowga; imtixaanka saddexaadna isaguna wuxuu ka kooban yahay afar calaamadood. Iidda buunanka, dabadeedna kor-u-kiciddii Masiixa oo ay ku xigto maalinta kafaaraggudka, ka dibna shan maalmood dabadeed imaatinka labada Bentekoste iyo Teendhooyinka. Bentekoste waa astaanta roobka hore, Teendhooyinkuna waa astaanta roobka dambe. Qaabka Laawiyiintii labaatan iyo saddex, Bentekoste iyo Teendhooyinku way iswaafaqaan.
Haddaba, haddaba, carruurta Siyoon, oo ku reyreeya Rabbiga Ilaahiinna ah; waayo, isagu wuxuu idin siiyey roobkii hore qiyaas ahaan, oo wuxuu idiin soo dejin doonaa roobka, kaasoo ah roobkii hore iyo roobkii dambe, bisha kowaad. Yoo’eel 2:23.
Hawshii ugu dambaysay ee imtixaanka iyo daahirintu waxay bilaabatay Diseembar 31, 2023. Imtixaankii ugu horreeyey wuxuu ahaa imtixaankii aasaasiga ahaa ee lagu calaamadeeyey murankii “dhacayaasha dadkaaga” kaas oo kala qaybiyey kooxdii markii hore lagu tijaabiyey niyad-jabkii Luulyo 18, 2020.
“Taariikhda iyo wax sii sheegidda, Erayga Ilaah wuxuu sawirayaa dagaalka dheer ee u dhexeeya runta iyo qaladka. Dagaalkaasu weli wuu socdaa. Waxyaalihii hore u jiray waa la soo celin doonaa. Muranadii hore waa la soo nooleyn doonaa, oo aragtiyo cusubna si joogto ah bay u soo bixi doonaan. Laakiin dadka Ilaah, kuwaas oo rumaysadkooda iyo dhammaystirka wax sii sheegidda kaga qaatay qayb ku jirta ku dhawaaqidda farriimaha malaa’igta kowaad, labaad, iyo saddexaad, waxay garanayaan halka ay taagan yihiin. Waxay leeyihiin waayo-aragnimo ka qaalisan dahab saafi ah. Waa inay u adkaystaan sida dhagax weyn, iyagoo si adag u haya bilowgii kalsoonaantooda ilaa dhammaadka.” Manuscript Releases, mugga 1, 47.
Laawiyiintii labaatan iyo saddexaad, imtixaankii ugu horreeyey waxaa lagu metelay isku-xirnaan nebiyadeed oo saddex ah oo shan maalmood ka dib uu ku xigo dhammaadka kibista aan khamiirka lahayn. Kormariddii waxay ahayd maalinta koowaad, iidda kibista aan khamiirka lahayna waxay ahayd maalinta labaad, qurbaanka midhaha ugu horreeyana wuxuu ahaa maalinta saddexaad. Shan maalmood ka dib, iidda kibista aan khamiirka lahayn way dhammaatay. Qaab-dhismeedka nebiyadeed ee imtixaanka koowaad ee saddexda imtixaan waxaa sidoo kale lagu metelay imtixaanka saddexaad oo ugu dambeeya. Calaamaddaas saddexaad, oo ka kooban saddex calaamadood oo ay raacdo mid kale, iidda buunanka waa maalinta koowaad, oo Masiixu shan maalmood ka dib kor ugu kacay, dabadeedna maalinta kafaaraggudku waxay xigtaa shan maalmood ka dib, markaasna shan maalmood ka dib labadaba Bentekoste iyo iidda Taambuugyadu waxay calaamadiyaan sharciga Axadda ee dhowaan imanaya, kaas oo kitaabka Yexesqeel loogu metelay burburinta Yeruusaalem.
Inta u dhaxaysa dhammaadka iidda kibista aan khamiirka lahayn iyo iidda buunanka waxaa jira soddon maalmood, kuwaas oo aan keliya ka dhignayn astaan wadaad, balse sidoo kale ah imtixaanka labaad ee saddexda imtixaan ee lagu matalay sawirka Rabbaaniga ah.
Baabtiiska Masiixu wuxuu tusaale u yahay saddexda calaamadood ee Kormaridda, kibista aan khamiirka lahayn, iyo midhaha ugu horreeya, waayo saddexdaas calaamadood waxay matalaan dhimashada, aasidda, iyo sarakicidda Masiixa. Saddexdaas tallaabo waxaa ku xiga shan maalmood oo gaadha tallaabada afraad, taas oo uu matalo dhammaadka iidda kibista aan khamiirka lahayn. Baabtiisku wuxuu soo bandhigayaa saddexdaas tallaabo hal daqiiqad oo kooban gudaheed, markii Yooxanaa baabtiisay Masiixiisii. Iidaha gu’gu waxay kala saaraan saddexdaas tallaabo min hal maalin, iidaha dayrtuna waxay kala saaraan saddexdaas tallaabo shan maalmood.
Markaan adeegsanno imtixaanka koowaad ee ciidaha gu’ga sida isku-darka saddex calaamadood oo jid ah oo ay shan maalmood ka dib raacdo hal calaamad oo jid ah; dabadeedna aan ciidaha dayrta u adeegsanno sida saddex calaamadood oo jid ah oo ay shan maalmood ka dib raacdo hal calaamad oo jid ah, waxaa la dhisaa qaab-dhismeed nebiyadeed oo ka kooban calaamad jid oo alfa ah oo ah saddex ay shan maalmood raacayaan, taas oo dabadeed ay raacayaan soddon maalmood, iyo imtixaanka saddexaad ee ciidaha dayrta oo ah calaamad jid oo saddex ah oo ay shan maalmood raacayaan—qaab-dhismeedku wuxuu muujinayaa imtixaanka koowaad inuu daboolayo wadar ahaan shan maalmood, dabadeedna uu raacayo imtixaan labaad oo soddon maalmood ah oo gaadhaya calaamadda saddexaad ee shanta maalmood. Shan lagu daray soddon, laguna daray shan waa afartan (5 + 30 + 5 = 40).
Baabtiiskii Masiixa waxa isla markiiba ku xigay afartan maalmood, kuwaas oo ku dhammaaday saddex imtixaan. Wax aad uga badan ayaa lagu garan karaa qaab-dhismeedka Laawiyiintii labaatan iyo saddex marka lagu daro xilliga Bentakostiga, hase yeeshee heer kale cutubku waxa uu metelaa Sanduuqa Axdiga ee ku jira Meesha Quduuska ah.
Iidaha gu’ga iyo kuwa dayrta ee ku qoran Laawiyiintii saddex iyo labaatanaad waxaa la dhigay inta u dhexaysa laba Sabti. Labadaas Sabti waxay matalaan labada keruub ee daboola, calaamadaha jidkana ee xilliga Bentakostiga oo la jaanqaadaya Laawiyiintii saddex iyo labaatanaad waxay matalaan Sanduuqa Axdiga iyo labada keruub ee daboola. Yexesqeel waxaa lagu geliyey meesha quduuska ah cutubka koowaad, oo marka halkaas lagu geeyo, wuxuu taagan yahay shan maalmood ka hor go’doominta horseedaysa baabbi’inta Yeruusaalem, taas oo astaan u ah sharciga Axadda ee soo dhow. Sharciga Axadda waxaa matala Bentakostiga iyo Ciidda Taambuugyada ee ku qoran Laawiyiintii saddex iyo labaatanaad. Yexesqeel wuxuu ku jiraa sannadkii soddonaad, soddonkuna waa muddada imtixaanka labaad ee saddexda imtixaan ee ka kooban dabka foornada ee Malaakii saddex. Imtixaanka labaad waxaa matala soddon maalmood, sida Yexesqeelna ugu jiro sannadkii soddonaad ee wareeggii Yubilii ee toddoba iyo tobnaad oo ka bilaabmay Kormariddii Weynayd ee Yoosiyaah, sida taariikhyahannadu ugu yeedhaan. Yexesqeel wuxuu shan sano ka horreeyaa go’doomintii socotay siddeed iyo toban bilood, wuxuuna ku jiraa macbudka, kaas oo ah bartamaha saddexda imtixaan ee ugu dambeeya ee hadhaaga daahiriya oo safeeya.
Sanadkii 592 BC, Xisqii’eel si mucjiso leh baa “loo aamusiiyey,” oo wuxuu hadlaa keliya marka Ilaah afkiisa furo. Xaaladdaasu way sii socotaa ilaa dhicitaankii Yeruusaalem sannadkii 585 BC. Ilaah wuxuu ka dhigay inuu hadlo markii go’doomintu bilaabatay, maalintii “rabitaankii” “indhihiisa” dhintay, laakiin looma oggolaan inuu si xor ah u hadlo ilaa Yeruusaalem—“rabitaankii” “indhaha” Israa’iil—ay dhacday. Dhicitaanka Yeruusaalem wuxuu astaan u yahay sharciga Axadda ee dhawaan imanaya, waana halkaas meesha aabbihii Yooxanaa Baabtiisaha, wadaadkii kooxdii siddeedaad, oo la aamusiiyey intuu macbudka ka adeegayay, taas oo ah halkii Xisqii’eel isaguna lagu aamusiiyey ku dhowaad sagaal bilood. Waxay ahayd maalintii siddeedaad dhalashadii Yooxanaa ka dib, markii Yooxanaa la gudayay, in loo oggolaaday inuu hadlo. Laba nebiyood oo la aamusiiyey iyagoo ku jira meesha quduuska ah. Nebigii saddexaad ee la aamusiiyey isagoo Masiixa ku arkaya meesha quduuska ah wuxuu ahaa Daanyeel. Cutubka tobnaad, Daanyeel wuxuu ku jiraa meesha quduuska ah, oo sida isla markuu mar labaad ka mid ah saddex jeer la taabanayo, ayaa la aamusiiyey. Bartanka dhexe Daanyeel baa la aamusiiyey.
Oo markuu erayadaas oo kale ila hadlay, ayaan wejigayga dhulka u jeediyey, oo waxaan noqday carrab la’. Oo bal eeg, mid u eg ekaanta binu-aadmiga ayaa bushimahayga taabtay; markaasaan afkayga furay, oo hadlay, oo waxaan ku idhi kii hortayda taagnaa, Sayidkaygiiyow, aragtida aawadeed xanuunnadaydii baa igu soo noqdeen, oo xoogna ma aanan haysan. Daanyeel 10:15, 16.
Hadalka
Astaanta “hadalka” waxaa si gaar ah loo calaamadeeyaa marka la gaaro sharciga Axadda ee soo dhow, marka Maraykanku u hadlo sida masduulaagii, dameerkii Balcaamna hadlo, oo araggii Xabaquuq hadlo oo uusan been sheegin. Saddexdii nebiyadii carrab la’aa ee laga yeelay carrab la’ iyagoo ku jira meesha quduuska ah, waxay hadlaan marka Yeruusaalem la dumiyo. Sekaryaahna, wuxuu ku hadlaa si uu u aqoonsado in magaca cusub ee wiilkiisu sax yahay, sidaasna ku tusaaleeya kuwa Filadelfiyaanka ah ee la siinayo magac cusub.
Kii guulaysta ayaan ka dhigi doonaa tiir macbudka Ilaahayga ku dhex yaal, oo dibadda kama bixi doono mar dambe; oo waxaan ku qori doonaa korkiisa magaca Ilaahayga, iyo magaca magaalada Ilaahayga, taas oo ah Yeruusaalemta cusub, taas oo samada uga soo degaysa Ilaahayga xaggiisa; oo waxaan ku qori doonaa korkiisa magacayga cusub. Muujintii 3:12.
Sekaryaah waxaa la siiyey loox uu ku qoro magaca cusub ee qoyska Yooxanaa.
Oo waxaa dhacay in maalintii siddeedaad ay u yimaadeen inay gudaan ilmaha; oo waxay ugu yeedheen Sekaryaah, iyagoo ugu bixiyey magaca aabbihiis. Markaasay hooyadiis u jawaabtay oo tidhi, Saas ma aha; laakiin waxaa loo bixin doonaa Yooxanaa. Oo waxay ku yidhaahdeen, Qaraabadaada midna magacan laguma yeedho. Markaasay aabbihiis calaamado ugu muujiyeen si ay u ogaadaan waxa uu doonayo in loogu yeedho. Isaguna wuxuu dalbaday loox wax lagu qoro, oo wax ku qoray, isagoo leh, Magiciisu waa Yooxanaa. Kulligoodna way wada yaabeen. Oo isla markiiba afkiisii waa furmay, carrabkiisiina waa furfurmay, wuuna hadlay, Ilaahna ammaanay. Luukos 1:59–64.
Magaca cusub ee Yooxanaa wuxuu la jaanqaadayaa kaniisadda Filadelfiya, magaca Sakariyaahna wuxuu la jaanqaadayaa La’odikiya sida ay u metelayso gaalnimadii Sakariyaah ee farriinta malaa’igta saddexaad. Nebiyada oo dhammu waxay ka hadlaan maalmaha ugu dambeeya, maalmaha ugu dambeeyana waa taariikhda malaa’igta saddexaad. Sidaas daraaddeed, malaa’igta farriinta keentay waa inay noqotaa malaa’igta saddexaad. Sakariyaah wuu diiday inuu fahmo in Rabbigu uu ka gudbi doono kaniisadda La’odikiya ee Adventist-ka Maalinta Toddobaad. Waxaa weli jira wax intaas ka badan oo laga sheegi karo soo celinta codka ee nebiyadan, laakiin waxaan sii wadi doonnaa inaan u gudubno fahamka xariiqda nebinnimo ee Yoosiyaah.
Giraangirta Yoosiyaah
Waxaan ka hadalnay wareeggii toddoba iyo tobnaad ee Yuubiilka oo ka bilaabmay Kormariddii Yoosiyaah sannadkii 622 BC, hase yeeshee xariiqda Yoosiyaah waxay bilaabmaysaa wax badan ka hor 622 BC. Caasinimadii Israa’iil ee Saa’uul ku keentay carshiga isagoo ah boqorkii ugu horreeyey ee Israa’iil waxay calaamadisay afartan sannadood oo boqor Saa’uul xukumi lahaa, waxaana ku xigay afartan sannadood oo boqor Daa’uud xukumi lahaa, waxaana haddana ku xigay afartan sannadood oo Sulaymaan xukumi lahaa. Diidmada Ilaah ee sidaa u xumaysay nebigii Samuu’eel waxay dhacday sannadkii 1097 BC, waxayna bilowdaa xariiq nebiyadeed oo caasinimo ah oo ku dhammaatay iskutallaabta markii Yuhuuddu ku dhawaaqeen inayan lahayn boqor aan Qaysar ahayn.
Laakiin way qayliyeen, Isaga fogee, isaga fogee, iskutallaabta ku qod. Bilaatos wuxuu ku yidhi, Boqorkiinna miyaan iskutallaabta ku qodaa? Wadaaddadii sare waxay ku jawaabeen, Annagu boqor kale ma lihin Kaysar mooyaane. Yooxanaa 19:15.
Sanadkii 1097, saddex boqor ayaa mid walba afartan sannadood xukumi lahaa ilaa geeridii Sulaymaan ee 977 BC, markaas oo boqortooyadu dabadeed u kala qaybsantay woqooyi iyo koonfur.
Oo dabadeedna waxay jeclaadeen boqor; markaasaa Ilaah iyaga siiyey Saa'uul ina Qiis, oo ahaa nin qabiilka Benyaamiin ah, muddo afartan sannadood ah. Falimaha Rasuullada 13:21.
Daa’uudna wuxuu jiray soddon sannadood markuu boqornimada bilaabay, oo wuxuu boqor ahaa afartan sannadood. Xebroon wuxuu Yahuudah ugu talinayay toddoba sannadood iyo lix bilood; Yeruusaalemna wuxuu saddex iyo soddon sannadood ugu talinayay reer binu Israa’iil oo dhan iyo Yahuudah. 2 Samuu’eel 2:4, 5.
Boqornimadii Sulaymaan waxay bilaabatay 1017 BC; aasaaskii Macbudkana waxaa la dhigay sannaddii afraad ee Sulaymaan (1013 BC). Dhismuhu wuxuu socday toddoba sannadood (1 Boqorradii 6:37–38), Macbudkana waxaa la dhammaystiray bishii siddeedaad ee sannaddii kow iyo tobnaad ee Sulaymaan. Quduus-ka-dhigistii rasmiga ahayd waxay dhacday bishii toddobaad (bisha Ethanim), intii lagu jiray Iiddii Taambuugyada (1 Boqorradii 8; 2 Taariikhdii 5–7), sannadkii 1006 BC. Boqorrada, Macbudka, iyo qarankaba mid kastaa taariikhda waxaa loogu matalay xilli afar boqol iyo sagaashan sannadood ah oo si cad u calaamadeeya xilli nebiyadeed oo la xiriira boqorrada, Macbudka, ama qaranka.
Daanyeel waxaa maxbuus ahaan loo kaxeeyey 607 BC, in kastoo inta badan taariikh-xisaabiyeyaasha Kitaabiga ahi ay tilmaamaan 605 BC. Diiwaanka taariikheed waa inuu waafaqaa markhaatiga nebiyadeed, calaamadnaanta dhacdooyinka ee taariikh ahaan lagu calaamadeeyey khadka taariikhda ee ka bilaabma rabitaankii boqor ee 1097 BC waxay ka dalbanaysaa dhowr markhaati oo nebiyadeed in 607 BC ay tahay ku-dhaqanka saxda ah, ee aanay ahayn 605 BC. 607 BC waxay calaamad u tahay dhammaadka afar boqol iyo sagaashan sannadood ee ku jira khadka boqorrada, hase yeeshee waxay kaloo bilow u tahay mid ka mid ah saddexda matalaad ee ugu waaweyn ee toddobaatan sannadood ee ka dhaca khadkaas. 607 BC waxay calaamad u tahay dhammaadka toddobaatan sannadood oo ka bilaabmay maxaabiistii Manaseh ee 677 BC. Matalaadda koowaad ee calaamadda afar boqol iyo sagaashan sannadood (waxay khadka ku leedahay saddex markhaati), waxayna ku dhammaataa halka mid ka mid ah saddexda markhaati ee toddobaatan sannadood ku dhammaado halkaas oo markhaati kale oo toddobaatan sannadood ahi ka bilaabmo. Qaab-dhismeedka xisaabeed ayaa marag ka ah 607 BC, inkasta oo ay jirto fikradda ah in Daanyeel maxbuus ahaan loo kaxeeyey 605 BC.
Gudaha xariiqda ay ku jirto muddada 490-ka sannadood ee la xidhiidha boqorradii laga soo bilaabo 1097 BC ilaa 607 BC, waxa kale oo ku jira 490 sannadood oo ka bilaabma quduus-ka-dhigistii Macbudkii Sulaymaan ilaa quduus-ka-dhigistii Macbudkii dib-u-soo-noqoshada ka dib ee Serubaabel sannadkii 515 BC. 490-kaas sannadood waxay ka kooban yihiin 420 sannadood oo ka bilaabma quduus-ka-dhigistii Sulaymaan ee sannadkiisii kow iyo tobnaad, marka lagu daro 70-kii sannadood ee Macbudku cidlo ahaa intii maxaabiisnimadu jirtay, taas oo isu geynaysa 490 sannadood. Digreetadii saddexaad ee Artaxshasta waxa ay timid 59 sannadood dabadeed, sannadkii 457 BC, waxayna calaamad u tahay bilowga 490 sannadood oo loo “gooyay” (laga jaray, Daanyeel 9:24) dadka Ilaah, kuwaas oo ku dhammaaday sannadkii 34 dhacdadii Istefanos lagu dhagxiyey. Dabcan, waxaa jira markhaatiyo taariikheed oo kale oo badan oo qoto dheer oo ku jira xariiqda nebinnimada ee ka bilaabmata riddadii aasaasiga ahayd ee lagu diiday Ilaah iyo Ruuxa Waxsii-sheegidda sannadkii 1097 BC, kuna dhammaata markii Istefanos arkay Masiixa oo taagan midigta Ilaah. Markhaatigan gudaheeda waxaynu ka helaynaa giraangirta nebinnimada ee Yoosiyaah.
Waxaan leeyahay “riddo aasaasi ah,” waayo bilowga xariiqdu wuxuu tilmaamayaa goortii reer binu Israa’iil Ilaah u diideen inuu ahaado Boqorkooda, iyagoo damcay inay yeeshaan boqor dunyawi ah, sidaasna ku calaamadiyey aasaaska boqortooyada bini’aadamka ee Israa’iil. Waxaan tan sidoo kale ugu qorayaa in taayirka Yoosiyaah, oo macnihiisu yahay “aasaaska Ilaah,” uu yahay calaamad u ah labadaasba: aasaaska iyo ridada aasaasiga ah ee dadka Ilaah.
Markii Sulaymaan dhintay oo laba iyo tobankii qabiil u kala qaybsameen woqooyi iyo koonfur, Yerobcaam u-huristiisii nidaamka cibaadada been-abuurka ah waxaa canaantay nebigiisii caasiga ahaa, canaantaasna waxaa ku jirtay waxsii sheegid ku saabsan boqor iman doona oo magiciisu yahay Yoosiyaah. Markii riddadii aasaasiga ahayd ee Yerobcaam iyo tobanka qabiil ee woqooyi dhacday, ayaa la sii sheegay waxsii sheegidda Yoosiyaah iyo soo nooleyntiisii lagu calaamadeeyey Kormariddii Weynayd ee 622 BC. Soo nooleyntaasi waxaa dhalisay heliddii qoraalladii Muuse iyo ku dhawaaqiddii xukunka ku soo degaya dadka Ilaah sababta oo ah riddadoodii joogtada ahayd. Markii erayadii ka yimid qoraalladii Muuse loo akhriyey boqor Yoosiyaah, waxay dhalisay soo nooleyntii ugu weynayd ee taariikhda Axdiga Hore. Waxsii sheegidda ku saabsan ilmo mustaqbalka ku dhalan doona oo magaciisu yahay Yoosiyaah waxay sidoo kale xambaarsanayd cambaarayntii nebinnimada ahayd ee ka dhanka ahayd riddadii aasaasiga ahayd ee nebigaas caasiga ahi ku jeediyey boqor Yerobcaam.
Inkaartii Muuse, sida Daanyeel ugu yeedhay, waa “toddobada goor” ee Laawiyiintii labaatan iyo lix, waxayna noqotay daahfurkii aasaasiga ahaa ee William Miller, kaas oo calaamad u ah runaha aasaasiga ah ee Adventism-ka. Awood-siinta farriintii Miller 11-ka Agoosto, 1840, waxaa lagu keenay hawshii “Yosiyaah” Litch sannadihii 1838 iyo 1840. Sannadkii 1863 aasaasyadaas waa la dhinac maray, “toddobada goor”na waxay noqotay calaamad aan ahayn oo keliya runaha aasaasiga ah ee Milleriyiintii Filadelfiya, balse sidoo kale calaamad u ah fallaagadii Millerism-ka La’odikiyaanka ee ka dhanka ahayd aasaasyada. Taariikhda Milleriyiintii malaa’igta kowaad iyo labaad waxay xanbaarsan tahay astaanta “Yosiyaah,” taas oo dib loogu celin doono si xaraf-xaraf ah taariikhda boqol iyo afartan iyo afarta kun. Giraangirta Yosiyaah waxay dib ugu laabanaysaa sixirkii boqor Saa’uul, ka dibna ilaa iyo matagidda kaniisadda La’odikiyaanka ee Seventh-day Adventist xilliga sharciga Axadda. Giraangirta Yosiyaah ee Yexesqeel hadda waxay ku jirtaa habka furfuridda shaabadda, iyada oo ah gunaanadka shaabadaynta boqol iyo afartan iyo afarta kun.
Waxaan waxyaalahan ku sii wadi doonnaa maqaalka xiga.