Buugga Yexesqeel waxaa ku jira saddex iyo toban tixraac oo ku saabsan taariikho; lix waxay khuseeyaan Yeruusaalem, lixna waxay khuseeyaan Masar, middina Turos. Tixraacyadaas oo dhammu waxay ku dhex yaalliin duruuf colaadoobid ah, taas oo tirada “saddex iyo toban” ay astaan u tahay. Sannaddii ka dambaysay markii naagtii Yexesqeel ay u dhimatay istaroog, taas oo calaamadisay bilowgii go’doomintii saddexaad, ayaa Yexesqeel lagu amray inuu Masar ka gees hadlo, isagoo caddaynaya in ay cidlo ahaan doonto afartan sannadood.
Oo waxaan dalka Masar ka dhigi doonaa cidlo dhexdeeda dalalka cidlada ah, oo magaalooyinkeeduna dhexdeeda magaalooyinka baabba’ay waxay ahaan doonaan cidlo afartan sannadood; oo Masriyiintana waxaan ku kala firdhin doonaa quruumaha dhexdooda, oo waxaan ku kala daadin doonaa dalalka dhexdooda. Habase yeeshee, Sayidka Rabbiga ahu sidaas buu leeyahay; Dhammaadka afartan sannadood ayaan Masriyiinta ka soo ururin doonaa dadyowgii ay ku kala firdheen dhexdooda; oo waxaan soo celin doonaa maxaabiisnimadii Masar, oo waxaan ka dhigi doonaa inay ku noqdaan dalka Pathros, oo ah dalkii hoygooda; oo halkaasay ku ahaan doonaan boqortooyo hoose. Ezekiel 29:12–14.
Go’doomintu waxay bilaabatay sannadkii 587 ee dhalashadii Masiixa ka hor, markii Yexesqeel lagu amray inuu hadlo. Aayadda ‘toddoba iyo toban’, sannadka 571 ee dhalashadii Masiixa ka hor wuxuu tilmaamayaa in Masar la siin doono Baabuloon, iyadoo loogu abaalgudayo adeegyadii ay qabatay. Khubarada taariikh-tirsiga Kitaabka Quduuska ah waxay soo jeedinayaan in muddada laga bilaabo sannadkii 567 ilaa sannadkii 527 ee dhalashadii Masiixa ka hor ay tahay muddada afartanka sano ah ee aayadaha lagu tilmaamay, waxaana laga soo bilaabo farriintii ugu horraysay ee xukunka ee la naadiyey sannadkii 587 ee dhalashadii Masiixa ka hor ilaa ku dhawaaqiddii aayadda toddoba iyo toban ee sannadkii 571 ee dhalashadii Masiixa ka hor, taas oo sheegaysay in Rabbigu Masar gacanta u geliyey Nebukadnesar, aynu helaynaa muddo ‘toddoba iyo toban sano’ ah.
Ciidankii Nebukadnesar waxay Turos kula galeen olole dagaal oo dheer oo adag (go’doomintu waxay socotay qiyaastii 13 sannadood, ku dhowaad 586–573 BC). Askartu si aad u weyn bay u hawshoodeen (madax kasta waa timo beelay, garab kastana wuu diirmay culays qaadistiisa), hase yeeshee wax mushahar ah ama booli la taaban karo kama ay helin Turos lafteeda. Sidaas daraaddeed, hawshaas aan faa’iidada lahayn awgeed, Ilaah wuxuu go’aamiyey inuu Masar siiyo Nebukadnesar magdhow ahaan (“mushahar”) shaqadii ay ciidankiisu ka qabteen Turos.
Oo isla gurigaas jooga, idinkoo cunaya oo cabbaya waxa ay idiin dhiibaan; waayo, shaqaaluhu wuu istaahilaa mushaharkiisa. Guri ilaa guri ha uga gudbina. Luukos 10:7.
Sidaas darteed Nebukadnesar wuxuu marka hore qabsaday Turos, go'doomintii saddex iyo tobanka sannadood socotay ka dibna waxaa la siiyey Masar. Ka hor intuusan qabsan Turos, wuxuu Yeruusaalem qabsaday sannadkii 586 dhalashadii Masiixa ka hor; dabadeed wuxuu Turos go'doomiyey muddo saddex iyo toban sannadood ah, ka dibna Masar. Yeruusaalem waxaa la qabsaday sannadkii 586 dhalashadii Masiixa ka hor, go'doomintii Turosna waxay bilaabatay sannadkii 586 dhalashadii Masiixa ka hor waxayna socotay ilaa sannadkii 573 dhalashadii Masiixa ka hor. Tirada saddex iyo tobanka ahi waxay xiriir la leedahay Dawladaha Midowday ee Maraykanka.
Walaasha Caddaan waxay inoo sheegaysaa in Yeruusaalem ee kitaabka Yexesqeel ay u taagan tahay kaniisadda La’odikiya ee Adventist-ka Sabtida toddobaad, Nebukadnesar oo ah boqorka woqooyiguna uu u taagan yahay awoodda baabtiiska ee maalmaha ugu dambeeya. Tusaalaha taariikhiga ah ee cutubka sagaal iyo labaatanaad, tuugada dadkaaga ee maalmaha ugu dambeeya oo matalaya Roomaanka baabtiiska, waxay cutubkaas ku qabsadaan saddex qaybood. Marka hore wuxuu qabsadaa Yeruusaalem, dabadeed Turos, ugu dambayntiina Masar.
Xukunku wuxuu ka bilaabmaa guriga Ilaah, geeska Borotestannimada ee Maraykankana waxaa marka hore la qabsadaa ka hor sharciga Axadda. Geeska Borotestannimada riddowday ee Maraykanka waxaa ku jirta kaniisadda Adventist-ka Maalinta Toddobaad ee La'odikiya, taas oo matasha dadkii axdiga ee “hore”, kuwaas oo laga gudbo sidii looga gudbay Israa'iiltii hore sannadkii 34 iyo Borotestannadii sannadkii 1844. Ka gudbidda dadkii hore ee axdiga Ilaah sannadihii 34 iyo 1844 waxaa lagu matalaa taariikhda nebiyadeed ee waxsii-sheegidda laba kun iyo saddex boqol oo sano ee Daanyeel 8:14. Xukunku wuxuu ka bilaabmaa guriga Ilaah, waxaana geeska Borotestannimada la xukumaa ka hor geeska Jamhuuriyadnimada.
Waayo, wakhtigu waa yimid in xukunku ka bilowdo guriga Ilaah; oo haddii uu inaga marka hore ka bilowdo, maxayse dhammaadku noqon doontaa kuwa aan injiilka Ilaah addeecin? 1 Butros 4:17.
Xuska ugu horraysa ee xukunka Masar lagu xuso waxay ku taallaa aayadda koowaad ee cutubka sagaal iyo labaatanaad, taariikhda ugu dambaysana ee Ezekiel ku xuso ee la xidhiidha Masar waxay ku taallaa aayadda “toddoba iyo tobnaad” ee isla cutubkaas. Cutubku wuxuu tilmaamayaa in Rooma casriga ahi marka hore ka adkaanayso geeska Protestantism-ka, dabadeedna Turos, oo matasha geeska Jamhuuriyadnimada, kaas oo laga adkaanayo marka sharciga Axadda ee dhawaan imanaya la soo rogo. Marka Turos (Maraykanka) uu Nebukadnesar kaga adkaado sharciga Axadda, Masarna sidoo kale waxaa loo gacan geliyaa isaga. Halkaas waxaa ku bogsada boogtii dhimashada lahayd ee baabtiisnimada. Ma aha oo keliya in boogtaas dhimashada lahayd ee baabtiisnimadu markaas bogsato, laakiin Ezekiel wuxuu inoo sheegayaa in tani dhacdo muddada roobka dambe.
Maalintaas waxaan ka dhigi doonaa geeska reer binu Israa’iil inuu soo baxo, aniguna waxaan ku siin doonaa af-furid dhexdaooda; oo way ogaan doonaan inaan anigu Rabbiga ahay. Yexesqeel 29:21.
Yacquub iyo Israa’iil
Ishacyaah wuxuu tilmaamayaa in Israa’iil soo biqleyso, ubaxayso, oo dhulka oo dhan miro ka buuxinayso. Waa roobka keena saddexda tallaabo ee biqilka, ubaxa, iyo midho-dhalka, oo sida uu Ishacyaah sheegayna, roobka dambe wuxuu yimaadaa marka “dabaysha kulul” la joojiyo. Wuxuu kaloo tilmaamayaa in muddada biqilka, ubaxa, iyo midho-dhalka dembiyada Yacquub la nadiifinayo, erayga Cibraaniga ah ee loo tarjumay “la nadiifiyeyna” waa la kafaaragguday.
Qiyaas ahaan, markay soo baxdo ayaad la murmi doontaa; dabayshiisii kululna wuu joojiyey maalintii dabaysha bari. Sidaas daraaddeedna xumaantii Yacquub waa la kafaaragudi doonaa; oo tanuna waa midhaha oo dhan ee dembigiisa looga qaadayo; markuu dhagaxyada meesha allabariga oo dhan ka dhigo sida dhagaxyada nuuradda ah oo la kala jajabiyey, geedihii Asheeraah iyo sanamyadiina ma sii taagnaan doonaan. Ishacyaah 27:8, 9.
Marka afarta dabaylood (dabayshiisa daran) ee colaadda la xakameeyo, waxaa bilaabanta shaabadaynta boqol iyo afar iyo afartan kun, ugu dambayntiina waa la kala soocaa kuwa xigmadda leh iyo kuwa sharka leh ee ku jira Adventistnimada, waxaas oo dhanna waxaa lagu dhammaystiraa “maalinta dabaysha bari.” Xilliga shaabadayntu wuxuu ku bilaabmay rushayn dhacday 9/11, wuxuuna ku dhammaadaa soo shubasho buuxda marka la soo rogo sharciga Axadda, markaas oo dhulka miro laga buuxiyo. Xilliga shaabadayntu waa daahirin iyo sifayn marxalad-marxalad u socda, oo waafaqsan Malaakii saddex. Laakiin muddada toddoba iyo tobanka sano ah ee ay metelaan taariikhaha bilowga iyo dhammaadka ee Yexesqeel sagaal iyo labaatan, waxaa dhacda qabsashada boqortooyada lixaad ee waxsii-sheegidda Kitaabka Quduuska ah, sida ay u metelaan Yeruusaalem, oo astaan u ah geeska Protestantnimada—kaniisadda—iyo Turos, oo astaan u ah geeska Jamhuuriyadnimada—dawladda. Wax yar ka dib dhammaadka go'doominta Turos ee saddex iyo tobanka sano ah, waxaa dhacda qabsashada boqortooyada toddobaad ee tobanka boqor, taas oo ay Masar metesho. Saddexda qabsasho ee Yeruusaalem, Turos iyo Masar waxay dhacaan marka “geeska reer binu Israa'iil” uu soo biqlo oo la siiyo af-furmid.
Carrab-la’aanta wadaadka Yexesqeel iyo tan wadaadka Sakariyas labaduba waxay dhammaadaan xilliga sharciga Axadda, markaas oo Maraykanka iyo dameertii Balcaam labaduba hadlaan. Rabbigu wuxuu reer binu Israa’iil siiyaa “furitaanka afka” xilliga sharciga Axadda. Markaas Yacquub waa laga daahiriyey dembiyadiisii, magaciisana waxaa loo beddelaa reer binu Israa’iil. Farriinta ay ku dhawaaqaan waxaa metela markhaatiga saddexaad ee carrab-la’aanta la xiriirta wax sii sheegidda, kaas oo uu metelo Daanyeel, oo markaas la siiyo farriinta cutubka kow iyo tobnaad ee Daanyeel, taas oo sidoo kale ah aragtida Xabaquuq ee markaas ‘hadasha oo aan been sheegin.’ Yexesqeel, Sakariyas iyo Daanyeel waxay la jaanqaadaan ku dhawaaqista qaylada dheer ee malaa’igta saddexaad, sida uu sidoo kale la jaanqaado Yeremyaah cutubka shan iyo tobnaad, halkaas oo loogu ballanqaaday inuu noqon doono afka Ilaah haddii uu ka soo kaban lahaa niyad-jabkii ugu horreeyay.
Bal maxaa xanuunkaygu u yahay mid joogto ah, oo nabarkayguna aanu bogsan karin, oo diida in la bogsiiyo? Ma waxaad ii ahaanaysaa gebi ahaanba sida mid beenaale ah, iyo sida biyo baaba’a? Sidaas daraaddeed Rabbigu wuxuu leeyahay, Haddaad soo noqoto, markaas waan ku soo celin doonaa, oo hortaydaad istaagi doontaa; oo haddaad kuwa qaaliga ah ka soocdo kuwa wax tara lahayn, waxaad ahaan doontaa sida afkayga; iyagu ha kuu soo noqdeen, laakiinse adigu ha ugu noqon iyaga. Yeremyaah 15:18, 19.
Ciise wuxuu dhammaadka ku tusaaleeyaa bilowgii; 9/11-na rusheyntii waxay soo bixisay burooyin, geedkii Yacquubna wuu bilaabay inuu koro; ugu dambayntiina, markii xumaanta Yacquub la nadiifiyo, reer binu Israa'iil way hadli doonaan. Buroobiddii 9/11 ee roobku dhammaystiray waxay astaan u tahay buroobid ka dhacaysa dhammaadka wakhtiga shaabadaynta, marka “geeska” reer binu Israa'iil buroobo, isla meeshii geesihii Protestantism-ka riddada ah iyo Jamhuuriyadda lagaga adkaado Nebukadnesar.
Halkaas marka la joogo, geeska beenta ah ee Borotestantnimada waxaa lagu lid dhigaa geeska runta ah ee Borotestantnimada, kaas oo ay astaan u tahay ushii Haaruun ee magooshay, kana duwanayd ulaha kale ee qabiilooyinka Israa'iil. Labada taariikhood ee ku xusan cutubka sagaal iyo labaatanaad ee Yexesqeel waxay tilmaamayaan taariikhda kor u qaadista calanka boqol iyo afar iyo afartanka kun xilliga sharciga Axadda ee dhowaan soo socda.
Geeddi-socodka biqlidda, ubaxidda iyo dhulka oo miro laga buuxiyo wuxuu bilaabmay markii roobka dambe la rusheeyey 9/11, sidii xilligii Bentekoste uu ku bilaabmay Masiixa oo dhawr dhibcood ku afuufay xertiisa, taas oo horseedday Bentekoste markii shubiddii buuxda ay dhacday. Biqliddii 9/11 ee bilowgii sifaynta Yacquub (kan booska qof kale la wareega), xilligaas oo ah xilliga shaabadaynta, waxay astaan u ahayd biqlidda reer Israa’iil (kan adkaada) xilliga sharciga Axadda. Biqlidda dhacaysa dhammaadka waxay muujinaysaa kala soocidda u dhexaysa dadkii hore ee axdiga iyo boqol iyo afar iyo afartan kun, sidii dabkii ku soo daatay Buurta Karmel uu u kala soocay nebi Eliiyaah iyo nebiyadii Bacal. Kala soociddaas waxaa matalaya qolo waxsii-sheegid ahaan ku ceeboobaysa farriin been-abuur ah oo nabad iyo ammaan ku saabsan, halka qolada kalena ay waxsii-sheegid ahaan faraxsan tahay, oo aanay weligeed ceeboobi doonin.
Lixda Taariikhood ee Masar
Yexesqeel wuxuu tilmaamayaa afar taariikhood oo kale oo la xiriira Masar, kuwaas oo laba ka mid ahi ay ku beegan yihiin sannadkii kow iyo tobnaad, labada kalena sannadkii laba iyo tobnaad ee maxaabiisnimada.
Go'doomintii Sannadka Kow iyo Tobnaad
Oo waxay dhacday sannaddii kow iyo tobnaad, bishii kowaad, maalintii toddobaad ee bisha, in eraygii Rabbigu ii yimid, isagoo leh, Wiilka Aadanow, gacantii Fircoon oo ah boqorkii Masar waan jebiyey; oo bal eeg, lama duubi doono in loo bogsiiyo, lagumana duubi doono faashad si loo xiro, si ay u xoogaysato oo seefta u qabato. Yexesqeel 30:20, 21.
Oo waxay dhacday sannaddii kow iyo tobnaad, bishii saddexaad, maalintii kowaad ee bisha, in eraygii Rabbigu ii yimid, isagoo leh, Wiilka Aadanow, la hadal Fircoon oo ah boqorka Masar iyo dadkiisa faraha badan; Yaad ku la mid tahay weynaantaada? Ezekiel 31:1, 2.
Sannadkii kow iyo tobnaad ee maxaabiisnimada, cutubka soddonaad, cududaha Masar iyo Fircoon waa la jebinayaa, cududaha Baabuloonna waa la xoojinayaa. Sannadkii kow iyo tobnaad, cutubka kow iyo soddonaad, waxaa lagu tilmaamayaa dhicitaanka Masar iyo saamaynta uu dunida ku yeesho.
Sannadka Laba iyo Tobnaad iyo Dhiciddii Yeruusaalem
Labada taariikhood ee sannadkii laba iyo tobnaad waxay ku yaalliin Xisqii'eel 32.
Oo waxay noqotay sannaddii laba iyo tobnaad, bishii laba iyo tobnaad, maalintii kowaad ee bisha, in eraygii Rabbigu ii yimid, isagoo leh, Wiilka Aadanow, baroordiiq u qaad Fircoon, boqorka Masar, oo ku dheh isaga, Waxaad la mid tahay libaax yar oo quruumaha ka mid ah, oo waxaadna tahay sida nibiri badda ku jira; oo waxaad ku soo baxday webiyadaada, oo biyihii ayaad cagahaaga ku kicisay, oo webiyadoodiina waad wasakhaysay. Sayidka Rabbiga ahu sidaasuu leeyahay; Sidaas daraaddeed waxaan kugu dul fidin doonaa shabaggayga anigoo wata urur dad badan ah; oo iyaguna waxay kugu soo saari doonaan shabaggayga. Yexesqeel 32:1–3.
Oo weliba waxay noqotay sannaddii laba iyo tobnaad, maalintii shan iyo tobnaad ee bisha, in eraygii Rabbigu ii yimid, isagoo leh, Wiilka Aadamow, dadka faraha badan ee Masar u barooro, oo hoos u tuur iyaga, iyada iyo gabdhaha quruumaha caanka ahba, xagga meelaha hoose ee dhulka, iyaga iyo kuwa godka ku dhaadhaca. Yexesqeel 32:17, 18.
Fircoon iyo Dadkiisa Badan
Cutubka kow iyo soddonaad ee wax sii sheegidda ka geesta ah Masar, aayadaha ugu dambeeya waxay sheegayaan:
Quruumihii waan ka gariiriyey dhawaaqa dhicitaankiisa, markaan isaga ku tuuray cadaabta isaga iyo kuwa godka ku soo dega; oo geedihii Ceeden oo dhan, kuwii la doortay oo ugu wanaagsanaa Lubnaan, dhammaan kuwa biyo caba, waxaa lagu qalbiqaboojin doonaa meelaha ugu hooseeya ee dhulka. Iyaguna waxay isaga ula degeen cadaabta xaggii kuwa seef lagu laayay; oo kuwii ahaana cududdiisa, kuwii hooskiisa ku dhex degganaa quruumaha dhexdooda. Bal yaad sidaas ugu ekayd xagga ammaanta iyo xagga weynida geedaha Ceeden dhexdooda? Habase yeeshee waxaa laguu soo dejin doonaa geedaha Ceeden la jira meelaha ugu hooseeya ee dhulka; waxaad dhex jiifsan doontaa kuwa aan gudnayn, iyo kuwa seef lagu laayay. Kanu waa Fircoon iyo dadkiisa faraha badan oo dhan, ayaa Sayidka Rabbiga ahu leeyahay. Ezekiel 31:16–18.
Aayadaha ugu dambeeya ee bayaanka xukunka ee Masar ku wajahan, kuna qoran cutubka laba iyo soddonaad, waxay ku celinayaan oo sii faahfaahinayaan waxa ku qoran cutubka kow iyo soddonaad, waxaana ku jira hadal gunaanad ah oo kii cutubkaas la mid ah.
Waayo, waxaan ku dhigay cabsi aan ku riday dalka kuwa nool; oo isaga waxaa lagu dhex jiifin doonaa kuwa aan gudnayn, isagoo la jira kuwa seef lagu laayay, isaga iyo Fircoon iyo dadkiisa badan oo dhan, ayaa Sayidka Rabbiga ahu leeyahay. Ezekiel 32:32.
Toddobada iyo Tobanka Sano ee Cutubka Labaatan iyo Sagaalaad
Taariikhaha ku jira muddada toddoba iyo tobanka sannadood ee lagu matalay cutubka sagaal iyo labaatanaad waxay tilmaamayaan Nebukadnesar oo Masar qabsaday, iyo muddada afartan sannadood ah ee cidlada Masar. Afartu waxay u taagan tahay lamadegaan, taasoo astaan u ah kunka sannadood ee dhulku cidla ahaanayo.
Waxaan fiiriyey dhulka, oo bal eeg, wuxuu ahaa madhan oo qaab lahayn; samooyinkana, oo iftiin ma ay lahayn. Waxaan fiiriyey buuraha, oo bal eeg, way gariireen, oo kuraha oo dhammuna si fudud bay u dhaqaaqeen. Waxaan fiiriyey, oo bal eeg, ninna ma jirin, oo haadkii samooyinka oo dhammuna way carareen. Waxaan fiiriyey, oo bal eeg, meeshii midhaha lahayd waxay noqotay cidlo, oo magaalooyinkeedii oo dhammuna way dumeen Rabbiga hortiisa iyo cadhadiisa kulul aawadeed. Waayo, Rabbigu wuxuu sidaas yidhi, Dalka oo dhammu wuu baabba'i doonaa; hase ahaatee, dhammaad buuxa ka dhigi maayo. Yeremyaah 4:23–27.
Dhammaadka afartanka sannadood ee cidloobidda Masar ee ku xusan Yexesqeel sagaal iyo labaatan, waxaa lagu muujinayaa sarakicidda ugu dambaysa ee kuwa sharka leh iyo baabbi'intooda kama dambaysta ah.
Cabsi, iyo boholo, iyo dabin, ayaa kugu soo degay, kaaga dhulka degganow. Oo waxaa dhici doonta in kii ka carara qaylada cabsida uu ku dhici doono boholo; oo kii ka soo baxa boholo dhexdeeda waxaa lagu qaban doonaa dabinka, waayo daaqadihii sare waa furmeen, oo aasaasyadii dhulkuna way gariirayaan. Dhulku aad buu u burburay, dhulku gebi ahaanba wuu kala daatay, dhulku si weyn baa loo ruxay. Dhulku hore iyo dib buu ugu liicliici doonaa sida nin sakhraansan, oo waxaa loo qaadi doonaa sida aqal yar; oo xadgudubkiisuna culays buu ku ahaan doonaa; oo wuu dhici doonaa, mana uu soo sara kici doono mar dambe. Oo waxay ahaan doontaa maalintaas in Rabbigu ciqaabi doono guutada kuwa sarreeya ee sare jooga, iyo boqorrada dhulka ee dhulka jooga. Oo waa la isu soo ururin doonaa sida maxaabiista loogu ururiyo boholo, oo waxaa lagu xidhi doonaa xabsi, oo maalmo badan dabadeedna waa la soo booqan doonaa. Ishacyaah 24:17–22.
Farriinta Yexesqeel ee ay isku xirayaan lixda taariikhood ee la xiriira Masar waxay tilmaamaysaa burburka kama dambaysta ah ee awoodda masduulaaga ee dhulka ka jirta, kaas oo ka bilaabmaya sharciga Axadda ee dhowaan soo socda, kuna sii soconaya ilaa halaagga kama dambaysta ah ee Masaarida sharka leh dhammaadka kunka sannadood.
Markhaatiga nebinnimada, bahalka iyo nebiga beenta ahi dhammaadkooda waxay ku gaadhaan harada dabka, taas oo u taagan Imaatinka Labaad ee Masiixa; laakiinse halligaadda awoodda masduulaagga ee harada dabku waxay dhacdaa dhammaadka kunka sannadood.
Markaasaa bahalkii waa la qabtay, waxaana la jiray nebiga beenta ah oo hortiisa mucjisooyin ku sameeyey, kuwaas oo uu ku khiyaaneeyey kuwii qaatay calaamadda bahalka iyo kuwii caabuday sanamkiisa. Labadoodaba iyagoo nool ayaa lagu tuuray haro dab ah oo baaruud ku gubanaysa. Kuwii hadhayna waxaa lagu laayay seeftii kan faraska fuulay, oo seeftaasu afkiisa ayay ka soo baxday; shimbirihiina dhammaantood hilibkoodii bay ka dhergeen. Muujintii 19:20, 21.
Bahalka iyo nebigii beenta ahaa waxay si nebiyaysan ku dhammaadaan imaatinka labaad ee Masiixa, laakiin masduulaagii wuxuu la kulmaa qaddarkiisa kun sannadood dabadeed imaatinka saddexaad ee Masiixa.
Oo waxaan arkay malaa’ig samada ka soo degaysa, iyadoo haysata furihii yamayska hoose iyo silsilad weyn oo gacanteeda ku jirta. Oo waxay qabatay masduulaagii, kaas oo ah abeesadii hore, oo ah Ibliiska iyo Shayddaanka, oo ku xidhay kun sannadood, oo waxay ku tuurtay yamayska hoose, oo ku xidhay dhexdiisa, oo shaabad ku saartay, si uusan mar dambe quruumaha u khiyaanayn ilaa kunka sannadood dhammaadaan; dabadeedna waa in muddo yar la sii daayaa. Muujintii 20:1–3.
Sannadihii Kow iyo Tobnaad iyo Laba iyo Tobnaad
Muddada ‘toddoba iyo toban’ sano ah ee lagu tilmaamay labada taariikhood ee ku xusan cutubka sagaal iyo labaatanaad ee Yexesqeel waxay bilaabatay sannaddii tobnaad ee maxaabiisnimada, waxayna dhammaatay sannaddii toddoba iyo labaatanaad. Farriimaha cutubyada soddonaad iyo kow iyo soddonaad waxaa la soo bandhigay sannaddii kow iyo tobnaad, labada taariikhood ee ku xusan cutubka laba iyo soddonaadna waxaa la bixiyey sannaddii laba iyo tobnaad ee maxaabiisnimada. Muddada toddoba iyo tobanka sano ah ee bilaabatay sannaddii tobnaad, qiyaastii bilowgii go’doomintii Yeruusaalem, waxaa xigay labadii farriimood ee Masar ku saabsanaa ee sannaddii kow iyo tobnaad, kuwaas oo ku xusan cutubyada soddonaad iyo kow iyo soddonaad. Labada farriimood ee sannaddii kow iyo tobnaad waxay wadajir u metelaan farriin wax yar ka horraysa sharciga Axadda. Labada farriimood ee kale ee Masar ku saabsanaa ee sannaddii laba iyo tobnaad waxay ku beegnaayeen xilligii burburintii Yeruusaalem ee sannadkii 586 Ciise ka hor ama wax yar ka dib.
Farriinta imaatinka Masiixa waxaa lagu dhawaaqaa iyada oo qayb ka ah farriinta Qaylada Saqda Dhexe, taas oo isu beddesha farriinta qaylada dheer marka la soo rogo sharciga Axadda. Laba farriimood oo Masar ah ayaa lagu dhawaaqaa ka hor inta aan la soo rogin sharciga Axadda, laba farriimood oo Masar ahna waxaa lagu dhawaaqaa marka la soo rogo sharciga Axadda ama wax yar ka dib. Laba-laabmidda farriimaha la bixiyo isla sannadka, inta lagu jiro go’doominta ku dhammaata burburinta Yeruusaalem, iyo labada farriimood ee kale ee la bixiyo marka la soo rogo sharciga Axadda, waxay astaan u tahay farriinta malaa’igta labaad, taas oo had iyo jeer ay ka muuqato laba-laabmid.
Farriin labaad waxaa had iyo jeer raaca farriinta saddexaad.
“Qalin iyo codba waa inaynu ku baahinno bayaanka, annagoo muujinayna isku xigxiggooda iyo ku-dhaqanka waxsii sheegyada ina gaadhsiinaya farriinta malaa’igta saddexaad. Ma jiri karto middii saddexaad la’aanteed middii koowaad iyo middii labaad. Farriimahan waa inaynu dunida ku gaadhsiinno qoraallo la daabacay iyo khudbado, annagoo ku muujinayna silsiladda taariikhda waxsii sheegyada waxyaalihii jiray iyo waxyaalaha jiri doona.” Selected Messages, book 2, 104, 105.
Marka la gaaro farriinta saddexaad, albaabka muddada tijaabadu wuu xirmaa. Muddada tijaabadu waxay Maraykanka uga dhammaataa marka sharciga Axaddu hirgalo, adduunkana waxay uga dhammaataa marka Miikaa'eel istaago. Labadaas albaab ee xiran waxay matalaan farriin saddexaad oo ay had iyo jeer ka horrayso farriinta labaad, taas oo had iyo jeer ah farriin laba qaybood leh.
Awood-siinta malaa'igta labaad waxay hirgashaa marka ay ku soo biirto farriinta Qaylada Saqda Dhexe. Labada farriimood ee aadanaha loogu dhawaaqay, sida ay u matalayaan baaqyadii uu Yexesqeel ku jeediyey Masar ee ku jira cutubyada soddonaad iyo kow iyo soddonaad, waxay tilmaamayaan goorta ay farriinta Qaylada Saqda Dhexe ku biirto malaa'igta labaad, labada farriimood ee cutubka laba iyo soddonaadna waxay tilmaamayaan awood-siinta malaa'igta saddexaad inta lagu jiro qaylada dheer.
Giraangiraha Yexesqeel ee metelaya isdhexgalka murugsan ee dhacdooyinka aadanaha ayaa tilmaamaya digniinta ugu dambaysa ee loo jeedinayo aadanaha, taas oo ah digniinta malaa'igta saddexaad, malaa'igta saddexaadna waxay ka kooban tahay digniinaha malaa'igta koowaad iyo tan labaad. Qaylada Saqda Dhexe ee ka horraysa sharciga Axadda iyo qaylada dheer ee ka dambaysa sharciga Axadda waxaa metelaya afarta taariikhood ee Yexesqeel ee ku beegan muddada ‘toddoba iyo tobanka’ sano ah ee u dhexaysa taariikhaha alfa iyo oomeega ee cutubka sagaal iyo labaatanaad, kuwaas oo la jaanqaadaya taariikhda qarsoon ee Daanyeel cutubka kow iyo tobnaad, aayadda afartanaad, sida lagu muujiyey aayadaha kow iyo tobnaad ilaa lix iyo tobnaad ee isla cutubkaas.
Cutubka tobnaad ee Daanyeel, Daanyeel, sidii Yexesqeel oo kale, waa la aamusiiyey. Aamusnaanta Daanyeel waxay timid bartamaha saddex taabasho; taabashadii koowaad iyo tii saddexaad waxay ka yimaadeen malaa’ig Jibriil, taabashadii dhexena waxay ahayd taabashadii Masiixa. Daanyeel, sidii Butros oo kale intii u dhexeysay Qaysariya-Filibbos iyo iskutallaabta, wuxuu ku sugan yahay dhexda. Dhexda Butros wuxuu arkay Masiixa ammaansan, sidaas oo kalena Daanyeel ayuu ku arkay cutubka tobnaad. Dhexe ee saddexda malaa’igood waa farriinta labaad, taas oo ah isku-dar laba farriimood.
Maalinta 5aad ee Bisha 4aad & 1844
Cutubka koowaad ee Yexesqeel, aayadaha koowaad iyo labaad, Yexesqeel waxa uu ku sugan yahay maalinta shanaad ee bisha afraad, taas oo ku beegan bartamihii dhaqdhaqaaqii bisha toddobaad ee 1844. Yexesqeel waxa uu joogaa bartamaha muddada u dhexaysa 19-kii Abriil iyo 22-kii Oktoobar, 1844, sidii uu ahaa Samuel Snow, farriin-sidihii Qayladii Saqda Dhexe ee 1844, markii uu Boston ku soo bandhigay aragtidiisii ugu horraysay ee cad ee farriinta, 93 maalmood ka dib 19-kii Abriil iyo 93 maalmood ka hor intii aanu albaabku xidhmin 22-kii Oktoobar, 1844. Samuel Snow waxa uu Boston joogay 21-kii Luulyo, 1844, bartamihii dhaqdhaqaaqii bisha toddobaad, isaga oo aan ogayn in, marka laga eego dhinaca waxsii-sheegidda, uu la taagnaa Butros oo ku sugan Buurtii Muuqbeddelka, Yexesqeel oo ku sugan sannadkii soddonaad ee meertadii toddoba iyo tobnaad ee Yubilii, iyo Daanyeel xilligii taabashadiisii labaad intii lagu jiray aragtidii muraayadda ee cutubka tobnaad.
Turos
Ka hor intaanan ku noqon taariikheynta lixda tixraac ee Yeruusaalem ee Yexesqeel, waa inaan marka hore aqoonsannaa taariikhda keliya ee lagu dhawaaqay ka gees ah Turos.
Oo waxay noqotay sannaddii kow iyo tobnaad, maalintii kowaad ee bisha, in eraygii Rabbigu ii yimid, isagoo leh, Wiilka Aadamow, maxaa yeelay Turos waxay Yeruusaalem ka tidhi, Ahaa, way jabtay tii ahayd irdaha dadyowga; xaggaygay ii soo jeesatay; anigu waan buuxsami doonaa, haddaba iyadu way baabba'day; sidaas daraaddeed Sayidka Rabbiga ahu wuxuu leeyahay, Bal eeg, Turosay, anigu col baan kugu ahay, oo waxaan kugu soo kicin doonaa quruumo badan, sida baddu hirarkeeda u soo kiciso. Oo iyagu waxay dumin doonaan derbiyadii Turos, oo waxay dumin doonaan munaaradaheeda; aniguna boodhkeedana waan ka xaaqi doonaa iyada, oo waxaan ka dhigi doonaa sida dhagax siman dushiis. Waxay ahaan doontaa meel shabagyada lagu kala bixiyo oo badda dhexdeeda taal; waayo, aniga ayaa ku hadlay, ayaa Sayidka Rabbiga ahu leeyahay; oo waxay quruumaha u noqon doontaa booli. Oo gabdhaheeda berrinka jooga seef baa lagu layn doonaa; oo waxay ogaan doonaan inaan anigu Rabbiga ahay. Waayo, Sayidka Rabbiga ahu wuxuu leeyahay, Bal eeg, waxaan Turos ku soo dejin doonaa Nebukadresar oo ah boqorkii Baabuloon, boqorrada boqorkooda, oo xagga woqooyi ka imanaya, isagoo wata fardo, iyo gaadhifardoodyo, iyo fardooley, iyo guutooyin, iyo dad badan.
Wuxuu seef ku dili doonaa gabdhahaaga duurka jooga; oo wuxuu kaa dhisi doonaa qalcad, oo wuxuu kugu tuuri doonaa tuulmo ciid ah, oo gaashaan buu kaa kor taagi doonaa. Oo wuxuu derbiyadaada ku soo jeedin doonaa mashiinnada dagaalka, oo munaaradahaagana faasaskiisa buu ku dumin doonaa. Fardihiisa badnidooda aawadeed boodhkoodu wuu ku dabooli doonaa; derbiyadaaduna way la gariiri doonaan qaylada kuwa fardooleyda ah, iyo taayirrada, iyo gaadhifarasyada, markuu irdahaaga ka soo geli doono, sida niman magaalo dillaac laga sameeyey u galaan. Cidhibaha fardihiisuu jidadkaaga oo dhan ku tuman doonaa; dadkaagana seef buu ku layn doonaa, oo qalcadahaaga xoogga badanna dhulka ayay ku soo dhici doonaan. Oo waxay dhici doonaan maalkaaga, oo ganacsigaagana waxay ka dhigi doonaan ugaadh; derbiyadaadana way dumin doonaan, oo guryahaaga quruxda badanna way baabbi'in doonaan; oo dhagxaantaada iyo alwaaxaaga iyo boodhkaagana waxay ku ridi doonaan biyaha dhexdooda. Oo waxaan ka joojin doonaa sanqadha heesahaaga; oo dhawaaqa kataaradahana mar dambe lama maqli doono. Oo waxaan kaa dhigi doonaa sida dhagax siman korkiis; waxaad ahaan doontaa meel shabagyada lagu fidiyo; mar dambe lama dhisi doono; waayo, aniga Rabbiga ah ayaa waxan ku hadlay, ayaa Sayidka Rabbiga ahu leeyahay.
Sayidka Rabbiga ahu Turos wuxuu ku leeyahay sida tan: Miyayan jasiiraduhu ruxmin dhawaaqa dhicitaankaaga, marka kuwa dhaawacanu qaylinayaan, marka gawracu ka dhex dhacayo? Markaas amiirrada badda oo dhammu waxay ka soo degi doonaan carshiyadooda, oo waxay iska dhigi doonaan khamiisyadooda, oo waxay siibi doonaan dharkooda daabacan; gariir bay isku huwin doonaan; dhulka ayay ku fadhiisan doonaan, oo daqiiqad kasta way gariiri doonaan, oo way kaa yaabi doonaan. Oo waxay kuu qaadi doonaan baroor-diiq, oo waxay kugu odhan doonaan, Sidee baad u baabba'day, tii ay degganaayeen dadka badda maraa, magaaladii caanka ahayd oo baddu ku xoog badnayd, iyada iyo dadkii degganaa, kuwaas oo cabsi gelin jiray kulli intii degganayd! Hadda jasiiraduhu way gariiri doonaan maalinta dhicitaankaaga; haah, jasiiradaha badda ku jiraa way welweli doonaan markaad tagto. Waayo, Sayidka Rabbiga ahu wuxuu leeyahay sida tan; Markaan kaa dhigo magaalo cidlaysan, sida magaalooyinka aan la degganayn; markaan moolka kugu soo kiciyo, oo biyaha waaweynu ku daboolaan; markaanaan kula soo dejiyo kuwa yaamayska ku dhaadhaca, iyo dadkii wakhtiyadii hore, oo aan ku dejiyo meelaha hoose ee dhulka, meelihii cidlada ahaa tan iyo waa hore, adiga iyo kuwa yaamayska ku dhaadhaca, si aan laguu degin; oo aan ammaanta ka taago dalka kuwa nool; waxaan kaa dhigi doonaa wax laga cabsado, oo mar dambe ma jiri doontid; oo in kastoo lagu doondoono, weligaa mar dambe laguma heli doono, ayaa Sayidka Rabbiga ahu leeyahay. Yexesqeel 26:1–21.
Farriintii Turos waxaa la sii sheegay sannaddii Yeruusaalem la dumiyey, waxayna u taagan tahay afgembinta boqortooyada lixaad ee waxsii sheegidda Baybalka marka dhowaan imanaysa sharciga Axadda la dejiyo. Marka sharciga Axadda la dejiyo, Maraykanka (Turos) si nebiyad ahaan ah ayuu u farxaa, maxaa yeelay wuxuu afgembiyey Yeruusaalem, taas oo Sister White ku aqoonsatay kaniisadda La’odikiya ee Seventh-day Adventist, taas oo Ezekiel ugu yeedhay “albaabbadii dadyowga.” Turos wuxuu muujinayaa in Yeruusaalem “ay ahayd” albaabbadii dadyowga, isaga oo adeegsanaya waqti tagay. “Albaab” nebiyad ahaan waa kaniisad.
Oo wuu baqay, oo wuxuu yidhi, Meeshanu sidee bay u cabsi badan tahay! Tani ma aha wax kale ee waa gurigii Ilaah, tanuna waa albaabkii samada. Yacquubna aroor hore ayuu kacay, oo wuxuu qaaday dhagixii uu barkin ahaan hoostiisa u dhigtay, wuuna taagay sidii tiir, saliidna dusheeda ayuu ku shubay. Oo meeshii magaca wuxuu ugu bixiyey Beytel; laakiinse magaca magaaladaas markii hore waxaa la odhan jiray Luus. Bilowgii 28:17–19.
Ereyga “Beytel” macnihiisu waa guriga Ilaah, Turosna waxay ku faraxsan tahay inay ku khasabtay kaniisadda Adventist-ka Maalinta Toddobaad ee La'odikiya inay aqbasho in caabudidda qorraxda khasab lagu dhaqan geliyo. Laakiin in kasta oo uu jiro dabbaaldegga marin-habaabinta ku dhisan ee kuwa khasabka ku dhaqan gelinaya caabudidda qorraxda, Ilaah wuxuu afka Yexesqeel ka leeyahay, “Anigu col baan kuu ahay, Turosay, oo quruumo badan ayaan kugu soo kicin doonaa, sida ay baddu hirarkeeda u soo kiciso. Oo iyagu waxay dumin doonaan derbiyada Turos, oo munaaradaheedana way burburin doonaan.”
“Darbiyada Turos” waxay ka dhigan yihiin ilaalinta Turos. “Darbi” waa astaan u ah Tobanka Amar.
“Nebigu halkan wuxuu ku sifaynayaa dad, waqti ay jirto ka leexasho guud oo laga leexanayo runta iyo xaqnimada, kuwaas oo doonaya inay soo celiyaan mabaadi’da aasaaska u ah boqortooyada Ilaah. Iyagu waa kuwa hagaajiya dildilaacii lagu sameeyey sharciga Ilaah—derbiga uu isagu hareeraha uga dhigay kuwii uu doortay si uu u ilaaliyo, oo addeecidda qawaaniintiisa caddaaladda, runta, iyo daahirnimadu ay tahay gaashaankooda joogtada ah.” Prophets and Kings, 677.
Sharciga Ilaah waa derbi difaac ah, balse derbiyada, marka jamac ahaan loo adeegsado, waxay metelaan labada mabda’ ee ‘ilaaliyey’ isla markaana horseeday barwaaqada iyo guusha Tyrus, oo astaan u ah geeska jamhuuriyadeed ee Maraykanka.
“‘Oo wuxuu lahaa laba gees oo u eg wan.’ Geesaha u eg wanka waxay tilmaamayaan dhallinyaranimo, daahirnimo, iyo debecsanaan, iyagoo si habboon u metelaya dabeecadda Maraykanka markii nebigii loo soo bandhigay isagoo ‘soo baxaya’ sannadkii 1798. Qaxootigii Masiixiyiinta ahaa ee markii hore u cararay Ameerika oo magangelyo uga doonay dulmiga boqorrada iyo dulqaad-la’aanta wadaaddada waxaa ka mid ahaa kuwo badan oo go’aansaday inay dhisaan dawlad ku taagan saldhigga ballaadhan ee xorriyadda madaniga ah iyo tan diinta. Aragtiyahooda waxay meel ka heleen Bayaanka Madaxbannaanida, kaas oo soo bandhigaya runta weyn ee ah in ‘dadka oo dhammu loo abuuray si siman’ oo la siiyey xaq aan laga qaadi karin oo ah ‘nolol, xorriyad, iyo raadinta farxadda.’ Dastuurkuna wuxuu dammaanad qaadayaa dadka xaqa is-maamul, isagoo dhigaya in wakiillada lagu doorto codka shacabka ay dejinayaan oo maamulayaan sharciyada. Xorriyadda rumaysadka diintana sidoo kale waa la bixiyey, nin kastana waxaa loo oggolaaday inuu Ilaah u caabudo sida damiirkiisu farayo. Jamhuuriyadnimo iyo Borotestannimo waxay noqdeen mabaadi’da aasaasiga ah ee qaranka. Mabaadi’dani waa sirta xooggiisa iyo barwaaqadiisa. Kuwa la dulmay oo la liiday ee dunida Masiixiyadda oo dhan ku nool waxay dhulkan u soo jeediyeen danayn iyo rajo. Malaayiin ayaa xeebihiisa soo doontay, Maraykankuna wuxuu ka kacay meel ka mid ah quruumaha ugu awoodda badan dunida. …
“Geesaha wananka u eg iyo codka masduulaagga ee astaantu waxay tilmaamayaan is-khilaaf aad u muuqda oo u dhexeeya sheegashooyinka iyo ku-dhaqanka quruunta sidaas lagu metelay. ‘Hadalka’ quruuntu waa ficilka maamulladeeda sharci-dejinta iyo garsoorka. Ficilkaas oo kale ayay ku beenin doontaa mabaadi’daas xorta ah oo nabadda leh ee ay soo bandhigtay inay yihiin saldhigga siyaasaddeeda. Saadaasha ah inay u hadli doonto ‘sida masduulaag’ oo ay ku dhaqmi doonto ‘awooddii oo dhan ee bahalkii hore’ waxay si cad u sii sheegaysaa koboc ku yimaadda ruuxa dulqaadla’aanta iyo silcinta oo ay muujiyeen quruumihii uu metelay masduulaaggu iyo bahalka shabeelka u eg. Hadalka ah in bahalka labada gees leh ‘uu ka yeelayo dhulka iyo kuwa degganba inay caabudaan bahalkii hore’ wuxuu tilmaamayaa in awoodda quruuntan loo adeegsan doono ku khasbidda dhaqan-u-yeelasho gaar ah oo noqon doonta fal ixtiraam iyo maamuus loogu hayo baabtiisnimada.”
“Fal caynkaas ahi wuxuu si toos ah uga soo horjeedaa mabaadi’da dowladdan, dabeecadda hay’adaheeda xorta ah, caddeeyamaha tooska ah oo muran-la’aanta ah ee Bayaanka Madax-bannaanida, iyo Dastuurka. Aasaasayaashii qaranku si xigmad leh ayay u dadaaleen inay ka hortagaan adeegsiga awoodda maaddiga ah ee kaniisaddu sameyso, taas oo natiijadeeda aan laga baxsan karin ay tahay—dulqaad-la’aan iyo silcin. Dastuurku wuxuu dhigaya in ‘Koongarasku aanu samayn doonin wax sharci ah oo khuseeya dhisidda diin, ama mamnuucaya ku-dhaqankeeda xorta ah,’ iyo in ‘aan marna loo baahnaan doonin imtixaan diineed oo lagu mutaysto xil kasta ama kalsooni dadweyne oo hoos yimaada Maraykanka.’ Keliya marka si muuqata oo qallafsan loogu xadgudbo dammaanadahaan xorriyadda qaranka, ayaa cibaado diineed lagu khasbi karaa awood madani ah. Hase ahaatee, iskhilaafka falkaas ku jira kama weyna inta astaandu muujinayso. Waa bahalkii geesaha u ekayd wananka lahaa—qirasho ahaan daahir, dabacsan, oo aan waxyeello lahayn—kaas oo u hadla sida masduulaagii.” Murankii Weyn, 441, 442.
Aasaaska Maraykanka waxa metela Baaqa Madax-bannaanida iyo Dastuurka, kuwaas oo siday u kala horreeyaan u metela Protestantism-ka iyo Jamhuuriyadnimada. “Darbiyada” ilaalinta iyo barwaaqaduna waa Jamhuuriyadnimo iyo Protestantism, maalinta sharciga Axaddana mabaadi’da Baaqa Madax-bannaanida iyo Dastuurkaba waa la afgembiyaa; waayo Nebukadnesar “wuxuu derbiyadaga ku soo taagi doonaa qalab dagaal, oo faasaskiisana wuxuu ku dumin doonaa munaaradahaaga.”
Marka la soo rogo sharciga Axadda, “munaaradaha” oo dhan waa la dumiyaa, munaaraduna waxay astaan u tahay kaniisad falsafaddeeda aasaasiga ah lagu muujiyo dadaalka uu bani’aadamku ugu jiro inuu naftiisa badbaadiyo. Marka laga hadlayo Nimrod, caasigii weynaa, iyo munaaraddiisa, waxaa kitaabka Nebiyadii iyo Boqorradii naloogu sheegay, “Markii munaaradda qayb ahaan la dhammeeyey, qayb ka mid ah waxaa degay dhisayaashii; qolal kale oo si qurux badan loo goglay loona qurxiyeyna waxaa loo qoondeeyey sanamyadooda. Dadku waxay ku farxeen guushooda, waxayna ammaaneen ilaahyadii lacagta iyo dahabka ahaa, waxayna ka soo horjeesteen Taliyaha samada iyo dhulka.” Marka la soo rogo sharciga Axadda, Turos waxay ku faraxdaa in Yeruusaalem la dumiyey, laakiin riddoobidda qaranka waxaa xiga burburka qaranka, boqorka woqooyina wuxuu markaas dumin doonaa derbiyada iyo munaaradaha Maraykanka.
Waxaan maqaalka xiga ku bilaabi doonnaa in aynu soo qaadanno lixda taariikhood ee Yeruusaalem ee ku qoran Yexesqeel.