Sida waxyigu sheegayo, marka ay timaaddo waxyiga, “xaqiiq kastaa waxay leedahay saamaynteeda,” oo “mabda’ kastana wuxuu leeyahay saamayntiisa.”
“Kitaabku waxa uu ka kooban yahay dhammaan mabaadi’da ay dadku u baahan yihiin inay fahmaan si loogu diyaargaroobo ama noloshan ama nolosha iman doonta. Mabaadi’dan oo dhammuna waa ay wada fahmi karaan. Qof kasta oo leh ruux ku qaddariya waxbaristiisa ma akhriyi karo xitaa hal tuduc oo Kitaabka ka mid ah isagoon ka helin fikrad waxtar leh. Hase ahaatee, waxbarista ugu qiimaha badan ee Kitaabka laguma helo daraasad marmar ah ama kala go’an. Nidaamkiisa weyn ee runta sidaas looma soo bandhigin in akhristaha degdegga ah ama dayaca ahi garto. In badan oo ka mid ah khasnadihiisu waxay ku duugan yihiin meel aad uga hoosaysa oogada sare, lagumana heli karo wax aan ahayn baaritaan dadaal leh iyo hawl joogto ah. Runta isu geynaysa guud ahaan weyn waa in la baadhaa oo la soo ururiyaa, ‘meel wax yar, iyo meel kale wax yar.’ Ishacyaah 28:10.”
“Marka sidaas loo baadho oo la isu geeyo, waxaa la ogaan doonaa in ay si qumman isugu habboon yihiin. Injiil kastaa waa kaabis kuwa kale, wax sii sheegid kastana waa sharraxaad mid kale, run kastana waa kobcin run kale. Noocyadii nidaamka Yuhuudda waxaa si cad u iftiimiya injiilka. Mabda’ kasta oo ku jira Erayga Ilaah meeltiisuu leeyahay, xaqiiq kastana saameynteeda. Dhismaha oo dhammaystiranna, qorshihiisa iyo fulintiisaba, wuxuu markhaati u yahay Qoraagiisa. Dhisme noocaas ah maankiisa ma hindisi karo mana qaabayn karo maskax aan ahayn tan Kan Aan Xadidnayn.” Education, 123.
Xaqiiqadu waxay tahay in weedha Cibraaniga ah ee “ereb boqer” laga helo siddeed jeer Kitaabka Quduuska ah. Mar kasta waxaa loo turjumaa “fiid iyo subax,” marka laga reebo Daanyeel 8:14 halkaas oo loogu tarjumay “maalmo.” Sida waafaqsan waxyiga, aayadda afar iyo tobnaad waa “aasaaska iyo tiirka dhexe ee rumaysadka Advent-ka.”
“Aayadda Quduuska ah ee ka sarraysay dhammaan kuwa kale, taas oo ahayd aasaaska iyo tiirka dhexe ee rumaysadka Advent, waxay ahayd bayaanka leh, ‘Ilaa laba kun iyo saddex boqol oo maalmood; dabadeedna meesha quduuska ah waa la daahirin doonaa.’ [Daniel 8:14.]” The Great Controversy, 409.
Sidaas darteed, xaqiiqadu waa in “maalmaha” ku xusan aayadda ay tahay mar siddeedaad oo odhaahdaas Cibraaniga ah ee toddobada jeer la adeegsaday. Oo ifafaalaha kitaabiga ah ee ah hanuunka nebiyadeed ee Ilaah ku hagayay turjubaannadii nuqulka King James ayaa si ula kac ah ula xiriiriyay halxidhaalaha kitaabiga ah ee siddeedaadka oo ka tirsan toddobada, aayadda matalaysa mid ka mid ah labada muujin ee cutubka siddeedaad. Erey ka mid ah kuwa lagu turjumay “vision” ee cutubka siddeedaad waa erayga Cibraaniga ah “chazon,” kan kalena waa “mareh.” “Mareh” macnihiisu waa muuqasho, oo muujinta “mareh” waa muujinta muuqashadii Masiixa ee Erayga nebiyadeed ee Ilaah. Muujinta “mareh” ee Daniel 8:14 waxay caddeynaysaa in Masiixu uu ahaa inuu soo muuqdo oo si kedis ah ugu yimaado macbudkiisa Oktoobar 22, 1844. Runahaas oo dhammu waa xaqiiqooyin, waxaana ay quseeyaan aayadda ah tiirka dhexe, tiirka dhexena ma aha caqiido ama wax sii sheegid ku rumoobay Oktoobar 22, 1844; xaqiiqadu waa in aayaddu tahay Masiixa, oo ah tiirka dhexe.
“Anigoo ku jira xaaladdan niyad-jabka ah, waxaan ku riyooday riyo saamayn qoto dheer ku reebtay maskaxdayda. Waxaan ku riyooday anigoo arkaya macbud ay dad badan ku qulqulayeen. Kuwa magangalka ka dhiga macbudkaas oo keliya ayaa badbaadi lahaa marka wakhtigu xidhmo; kuwa dibadda ku hadha oo dhammu weligood way lumi lahaayeen. Dadkii badnaa ee dibadda joogay, iyagoo ku mashquulsan jidadkoodii kala duwanaa, waxay ku majaajiloodeen oo ku jeesjeeseen kuwii macbudka gelayey, waxayna u sheegeen in qorshahan badbaadadu uu yahay khiyaano xeeladaysan, oo run ahaantii aanay jirin wax khatar ah oo haba yaraatee laga cararo. Waxay xataa qabqabteen qaar si ay uga horjoogsadaan inay ku degdegaan gudaha derbiyada.”
“Anigoo ka baqaya in laygu jeesjeeso, waxaan u qaatay inay fiican tahay inaan sugo ilaa ay dadkii badnaa kala dareeraan, ama ilaa aan geli karo iyaga oo aan i arag. Laakiin tiradii dadku way sii kordhaysay halkii ay ka yaraan lahayd, oo anigoo ka cabsanaya inaan daaho, ayaan si degdeg ah gurigayga uga baxay oo dhex jiiray dadkii badnaa. Welwelkaygii aan ku doonayay inaan macbudka gaaro aawadiis, maan aanan dareemin mana aanan u aabbo yeelin dadka tirada badan ee igu hareeraysnaa.”
“Markii aan galay dhismaha, waxaan arkay in macbudkaas weyn lagu tiirinayay hal tiir oo aad u weyn, waxaana tiirkaas lagu xidhay wan aad loo jeexjeexay oo dhiig baxaya. Annaga meesha joogayna waxay noogu muuqatay in aynu garanayno in wankan loo jeexjeexay oo loo nabarreeyey aawadeen. Kuwa macbudka gelaya oo dhammu waa inay hortiisa yimaadaan oo dembiyadooda qirtaan. Isla wanka hortiisa waxaa yiillay kuraas sare loo qaaday, kuwaas oo ay ku fadhiyeen koox aad u faraxsan. Iftiinkii samadu wuxuu u ekaa inuu wejiyadooda ka ifayo, waxayna ammaani jireen Ilaah oo ku heesi jireen heeso mahadnaq farxad leh leh oo u ekaa sida muusigga malaa’igaha. Kuwanu waxay ahaayeen kuwii yimid wanka hortiisa, dembiyadoodii qirtay, cafis helay, oo hadda sugayay iyagoo rajayn farxad leh ka qaba dhacdo farxad leh oo iman doonta.”
“Xataa markii aan dhismaha galay dabadeed, cabsi baa igu timid, iyo dareen ceebeed oo ah inaan isku hoosaysiiyo dadkan hortooda; hase yeeshee waxaan u ekaa mid lagu khasbay inaan hore u sii socdo, oo si tartiib ah ayaan tiirka ugu wareegayay si aan u waajaho wanka, markii buun la yeedhay, macbudkiina wuu gariiray, qaylo guuleedna way ka yeedhay quduusiintii isu soo ururtay, iftiin cabsi lehna wuxuu iftiimiyey dhismaha, dabadeedna wax walba waxay noqdeen gudcur daran. Dadkii farxadda lahaa dhammaantood way la baxeen iftiinkii, aniguna keligay baa la iiga tegey argagaxa aamusan ee habeenka.”
“Waxaan ku toosay silic maskaxeed, oo si dhib leh ayaan naftayda ugu qancin karay inaan riyoonayay. Waxay ila muuqatay in xukunkaygu go’an yahay; in Ruuxa Rabbigu iga tegey, oo uusan mar dambe soo noqon doonin.” Experience and Teachings, 24, 25.
Hadda waxaa nala tijaabinayaa in aynu geli doonno macbudka iyo in dabadeed aynu qiran doonno dembiyadeenna oo aynu heli doonno barakada xaqnimadiisa inagu caddaynaysa. Yeedhitaankan ugu dambeeya ee lagu gelayo macbudka waxa ku wareegsan caqabado lagu hor istaagayo gelitaankeenna shakhsi ahaaneed, laakiin haddii aynu hadda ka labalabaynno, waxa nala “tegi doonaa kelinimo dhexdeeda argagaxa aamusan ee habeenka.” Laakiin tani ma aha qodobkayga keliya.
Aayaddan ugu muhiimsan waxaa si ula kac ah xoogga loo saaray iyadoo lagu daray kala-soocidda erayga “maalmo,” kaas oo xambaarsan halxiraalaha waxsii-sheegidda ee ah in siddeeddu ka mid tahay toddobada, kaas oo ah mid ka mid ah giraangiraha ku jira xilliga shaabadaynta boqol iyo afar iyo afartan kun. Inta lagu jiro muddada shaabadaynta, geeska Borotestanka iyo geeska Jamhuuriga ee boqortooyada lixaad ee waxsii-sheegidda Kitaabka Quduuska ah waxay labaduba ka dhabayn doonaan halxiraalaha ah in kii siddeedaad uu ka mid yahay toddobada. Siddeedii madaxweyne ee soo maray tan iyo xilligii dhammaadka ee sannadkii 1989, Trump wuxuu noqday boqorkii lixaad ee boqortooyada lixaad, kaddib markii uu ku guulaystay muddo-xileedkiisii labaadna, wuxuu noqday kii siddeedaad ee ka mid ah toddobada. Marka uu Maraykanku ku celiyo Wareegtadii Milan ee sannadkii 313, dhaqdhaqaaqa La'odikiya ee boqol iyo afar iyo afartan kun wuxuu noqon doonaa dhaqdhaqaaqa Filadelfiya ee boqol iyo afar iyo afartan kun. Xilliga shaabadayntu wuxuu ku dhammaanayaa sharciga Axadda, markaas oo ay bogsanayso boogtii dhimashada lahayd ee baadarinimada, iyaduna ay sidaas ku rumaynayso halxiraalaha Muujintii toddoba iyo toban, iyada oo ah tii siddeedaad ee ka mid ah toddobada. Hal xaqiiqo, oo lagu matalay hal weedh oo Cibraani ah, kuna soo baxaysa hal eray oo Ingiriisi ah, ayaa aayadda tilmaamaysa furitaanka xukunka gelinaysa aayadda tilmaamaysa xiritaanka xukunka ee xilliga shaabadaynta boqol iyo afar iyo afartan kun.
Xaqiiqo kastaa meesheeda ayay leedahay, waxaana Axdiga Cusub ku jira hal oraah oo keliya oo lagu adeegsado qaab-dhismeed tirooyin ah oo ‘tiro’ lagu dhufto ‘tiro’ kale, halka Axdiga Hore ay ku jiraan laba oo keliya. Alfaha ‘qaab-dhismeedka tirooyinka’ waxa uu ku jiraa Bilowgii.
Haddii Qaabiil loo aargudi doono toddoba laab, hubaalna Laameg toddobaatan iyo toddoba laab. Bilowgii 4:24.
Dhismaha tiroeed ee omega waxay ku jirtaa Matayos.
Markaasaa Butros u yimid isaga oo ku yidhi, Rabbiyow, immisa jeer ayuu walaalkay igu dembaabi doonaa, aniguna aan cafiyi doonaa? Ilaa toddoba jeer miyaa? Ciise ayaa ku yidhi, Kuuma sheegayo, Ilaa toddoba jeer; laakiin, Ilaa toddobaatan jeer toddoba. Matayos 18:21, 22.
Aayadahani waxay ka dhigan yihiin markii ugu horraysay iyo markii ugu dambaysay ee Kitaabka Quduuska ah tiro lagu aqoonsado in lagu dhufto tiro kale. Tirooyin badan baa jira, hase ahaatee alfa ee Bilowgii iyo omega ee Matayos waxay leeyihiin isla dhismaha tiroeed, waxayna adeegsadaan isla labada tiro ee “toddoba” iyo “toddobaatan.”
Inta u dhexaysa alfa iyo omeega, meesha dhexe, oo ah meesha keliya ee kale ee laga helo qaab-dhismeedkan tireed, waa Laawiyiintii cutubka shan iyo labaatanaad. Halkaas labada tiro ma aha ‘toddoba’ iyo ‘toddobaatan,’ balse waa ‘toddoba jeer oo min toddoba sannadood ah.’
Oo adiguna waxaad tirsan doontaa toddoba sabti oo sannado ah, toddoba jeer toddoba sannadood; oo muddada toddobadaas sabti ee sannaduhu waxay kuu ahaan doontaa sagaal iyo afartan sannadood. Laawiyiintii 25:8.
Qaab-dhismeedka tirooyinka ee dhexe ayaa mar kale adeegsanaya tirada ‘toddoba’, balse ma adeegsanayo tirada ‘toddobaatan’. Qaybta qoraalka ee uu ku yaal waxaa ku jira barako ku timaadda addeecidda iyo sidoo kale habaar ku yimaadda caasinimada. Barakooyinka xoraynta addoommada iyo dib-u-celinta dhulka ayaa la iska soo horjeedsiinayaa habaarka toddoba-laabka ah ee afar jeer lagu xusay cutubka lix iyo labaatanaad ee Laawiyiintii. Barakadu waxay koobaysay masruufka Rabbigu bixiyo sannadaha uu dhulku nasto iyo barako labanlaab ah sannadka Yuubilii, habaarka cutubka lix iyo labaatanaadna waa dhigga ka soo horjeeda barakada ee digniinta axdiga ee labada cutub.
Qaab-dhismeedka tirooyinka ee dhexe wuxuu ka muuqdaa Laawiyiintii 25:8 (‘toddoba jeer oo min toddoba sannadood ah’). Waxaa isla markiiba lala lammaaneeyaa xukunka ‘toddoba jeer’ ee afarta jeer lagu sheegay Laawiyiintii 26. Sidaas darteed, qaab-dhismeedka tirooyinka ee dhexe wuxuu metelayaa barako iyo habaar labadaba, isaga oo kitaabka Laawiyiintii ka samaynaya maragfur laba-jibbaaran. Qaab-dhismeedka tirooyinka ee barakada ama habaarka Yubiliiga waxaa la dhex dhigaa xukunka Lameg iyo tilmaanta uu Ciise ka bixiyey xadka muddada tijaabada. Saddexduba marka la isu geeyo waxay tilmaamayaan xad u yaal muddada tijaabada, kaas oo marka la gaadho soo muujin doona hal koox oo barakaysan iyo hal koox oo habaaran. Alfa iyo Oomeega, oo metelaya farriimaha malaa’igta koowaad iyo malaa’igta saddexaad, waxay afar boqol iyo sagaashan u aqoonsanayaan astaanta muddada tijaabada. Marka tan lagu lammaaneeyo habaarka ama barakada Yubiliiga, xaqiiqooyinku waxay yeelanayaan muhiimad marka aynu ku soo dhowaanno barashada Yexesqeel cutubka koowaad aayadda koowaad, taas oo Yexesqeel dhigaysa sannadka soddonaad ee wareegga Yubiliiga ee toddoba iyo tobnaad.
Wareeggaas Yubilii wuxuu dhammaaday 22-kii Oktoobar, 573 ka hor dhalashadii Ciise, mana uusan astaan u ahayn oo keliya 22-kii Oktoobar, 1844, balse wuxuu sidoo kale astaan u ahaa sharciga Axadda ee dhowaan soo socda. Yexesqeel wuxuu dhex taagnaa macbudka, isagoo matalayey boqol iyo afartan iyo afarta kun ee rumaysad ku galay Meesha Ugu Quduusan dhammaadka xukunka, sidii ay yeeleen kuwii aaminka ahaa ka dib 22-kii Oktoobar, 1844. Inaad seegto “xaqiiqada” ku saabsan halka uu Yexesqeel kaga sugan yahay taariikhda wax sii sheegidda, sida ku cad cutubka koowaad iyo aayadda koowaad, waxay ka dhigan tahay inaad lumiso “jihadaada.”
Markuu arkay ammaanta Rabbiga ee lagu muujiyey webiga Kebaar agtiisa, Yexesqeel waa la hoosaysiiyaa ilaa uu ciidda ku dhaco, sidii Daanyeel, Ishacyaah iyo Yooxanaa oo kale. Dabadeed afartaas tusaaleba waxay soo bandhigayaan qaybo ka mid ah subkidda kuwa farriinta u gudbin doona kaniisad aan wax arki doonin ama maqli doonin.
Kitaabka Yexesqeel waxaa ku jira lix taariikhood oo ku saabsan Yeruusaalem. Waxaannu hore uga hadalnay taariikhda koowaad iyo tan ugu dambaysa ee ku kala xusan cutubka koowaad, aayadaha koowaad iyo labaad, iyo cutubka afartanaad, aayadda koowaad. Waxaan ka hadlay taariikhda labaad ee ku xusan cutubka siddeedaad, aayadda koowaad, balse keliya marka la eego waxa ay astaan ahaan u taagan tahay, anigoon qeexin halka ay kaga beegan tahay go’doomintii iyo burburintii Yeruusaalem; kitaabka oo dhanna wuxuu ku wareegayaa dhidibkaas. Yeruusaalem waxaa la burburiyey dhammaadkii 586/585 ka hor dhalashadii Masiixa. Yexesqeel 33:21-na qof soo baxsaday ayaa imanaya isagoo sida warka dhicitaankii Yeruusaalem.
Oo waxay noqotay sannaddii laba iyo tobnaad ee maxaabiisnimadayada, bishii tobnaad, maalintii shanaad ee bisha, in nin ka baxsaday Yeruusaalem uu ii yimid, isagoo leh, Magaalada waa la garaacay. Haddaba gacanta Rabbigu way igu dul saarnayd fiidkii, intuusan iman kii baxsaday; oo afkaygana wuu furay ilaa uu ii yimid aroortii; afkaygii waa furmay, oo mar dambe carrab la’aan ma aan ahaan. Yexesqeel 33:21, 22.
Sannaddii laba iyo tobnaad magaalada waa la dhuftay, markaasaa Ezekiel xor u noqday inuu hadlo isaga oo ku hadlaya doonistiisa. Riyadii ku qoran Ezekiel cutubka siddeedaad waxay dhacday sannaddii lixaad, sidaas darteed qiyaastii lix sannadood ka hor intii aan magaalada la dhuftin.
Oo waxaa dhacday sannaddii lixaad, bishii lixaad, maalintii shanaad ee bisha, anigoo gurigayga dhex fadhiya, odayaashii Yahuudahna ay hortayda fadhiyeen, in gacantii Sayidka Rabbiga ah ay halkaas igu soo dhacday. Ezekiel 8:1.
Sannadkii xigay, oo ahaa sannadkii toddobaad, ayay odayaashii raadsadeen Yexesqeel si ay Rabbiga wax u weyddiiyaan.
Oo waxay noqotay sannaddii toddobaad, bishii shanaad, maalintii tobnaad ee bisha, in qaar ka mid ah waayeelladii reer binu Israa’iil ay yimaadeen inay Rabbiga wax weyddiiyaan, oo ay hortayda fadhiisteen. Yexesqeel 20:1.
Dabadeed, sannadkii sagaalaad, waxaa bilaabmay go’doomintii socotay sannad iyo bar.
Oo haddana sannaddii sagaalaad, bishii tobnaad, maalintii tobnaad ee bisha, ayaa Eraygii Rabbigu ii yimid, isagoo leh, Wiilka Aadanow, qoro magaca maalinta, taas oo ah isla maalintan qudheeda; boqorkii Baabuloonna isla maalintan qudheeda ayuu Yeruusaalem ku soo kacay. Yexesqeel 24:1, 2.
Taariikhahan mid kastaa wuxuu u taagan yahay calaamado gaar ah oo lagu garto maalmaha ugu dambeeya, waayo Bawlos wuxuu sheegayaa in reer binu Israa’iilkii hore ay tusaale u yihiin kuwa nool xilliga dhammaadka dunida.
Haddaba waxyaalahan oo dhammu iyaga waxay ugu dheceen tusaale ahaan; waxaana loo qoray digniinteenna, kuweenna ay dhammaadyada dunidu inagu soo gaadheen. Sidaas daraaddeed kii u malaynaya inuu taagan yahay ha digtoonaado inaanu dhicin. 1 Korintos 10:11, 12.
Lixda taariikhood ee ku saabsan Yeruusaalem dhammaantood waxay dhacaan inta u dhexaysa taariikhda ugu horraysa ee ku qoran cutubka koowaad, aayadda koowaad, iyo taariikhda ugu dambaysa ee laga helo cutubka afartanaad, aayadda koowaad. Labadaas taariikhood waxay calaamadeeyaan sannadka shanaad ee cutubka koowaad, kaas oo ahaa 592 BC, iyo sannadka shan iyo labaatanaad ee cutubka afartanaad, kaas oo ahaa 573 BC. Heerka sadar-ku-saaran-sadar, Yexesqeel wuxuu leeyahay sadar u taagan Masar, kaas oo ku jira tixraaca Turos, iyo sadar u taagan Yeruusaalem. Sadarka Masar wuxuu leeyahay toddoba calaamadood oo toos ah, (marka Turos lagu daro) Yeruusaalemna waxay leedahay lix. Labadan sadar waxa la socda sadarka Yoosiyaah iyo wareegga toddoba iyo tobnaad ee Jubilee-ga. Hase yeeshee sadarka la soo bandhigay iyada oo aan lahayn taariikh toos ah waxaa laga helaa cutubka afraad, sadarka cutubka afraadna wuxuu leeyahay dhowr ka mid ah giraangirihii uu Yexesqeel arkay markii uu eegay Quduuska ugu Quduusan. Waxa kale oo uu xambaarsan yahay xaqiiqooyin calaamadaysan oo dhowr ah.
430
Tirada afar boqol iyo soddon waxay u taagan tahay axdiga weligiis ah, oo cutubka afraadna Rabbigu wuxuu adeegsanayaa Yexesqeel sidii masaal nool, masaal ay ku jirto tirada afar boqol iyo soddon.
Adiguna ina Aadanow, xabbad dhoobo ah qaado, oo hortaada dhig, oo ku sawir magaalada, taas oo ah Yeruusaalem. Oo hareereyn ku samee, oo qalcad ka dhis ka gees ah, oo tuulmo ka hor tuur; xerooyinna ku ag dhigo, oo wananno wax lagu jebiyo hareeraheeda oo dhan ku hagaaji. Oo weliba digsiga birta ah qaado, oo derbi bir ah ka dhig adiga iyo magaalada dhexdooda; wejigaagana u jeedi xaggeeda, oo iyana waa la hareerayn doonaa, adiguna waa inaad hareeraysaa. Taasu waxay calaamad u ahaan doontaa reer binu Israa'iil. Oo haddana dhinacaaga bidix ku jiifso, oo dul saar xumaanta reer binu Israa'iil; intii maalmaha tiradoodu le'eg tahay ee aad ku jiifsan doonto ayaad xumaantooda qaadi doontaa. Waayo, sannadihii xumaantooda ayaan kugu saaray sida tirada maalmaha, kuwaas oo ah saddex boqol iyo sagaashan maalmood; sidaasaad u qaadi doontaa xumaanta reer binu Israa'iil. Oo markaad kuwaas dhammaysid, haddana dhinacaaga midig ku jiifso, oo waxaad qaadi doontaa xumaanta reer binu Yahuudah afartan maalmood; maalin kasta sannad baan kuugu amray. Sidaas daraaddeed wejigaaga u jeedi hareeraynta Yeruusaalem, cududdaaduna ha qaawanaato, oo iyada wax ka sii sheeg. Oo bal eeg, waxaan kugu xidhi doonaa xidhmooyin, oo dhinac ilaa dhinac uma jeesan doontid ilaa aad dhammayso maalmaha hareerayntaada. Yexesqeel 4:1–8.
Go’doomintii Yeruusaalem, sida uu Yexesqeel u sawiray, waa “calaamad,” sida ay go’doomintii Yeruusaalem ee uu Kestiyuus ku soo qaaday sannadkii 66-na u ahayd. Iyada oo ka faalloonaysa in Ciise aqoonsaday burburinta Yeruusaalem, Sister White waxay ina ogeysiinaysaa in rumoobidda “tooska ah” ee burburinta Yeruusaalem ay ku jirto maalmaha dambe. Calaamadda burburinta ee ku timid labada markhaati, oo ay matalaan Nebukhadnesar iyo Kestiyuus, waxay muujinaysaa in calaamadda go’doomintu ay tahay calaamadda sharciga Axadda ee soo dhowaanaya.
Maalin Halkii Sannad ah
Qaybta qoraalka ah ee aynu ka fiirsanayno, waxaynu sidoo kale ku aragnaa tixraaca oomeega ee Kitaabka Quduuska ah ee ku saabsan xeerkii ugu muhiimsanaa ee William Miller ee fasiraadda waxsii sheegista ee dhaqdhaqaaqii aasaasiga ahaa ee farriimaha malaa'igta koowaad iyo tan labaad. Alfada mabda'a ah in maalini u dhiganto sannad ayaa sidoo kale ahayd astaan oomeega ah, waayo alfada mabda'a ah in maalini u dhiganto sannad waxaa kitaabka Tirintii loogu soo bandhigay imtixaankii tobnaad ee ugu dambeeyey, kaas oo reer binu Israa'iil ay ku guuldarraysteen, sidaasna ay naftooda ugu horseedeen inay cidlada ku dhintaan muddadii afartanka sannadood ahayd ee ay cidlada ku warwareegayeen.
Oo carruurtiinnuna waxay afartan sannadood ku warwareegi doonaan cidlada, oo waxay qaadi doonaan sinooyinkiinna, ilaa meydadkiinnu ku baabba’aan cidlada. Sida tirada maalmaha aad dalka u basaasteen, oo ah afartan maalmood, maalin kastana sannadkeed, waxaad qaadi doontaan xumaatooyinkiinna afartan sannadood, oo waxaad ogaan doontaan jebintayda ballanka. Aniga Rabbiga ah ayaa sidaas idhi; hubaal waan ku samayn doonaa sharkan oo dhan ururkan sharka leh ee aniga igu soo wada ururay; cidlada dhexdeeda ayay ku baabba’i doonaan, oo halkaas ayay ku dhiman doonaan. Tirintii 14:33–35.
Macnaha waxsii-sheegiseed ee ku jira in mabda’a ah in maalin loo xisaabiyo sannad lagu aqoonsado caasinimadii ugu dambaysay ee geeddi-socodka imtixaanka ee ka kooban toban tallaabo, kana bilaabma ka tallaabidda Badda Cas, iyo in isla mabda’aas mar kale lagu dhawaaqo xilli Yeruusaalem la go’doomin doono lana burburin doono, waa in la fahmaa oo lagu dabaqaa tuduca aynu tixgelinayno, sidoo kalena waa in la fahmaa oo lagu dabaqaa muhiimadda ay leedahay in “go’doomintu” tahay “calaamadda.”
Xarriiqda taariikhda ee isu timaadda marka “go’doomintii” Yeruusaalem loo adeegsado calaamad ahaan waa in la gartaa, waayo waxay noqotaa, si loo yiraahdo, “dhidib,” oo, si sarbeeb ah, calaamadda go’doomintuna waxay leedahay afaf badan oo ku xiran. Calaamadda go’doomintu waxay laga yaabaa inay tahay tuduca ugu muhiimsan ee ku jira Yexesqeel, calaamadduna waxay u saamaxdaa Libaaxa qabiilka Yahuudah inuu ka soo saaro kaamilnimo wixii markii hore Yexesqeel ugu muuqday jahawareer. “Calaamadda” go’doominta, mabda’a sannad maalinta u ah, iyo xariiqyada nebinnimada ee go’doomintu isu keento, waa in lagu tixgeliyaa macnaha ah in afar boqol iyo soddon ay metelayso axdiga weligiis ah.
Axdiga
Markaasuu Abrama ku yidhi, Ogoow hubaal in farcankaagu ku ahaan doono qariib dal aan iyagu lahayn, oo ay u adeegi doonaan; oo iyaguna waxay dhibi doonaan afar boqol oo sannadood. Bilowgii 15:13.
Rabbigu wuxuu Ibraahim axdi kula galay hannaan ka koobnaa saddex tallaabo, tallaabadii ugu horraysay ee saddexdaas tallaabona waxaa ku jirtay wax sii sheegiddii ahayd in farcanka Ibraahim uu maxaabiis ku ahaan doono Masar afar boqol oo sannadood. Tallaabadii labaad, Ibraahim waxaa la siiyey xeerkii gudniinka, tallaabadii saddexaadna waxay ahayd allabarigii Isxaaq ee Buurta Moriyaah. Afar boqol oo sannadood ayaa lagu tilmaamay alfa-da saddexdii tallaabo ee Rabbigu qaaday markii uu soo kicinayey dad la doortay oo uu axdi la gelayey. Dadkaas la doortay ee axdiga ku jiray, Ilaah baa furay markii Istefanos dhagax lagu dilay sannadkii 34, intaas dabadeedna Bawlos, oo ahaa rasuulkii loo doortay dadka aan Yuhuudda ahayn, wuxuu afartaas boqol ee sannadood ku sheegay—afar boqol iyo soddon sannadood.
Oo tan ayaan leeyahay: axdigii uu Ilaah markii hore ku adkeeyey Masiixa, sharcigii afar boqol iyo soddon sannadood ka dib yimid ma burin karo, si uu ballankii waxba uga dhigo. Galatiya 3:17.
Tirada axdiga u taagan waa afar boqol iyo soddon, laakiin labada markhaati ee kala ah Aabraam iyo Sawlos, oo magacyadoodii loo kala beddelay Ibraahim iyo Bawlos, waxay tilmaamayaan laba xilli oo kala duwan oo wada sameeya tirada guud ee afar boqol iyo soddon. Marka Ilaah naf magaceeda beddelo, taasi waxay astaan u tahay xiriir axdiyeed oo ka dhexeeya naftaas iyo Ilaah. Afarta boqol iyo soddonka sannadood sidaas darteed waa wadar ka dhalata isu geynta laba tiro oo kala duwan, sida marka afarta boqol ee Ibraahim lagu daro soddonka Bawlos. Yexesqeel wuxuu dhiniciisa bidix u jiifay saddex boqol iyo sagaashan maalmood, dabadeedna wuxuu dhiniciisa midig u jiifay afartan maalmood, isaga oo tilmaamaya laba tiro oo wadartoodu tahay afar boqol iyo soddon.
Bilowgii cutubka kow iyo tobnaad, axdigii dhimashada ee isla markiiba daadka dabadiis ku yimid kacdoonkii Nimrod ayaa tilmaamaya kala-duwanaanshaha u dhexeeya laba axdi. Qaybaha munaaraddii Baabel waxay markhaati ka yihiin dad axdi shaydaani ah oo ah “naftaada badbaadi” kuwaas oo la xukumi lahaa oo la kala firdhin lahaa. Isla cutubkaas, nasabkii Cibraaniyada waxaa lagu bilaabay dhalashadii Ceeber, taasoo calaamadaynaysa bilowga dad la doortay oo matala axdiga nolosha, taas oo ka soo horjeedda axdigii dhimashada ee Nimrod.
Oo Ceberna wuxuu noolaa afar iyo soddon sannadood, oo wuxuu dhalay Faleg; oo Ceberna, markuu dhalay Faleg dabadeed, wuxuu noolaa afar boqol iyo soddon sannadood, oo wuxuu dhalay wiilal iyo gabdho. Oo Falegna wuxuu noolaa soddon sannadood, oo wuxuu dhalay Recuuc. Bilowgii 11:16–18.
Cutubka tobnaad ee Bilowgii waxaa markii ugu horraysay lagu xusay Ceber iyo Faalig.
Cebarna laba wiil baa u dhashay; midkood magiciisii waxaa la odhan jiray Peleg; waayo, cimrigiisii ayaa dhulku ku kala qaybsamay; walaalkiisna magiciisii waxaa la odhan jiray Joktan. Bilowgii 10:25.
Peleg waxaa loola jeedaa kala-qaybsanaan ama kala-go’, oo wakhtigii Peleg kala-soocidda laba dabaqadood oo dadka axdiga ah waxaa lagu calaamadeeyey taariikhda munaaradda Baabel iyo fallaagadii Nimrod. Eeber wuxuu noolaa afar boqol iyo afar iyo lixdan sannadood, laakiin markii Peleg (kala-qaybsanaan) dhashay dabadeed wuxuu noolaa afar boqol iyo soddon sannadood. Xaqiiq kasta waxay leedahay tilmaanteeda, afar boqol iyo soddonna waa tirada Bawlos u nisbeeyo waxsii sheegidda axdiga ee Ibraahim. In kasta oo tirada afar boqol iyo soddon lagu aqoonsaday noloshii Eeber ka dib dhalashadii Peleg, haddana afar iyo soddonka sannadood ee ugu horreeyey noloshiisa waxaa lagu muujiyey “afar iyo soddon sannadood,” taasoo dabcan ah afar iyo soddon sannadood, laakiin marka si fudud loo akhriyo muujinta afartaas iyo soddonka sannadood waxay u qoran tahay “afar” iyo “soddon” (430). Dabadeedna waxaa yimid afar boqol iyo soddon, markaasna muujinta ugu horraysa ee nolosha Peleg waa “soddon.”
Ceber waa xididka magaca Cibraani, waana xusiddii ugu horraysay ee Cibraaniyiinta, kuwaas oo ahaa inay noqdaan dadka la doortay ee axdiga. Ceber micnihiisu waa ka gudbid, sidaas darteedna wuxuu astaan u yahay dadka axdiga ee ka gudba dhulka una gudba dhulka cusub, sidii ay carruurtii Ibraahim u sameeyeen markay ka gudbeen Badda Cas una gudbeen Dhulkii Ballanqaadka. Afartankii sannadood ee warwareegga cidlada ayaa hakiyey ka-gudbiddaas, laakiinse dhammaadkii afartanka sannadood waxay ka gudbeen Urdun una gudbeen Dhulkii Ballanqaadka, sidaasna waxay astaan ugu noqotay ka-gudbidda ugu dambaysa ee dadka Ilaah. Faalag wuxuu u taagan yahay taariikhdii markii kala-qaybsanaanta aadanaha ee laba qoom oo axdi leh ay markii ugu horraysay ka dhacday munaaraddii Nimrod. Astaanta axdiga dhimashada ee Nimrod waa qas, halka astaanta axdiga nolosha ee Cibraanigu ay tahay afarta boqol iyo soddonka sannadood ee nolosha Ceber ka hor kala-qaybsanaanta uu Faalag matalo. Magaca Faalag wuxuu kaloo tilmaamayaa run tirooyin ahaan astaan leh, waayo afarta boqol iyo soddonka sannadood ee Ceber waxaa loo kala qaybiyaa laba tiro, Faalagna wuxuu matalaa kala-soocidda afarta boqol iyo tirada soddon.
Afar boqol iyo soddon wuxuu ka kooban yahay laba qaybood. Afarta boqol ee sannadood ee axdigii Ibraahim, oo ay la socdaan soddonka sannadood ee dheeraadka ah ee Bawlos tilmaamay. Korodhka aqoonta ee dhalinaya soo nooleynta ugu dambaysa ee dadka Ilaah waxaa lagu matalayaa cutubka laba iyo tobnaad ee Daanyeel, halkaas oo calaamadda laba-geesoodka ah ee axdiga weligeed ah si gaar ah loogu aqoonsaday, waxaana lagu soo bandhigay aayadaha 9/11.
Oo wuxuu yidhi, Tag jidkaaga, Daanyeelow; waayo erayadu way xiran yihiin oo waa la shaabadeeyey ilaa wakhtiga dhammaadka. Kuwo badan waa la nadiifin doonaa, oo waa la caddayn doonaa, oo waa la tijaabin doonaa; laakiin kuwa sharka leh si shar leh bay u dhaqmi doonaan; oo kuwa sharka leh midkoodna ma garan doono; laakiin kuwa xigmadda leh way garan doonaan. Oo tan iyo wakhtiga allabarigii joogtada ahaa la qaadi doono, oo karaahiyada baabba'a keenta la taagi doono, waxaa jiri doona kun iyo laba boqol iyo sagaashan maalmood. Daanyeel 12:9–11.
Shaabad-furidda ugu dambaysa ee keenta geeddi-socod imtixaan oo saddex marxaladood leh, sida aayadda tobnaad loogu muujiyey “la daahiriyey, oo la caddeeyey, oo la imtixaamay,” waxay la xiriirtaa muddada kun iyo laba boqol iyo sagaashan sannadood ah. Fahamkii hormuudayaashu ka qabeen aayaddan waa in meesha ka saariddii iska-caabbintii sanam-caabudka sannadkii 508 ay bilowday geeddi-socod soddon sannadood qaatay, kaas oo horseeday in sannadkii 538 la dhiso xukunka baadariga sare isagoo ah boqortooyadii shanaad ee waxsii-sheegidda Kitaabka Quduuska ah, kaas oo dabadeed u talinayey isagoo ah boqortooyadii shanaad ee waxsii-sheegidda Kitaabka Quduuska ah ilaa ay kun iyo laba boqol iyo lixdankii sannadood dhammaadeen sannadkii 1798. Soddonka sannadood ee u dhexeeyey 508 iyo 538 ayuu Bawlos sidoo kale ku tilmaamay “ka-noqosho marka hore dhacda,” kitaabka 2 Tesaloniika.
2 Tesaloniika mawduucu waa xidhiidhka ka dhexeeya Roomaankii jaahilka ahaa iyo Roomaankii baadariga ahaa, kuwaas oo siday u kala horreeyaan u ah boqortooyooyinkii afraad iyo shanaad ee waxsii sheegista. Waa cutubkan Tesaloniika ku jira kan William Miller ku ogaaday in “kan joogtada ah” ee kitaabka Daanyeel uu matalayay Roomaankii jaahilka ahaa, Millerna waxa kale oo uu sii ogaaday in “kan joogtada ah” ee Daanyeel mar walba lagu soo bandhigo isaga oo ku xidhan karaahiyada ama xadgudubka baabba’a. Karaahiyada iyo xadgudubka baabba’a ee kitaabka Daanyeel waxay matalaan waxa Yooxanaa ku aqoonsanayo kitaabka Muujintii sida sawirka bahalka iyo summadda bahalka, siday u kala horreeyaan.
William Miller wuxuu dabaqitaannadiisa waxsii-sheegyada intooda badan, haddii aanay dhammaantoodba ahayn, ku saleeyey sida uu u aqoonsaday laba quwadood oo wax baabbi'iya, kuwaas oo kala ah tan lagu matalay “maalinlaha ah” (Roomadii jaahiliga ahayd), iyo quwadda labaad ee wax baabbi'isa, taas oo laba siyaabood loo muujiyo: sida xadgudubka baabbi'inta (isku-biiridda kaniisadda iyo dawladda), oo kitaabka Muujintii lagu muujiyey inuu yahay sawirka bahalka (qaab-dhismeedka waxsii-sheegiseed ee baadarinimada), iyo karaahiyada baabbi'inta (caabudidda qorraxda), oo kitaabka Muujintii lagu muujiyey inay tahay sumadda bahalka. Fahamkii uu Miller ka soo dheegtay waxa Bawlos ku soo bandhigay 2 Tesaloniika wuxuu ahaa faham asaasi ah oo saldhig u ahaa Miller, kaas oo astaan u ah aasaasyada Adventisnimada. Bawlos wuxuu sheegayaa in kuwa aan jeclayn runta lagu soo bandhigay cutubka labaad ee 2 Tesaloniika ay yihiin kuwa uu ku dhaco dhalanteed xooggan.
Saddexda aayadood ee Daanyeel (Daanyeel 12:9–11), fahamka astaameed ee maalmaha dambe laguma dari karo adeegsiga waqtiga, waayo laga bilaabo 22-ka Oktoobar, 1844, adeegsiga waqtiga wax sii sheegiddu ma sii aha mid ansax ah. Aayadaha 9/11 waxay matalaan laba xilli oo kala duwan, oo kala ah soddon sannadood iyo kun iyo laba boqol iyo lixdan sannadood. Tirada afartan iyo tirada kun iyo laba boqol iyo lixdan labaduba waa astaamo u taagan cidlada wax sii sheegidda, wax sii sheegiddana midba midka kale ayaa lagu beddeli karaa. Sidaas darteed, kun iyo laba boqol iyo lixdan waxaa loo fahmi karaa afartan, afartanna waa toban meelood meel ka mid ah afar boqol. Aayadaha 9/11 waxay astaan u yihiin tirada axdiga weligiis waara, sida lagu matalay afar boqol (Ibraahim) oo lala xiriiriyey soddon (Bawlos). ‘Cidlada’ lagu matalay ‘kun iyo laba boqol iyo lixdan’ waxay la jaanqaadaysaa ‘cidlo afartan ah’, afartankuna waa toban meelood meel ka mid ah afar boqol. Soddon waa soddon. Afar boqol iyo soddon waxaa lagu helaa marka tirada afar boqol lagu daro tirada soddon, taas oo cutubka afraad ee Yexesqeel lagu matalo saddex boqol iyo sagaashan oo lagu daray tirada afartan.
Aayadaha 9/11 ee cutubka laba iyo tobnaad waxay matalaan bartamaha saddex xilli oo nebiyadeed oo ku jira cutubka, waana astaan u ah axdiga weligiis ah ee la furay maalmaha ugu dambeeya. Furitaanka macnaha afar boqol iyo soddon ee maalmaha ugu dambeeya waxaa lagu muujiyey cutubka afraad ee Yexesqeel.
Libaaxa qabiilka Yahuudah ayaa hadda shaabadda ka furaya farriinta digniinta kama dambaysta ah ee ku socota kuwa rumaysad ku galay Meesha Ugu Quduusan iyagoo la socda Yexesqeel, Yooxanaa, Daanyeel iyo Ishacyaah. Runtaas waxaa la muujinayaa iyadoo ay weheliso kor u qaadista kuwa lagu tilmaamay inaysan ahayn oo keliya kuwa Israa'iil laga eryay, balse ay sidoo kale yihiin calanka boqol iyo afar iyo afartan kun. Runtaas waxay ku jirtaa macnaha guud ee axdiga ay matalaan afarta boqol ee sano ee Ibraahim, iyadoo lala xiriirinayo axdiga ay matalaan soddonka sano ee Bawlos. Runtaas waxaa lagu soo bandhigayaa aayadaha 9/11 ee cutubka laba iyo tobnaad ee Daanyeel, kuwaas oo matalaya xilliga dhexe ee saddex xilli oo astaan ah, kuwaas oo ay Milleriyiintu si sax ah u fahmeen. Runta dhexe ee 9/11 ee shaabadda laga furayo cutubka laba iyo tobnaad ee Daanyeel waxaa matala saddexda boqol iyo sagaashanka maalmood iyo afartanka maalmood ee Yexesqeel. Maalmahaas waxaa Yexesqeel loo muujinayaa sannadka soddonaad ee wareegga toddoba iyo tobnaad ee Yubiliiga, Yexesqeelna, isagoo wadaad ah, wuxuu matalaa wadaadnimada boqol iyo afar iyo afartan kun oo ku jira imtixaanka dhexe ee saddexda imtixaan.
Yexesqeel waxaa imtixaanka macbudka dhexdiisa lagu calaamadeeyaa “maalinta shanaad” ee “bisha afraad,” taas oo taariikhda Milleriyiinta astaysay bartamaha saxda ah (“kala bar”) ee toddobadii bilood ee ka bilaabmay niyad-jabkii koowaad ee dhacay 19-kii Abriil, 1844, kuna dhammaaday 22-kii Oktoobar ee isla sannadkaas.
“Xagaagii 1844, bartamihii u dhexeeyey wakhtigii markii markii ugu horraysay loo maleeyey in 2300-ka maalmood ay dhammaan doonaan, iyo dayrtii isla sannadkaas, oo markii dambe la ogaaday inay ku fidsanaayeen, farriinta waxaa lagu dhawaaqay erayadii Qorniinka qudhooda: ‘Bal eega, Aroosku waa imanayaa!’” The Great Controversy, 398.
Luulyo 21, 1844, waxay ku beegnayd bartamaha toddobada bilood ee quduuska ah, maalintaasna Samuel Snow wuxuu joogay Tabernacle-ka Boston isagoo soo bandhigaya farriintiisii Qaylada Habeenbarka. Halkaas, markii ugu horraysay ee uu si fagaare ah u soo bandhigo, wuxuu “ku dhawaaqay isla ereyadii Qorniinka: ‘Bal eega, Aroosguurkii waa imanayaa!’” Haatan waxaynu si calaamad ahaan ah ula taagan nahay Yexesqeel gudaha Tabernacle-ka Boston, wax yar ka hor inta aan kor loo qaadista rasuullada qaylada habeennimada dhexe u bixin sida hir weyn oo baddu kacdo. Hannaanka nebinnimada ee kor loogu qaadayo calanka waxaa lagu matalay xariiqda nebinnimada ee Islaamka ee Muujintii cutubka sagaalaad. Yexesqeel cutubka afraad ayaa bixinaya markhaatiga labaad iyo gunaanadka nebinnimadaas ah saddex boqol iyo sagaashan iyo kow sannadood iyo shan iyo toban maalmood, taasna wuxuu ku sameeyaa cutubka afraad.
Waxa aynu arrimahan ku sii wadi doonnaa maqaalka xiga.