Taariikhda Qarsoon ee Aayadda Afartanaad - Lambarka Soddon iyo Saddex

Cutubyada afraad iyo shanaad ee Bilowgii, abtirsiinta Qaabiil ayaa la barbar dhigaa abtirsiinta Seed si loo muujiyo kala duwanaanshahooda.

Labada silsiladood ee abtirsiintu waxay matalaan kala duwanaanshaha u dhexeeya kuwa lumay iyo kuwa badbaaday, qaar ka mid ah farcanka labadaas silsiladoodna waxay matalaan ‘astaamo farcan’ oo isbarbar socda oo ka tirsan labada silsiladood ee iska soo horjeeda. Qaabiil wuxuu matalaa koox aan dembiga ka toobad keenin, oo u baroorata oo keliya xaaladdeeda u gaarka ah.

Qaabiil wuxuu astaan u yahay koox ka mid ah kuwa aan toobadkeenin, kuwaas oo diiradda saara oo keliya xaaladdooda murugada leh, taas oo ay iyagu isku keeneen iyagoo diiday inay ku dadaalaan samaynta wanaagga.

Maqaalladii u dambeeyey waxaan Enoog u aqoonsannay inuu astaan u yahay malaa’igta koowaad, Laameg inuu astaan u yahay malaa’igta labaad, Metushelax inuu yahay qaylada saqda dhexe, iyo Nuux inuu yahay malaa’igta saddexaad. Laameg oo ka farcamay Seed wuxuu dhintay isagoo jira toddoba boqol iyo toddoba iyo toddobaatan sannadood, shan sano ka hor daadkii dhacay xilligii uu Metushelax dhintay. Dhimashadii Laameg waxaa shan sano ka dib ku xigtay dhimashadii Metushelax, sidaas darteedna dhimashadoodu waxay astaan u tahay dhimashadii naagtii Yexesqeel, taas oo ay hal sano iyo bar ka dib (1.5) ku xigtay dhimashadii Yeruusaalem, naagta Wanka.

Dhimashooyinkii alfa ee xaaskii Yexesqeel iyo Lameg ee la xiriira dhimashooyinkii oomeega ee Yeruusaalem iyo Metushelax waxay si astaan ah u sii tilmaamayeen dhimashadii John Palaiologos, taas oo shan sannadood ka dib ay ku xigtay dhimashadii Constantine kii kow iyo tobnaad ee ka dhacday dusha derbiyada Constantinople. Taxanaha Lameg wuxuu tilmaamayaa shan sannadood, iyadoo dhammaadkooda ay jirto muddo toddoba maalmood ah oo xayawaanku guuraan. Taxanaha Rooma Bari wuxuu metelayaa shan sannadood, iyo sidoo kale muddo afar sannadood ah oo ku dhex jirta shanta sannadood ee guud. Taxanaha Yexesqeel wuxuu metelayaa laba sannadood iyo sidoo kale hal dhibic shan sannadood (1.5). Taxanaha Yexesqeel ee burburintii ay Baabuloon ku burburisay Yeruusaalem wuxuu la jaanqaadayaa burburintii labaad ee ay Rooma ku burburisay Yeruusaalem, laga soo bilaabo 66 ilaa 70. Taxanaha Roomaanka ee burburintii Yeruusaalem wuxuu soo saarayaa muddo afar sannadood ah iyo muddo saddex sannadood iyo bar ah labadaba. Mid kasta oo ka mid ah afartaas taxane ee astaanta ah wuxuu, maraggooda nebinnimada dhexdiisa, soo saaray ma aha hal xilli, balse laba xilli oo astaan ah.

Lameg, John Palaiologos iyo naagtii Xisqii'eel waxay matalaan calaamad-tilmaameedka alfa ee xilli ku dhammaada geeri oomeega ah. Laba ka mid ah saddexda taxane waxay matalaan go'doomin, oo mid walba ku dhammaado geerida dhiggiisa. Kan kale wuxuu ku dhammaadaa xayawaanka oo doonnida gala. Dhigga oomeega wuxuu daadka Nuux la jaanqaadiyaa burburkii Yeruusaalem iyo burburkii derbiyada Qustandiiniya. Saddexda astaamood ee oomeega dhammaantood waxay matalaan dhammaadka muddada fursadda toobadkeenka ee ku beegan sharciga Axadda ee dhowaan soo socda.

Dabcan, markhaatifurka doonnidii Nuux kuma jirin wax go’doomin ahi, hase yeeshee waa inay jirtay marin janjeera oo suurageliya in doonnida la galo. Haddii marinka janjeera ee wax lagu raro loo arko inuu astaan u yahay marin janjeera oo go’doomin loo adeegsado, markaas dhammaan saddexda markhaati ee dhimashadu waxay tilmaamayaan go’doomin. Marka la eego taxanaha Roomaanka ee burburintii Yeruusaalem ee sannadihii 66 ilaa 70, waxaa jiray go’doomin uu Cestius sameeyey sannadkii 66 iyo go’doomin labaad oo uu Titus sameeyey sannadkii 70.

Afarta sano ee ku dhammaada go'doomintii Constantinople ee 1453 waxay u taagan yihiin muddada labaad ee afarta sano ah ee wax sii sheegidda Islaamka ee “shan bilood” ee ku jirta cutubka sagaalaad ee Muujintii. Muddadii koowaad ee afarta sano ahayd ee wax sii sheegidda “shan bilood” waxay socotay laga bilaabo 1333 ilaa 1337, intii lagu jiray go'doomintii Nicomedia. Go'doomintaasi waxay sidoo kale u taagnayd dhammaadka siddeed iyo soddon sano oo ka soo bilaabmay 27-kii Luulyo, 1299. Labadii jeer ee Yeruusaalem la burburiyey, halkii mar ee Constantinople la burburiyey, daadkii iyo go'doomintii Nicomedia waa shan markhaati oo ka markhaati kacaya duullaankii Panium ee socday laga bilaabo 200 C.H. ilaa 198 C.H., kaas oo noqon lahaa markhaati lixaad, waxaana jira dhowr kale.

Labadii burburin ee Yeruusaalem si fudud ayaa la isugu beegi karaa, “xarriiq dul saaran xarriiq.” Daadkii iyo xarriiqda Rooma Bari waxaa la isugu beegaa dhimashooyinka alfa iyo oomeega ee ay wadaagaan. Ololihii Panium waxaa si gaar ah loogu beegaa xarriiqda Yexesqeel ee sannadkii 587 Ciise ka hor, waayo labada muddo ee go’doominta mid waliba waxay u taagan tahay laba sannadood. Panium waxaa lagu matalaa aayadda shan iyo tobnaad ee cutubka kow iyo tobnaad ee Daanyeel, taas oo ka horraysa aayadda lix iyo tobnaad ee u taagan sharciga Axadda ee dhowaan soo socda, sida ay sidoo kale uga horreeyeen labadii burburin ee Yeruusaalem ee sannadihii 586 Ciise ka hor iyo 70 Ciise ka dib. Muddada labada sannadood ah ee dagaalkii Panium iyo go’doomintii Siidoon waxay mid kasta oo xarriiqahan ka mid ah gelinaysaa taariikhda qarsoon ee aayadda afartanaad ee cutubka kow iyo tobnaad ee Daanyeel.

Bar-tilmaameedka ugu horreeya ee wax sii sheegista ee go’doominnadii la xiriiray labadii burburin ee Yeruusaalem wuxuu u taagan yahay calaamad; Cestius sannadkii 66 iyo geeridii xaaskii Yexesqeel labaduba waxay ahaayeen calaamado alfa ah. Lameg sidoo kale waa bar-tilmaameedka ugu horreeya, sidaas darteedna, iyadoo la cuskanayo markhaatifurka laba markhaati, Lameg sidoo kale waa calaamad. Da’diisii oo ahayd 777 waxay u taagan tahay calaamadda kaniisadda guulaysatay, taas oo ka kooban saddex qaybood: nebi, wadaad iyo boqor.

Enoog, oo ahaa kii toddobaad marka Aadan laga soo tiriyo faraca Seed, wuxuu Ilaah la socday 300 oo sannadood, waxaana loo qaaday samada. ‘300’ waxay astaan u tahay saddexda boqol ee shaxood ee hormuudka ee 1843, saddexda boqol ee wacdiyayaal Milleriyiin ah ee u dhigma iyo weliba ciidankii Gidcoon ee saddexda boqol ka koobnaa. Enoog, wacdiyayaashii Milleriyiinta iyo saddexdii boqol ee Gidcoon waxay matalaan boqol iyo afar iyo afartanka kun. Samsoon wuxuu qaatay 300 oo dawaco, wuxuuna isugu xiray laba-laba, isagoo sidaas ku muujinaya 150 iyo astaan la isku xiray oo wadarteedu tahay saddex boqol.

Labada waxsii-sheegidood ee min shan bilood ah ee ku saabsan Islaamka ee ku jira cutubka sagaalaad ee Muujintii waxay “dab” iyo “dabo” ku tilmaamayaan astaamo lagu garto Islaamka.

Awoodda Islaamku waxay ku jirtaa afafkooda iyo dabadooda labadaba.

Awoodda Islaamku u leeyahay inuu silciyo oo dilo waxay ku jirtaa afafkooda iyo dabadooda labadaba, kuwaas oo ka soo baxa afafkooda iyo dabadooda.

Islaamka iyo Israa’iil waxaa ka dhexeeya xidhiidh ku salaysan waxsii sheegista, maaddaama ay labaduba yihiin carruurta Ibraahim, oo silsilad kastana “madaxa” uu yahay “kan da’da weyn ee sharafta leh”, halka “dabada” ay tahay “nebiga beenta bara.” Nebigii hore ee beenta baray, marka laga hadlayo Islaamka, waa Maxamed. Qur’aanku wuxuu matalaa beenta dhaqaajisa ayaxa Islaamka, kan da’da weyn ee sharafta lehna waa hoggaankooda siyaasadeed. Islaamka waxaa haga farsamada dawlad-maamulka (afka), taas oo ay dhaqaajiso beenta Qur’aanka (dabada). Saddexdii boqol ee dawaco ee Samsoon waxaa loo qaybiyey laba kooxood oo min shan bilood ah, kuwaas oo dabka, qiiqa iyo baaruudda wax ku silcin doona oo ku dili doona.

Dabka, qiiqa iyo baaruuddu waxay xambaarsan yihiin astaamaha wax sii sheegidda ee saddexda malaa'igood. Kan koowaad iyo kan ugu dambeeyaa waa noocyo dab ah. Xididka erayga “baaruud” wuxuu metelaa birqasho rabbaani ah. Dabku waa astaan farriin; qiiquna waa saamaynta farriinta, baaruudduna waxay tilmaamaysaa farriin diineed. Saddexduba waa been-abuurro laga sameeyey farriinta runta ah ee saddexda malaa'igood ee ku xusan Muujintii cutubkeeda afar iyo tobnaad. Laabgashiga birta ah waxaa loo metelaa dab, yakintos iyo baaruud. Wuxuu si been-abuur ah ugu dayanayaa laabgashiga wadaadka sare. Laabgashiga wadaadka sare wuxuu boqol iyo afar iyo afartan kun ku metelaa laba iyo toban jawharadood oo aadane ah, kuwaas oo lagu mideeyey Ilaahnimada, taas oo ay metelaan Uuriimka iyo Tummiimku. Yakintoskii waagii hore wuxuu lahaa midab buluug-madow ah oo mugdi ah, ama midab guduud-buluug ah oo madoobaaday. Yakintoska laabgashiga Islaamku wuxuu u dhigmaa qiiqa ka soo baxa afafka (dawladda) iyo dabooyinka (kaniisadda) ee Islaamka.

In Enoog samada loo qaaday kaddib markii uu Ilaah la socday 300 oo sano ayaa tirada 300 la xiriirinaysa farriintii malaa’igta koowaad ee timid sannadkii 1798. Farriintaas malaa’igta koowaad waxaa awood la siiyey 11-kii Agoosto 1840, markii ay rumowday wax sii sheegiddii shanta bilood ee ku qornayd cutubka sagaalaad ee Muujintii. Labada xilli ee min shan bilood ah ee cutubka ku jira waxaa la isugu xirayaa iyadoo sadar la dul saarayo sadar. Fahamka ah in shanta bilood ee aayadda shanaad iyo kuwa aayadda tobnaad ay yihiin laba xilli oo kala duwan oo min boqol iyo konton sano ah ayaa dhowaan uun la gartay. Markii runtaas la gartay, Samsoon wuxuu dawacooyinkii isugu xiray boqol iyo konton lammaane oo dawacooyin ah.

Taariikhda nebiyadeed ee Samsoon, (oo macnihiisu yahay “qorraxda”), “qiiqii” ka soo baxay godka markii dagaalkii Nineweh uu matalayey furaha, ayaa qorraxda mugdi ku qariyey. Milleriyiintu waxay si sax ah u garteen in qorraxda oo uu qariyey qiiqa godka Islaamku ay ka dhigan tahay qarinta injiilka Masiixa, kaas oo ay qorraxdu (Samsoon) matalayso. Waxaa jira dhowr xiriir oo kale oo ka dhexeeya markhaatifurka Samsoon iyo Islaamka ku xusan cutubyada sagaalaad ilaa kow iyo tobnaad ee Muujintii.

Tirada saddex waxay ka muuqataa taariikhda Samsoon, iyadoo martida arooska la siiyey saddex maalmood oo ay ku xalliyaan halxiraalaha. Samsoon wuxuu xiriir la yeeshaa saddex haween ah: xaaskiisii reer Timnaah, haweeneydii dhillada ahayd iyo Deliilaah. Ruuxa Rabbigu wuxuu Samsoon ku soo degaa saddex jeer: markii uu libaaxa la kulmay, markii uu Ashqeloon joogay iyo markii uu Lexii joogay. Samsoon wuxuu Deliilaah siiyaa saddex jawaabood oo been ah ka hor inta uusan runta u sheegin. Tirada saddex waxay astaan u tahay Ilaahnimada, iyo sidoo kale ilaahnimada been-abuurka ah ee masduulaaga, bahalka iyo nebiga beenta ah, iyo weliba qaab-dhismeedka saddex-qayboodka ah ee kaniisadda guulaysatay.

Soddon waa tirada wadaadka, waxaana jiray soddon wehel oo la keenay diyaafaddii arooska Samsoon. Dabadeed Samsoon wuxuu ku sharadtay soddon go’ iyo soddon dhar haddii martidu xallin karto halxidhaalaha. Markii halxidhaalihiisa khiyaano lagu kashifay, Samsoon wuxuu laayay soddon nin oo reer Ashqeloon ah si uu u bixiyo wixii uu ku sharadtay. Tirada soddon waa meeltobnaadka nebiyadeed ee 300, saddexda boqol ee dawaco ee Samsoon qabtay ee uu isugu xidhay boqol iyo konton lammaanena waxay, iyagoo la jaanqaadaya Enoog oo Ilaah la socday saddex boqol oo sannadood, xidhiidh la leeyihiin labada wax sii sheegid ee shanta bilood ee ku qoran Muujintii cutubka sagaalaad, kuwaas oo la isugu xidhay habraaca sadarba sadar lagu dul saaro. Saddex boqol waa meeltobnaadka nebiyadeed ee saddex kun, tirada saddexda kunna waxay matalaysaa hadhaa, ha ahaado hadhaa xaq ah oo ay matalayaan kuwii iimaanka qaatay maalintii Bentekoste, ama hadhaa aan xaq ahayn oo ay matalayaan kuwii ay reer Laawi dileen intii lagu jiray caasinimadii weysha dahabka ahayd.

Caasinimadii la xiriirtay weyshii dahabka ahayd iyo dadkii maalintii Bentekoste iimaanka qaatay labaduba, marka laga eego waxsii-sheegidda, waxay isugu beegmaan sharciga Axadda ee dhowaan soo socda. Hal koox oo hadhay ayaa metelaysa koox ka hadhay dadka axdiga Ilaah iyo koox ka hadhay kuwa ka baxsan xerada dadka axdiga Ilaah. Saddexda kun ee markii koowaad lagu xusay maragga Samsoon waa Yuhuuddii Samsoon maxbuus ahaan u qabatay si ay u raalligeliyaan reer Falastiin, kuwa markii labaad lagu xusayna waa reer Falastiin. Xukunku wuxuu ka bilaabmaa guriga Ilaah, dabadeedna wuxuu u gudbaa shaqaalaha saacadda kow iyo tobnaad ee weli Baabuloon ku jira. Maragga Samsoon wuxuu taageerayaa in saddexda kun ay astaan u yihiin koox hadhay, wuxuuna sidoo kale taageerayaa kala dambaynta habraaca xukunka. Enoog wuxuu Ilaah la socday saddex boqol oo sannadood, isaga oo sidaas ku metelaya kuwa ka hadhay dadka axdiga Ilaah ee aan dhimashada dhadhamin. Kooxdaas hadhay waa boqol iyo afar iyo afartanka kun ee cutubka toddobaad ee Muujintii lagu muujiyey inay ka duwan yihiin dadkii faraha badnaa.

Meeltobnaadka 300 waa 30, taas oo astaan u ah wadaad, waxaana intaas dheer in tirada saddex, oo ah meeltobnaadka soddon, ay metesho Ilaahnimada iyo weliba ilaahnimada been-abuurka ah ee masduulaagii, bahalkii iyo nebigii beenta ahaa. Tirada saddex waxa kale oo ay meteshaa saddexda qaybood ee ay kaniisadda guulaysatay u qaybsan tahay, kuwaas oo ay metelaan Boqor Daa’uud, oo boqornimada bilaabay isagoo soddon jir ah, wadaadkii Yuusuf, oo adeegga bilaabay isagoo soddon jir ah, iyo nebigii iyo wadaadkii Yexesqeel, oo laba iyo labaatankii sano ee adeeggiisa bilaabay sannadkii soddonaad ee wareeggii toddoba iyo tobnaad ee yubilii. Wadaad ahaan, wuxuu ahaan lahaa soddon jir.

Mid kasta oo ka mid ah saddexda cidood ee astaanta ah ee lagu matalay nebi, wadaad iyo boqor wuxuu helayaa shaabadda Ilaah ee Sabtida maalinta toddobaad marka la gaaro calaamadda jidka ee bilowga u ah go’doominta. Laba markhaati oo dhimasho ah, oo uu weheliyo markhaatiga heerka labaad ee burburkii Yeruusaalem sannadkii 66, waxay bixiyaan saddex markhaati oo caddaynaya in calaamadda jidka ee go’doomintu ay tahay ‘calaamad.’

Marka go’doomintu bilaabato, kaniisadda Ilaah ee guulaysatay ee saddex qaybood ka kooban ayaa la shaabadeeyaa, sida uu Lameg u matalo. Geerida xaaskii Yexesqeel waxay tilmaamaysaa in isla bartaas tilmaameed dadkii hore ee axdiga gebi ahaanba la dhaafo. Barta tilmaameedku waxay tilmaamaysaa kala-guurka La’odikiya looga gudbayo Filadelfiya, kaas oo sidoo kale lagu sawiray kaniisadda halganka ku jirta oo isu beddelaysa kaniisadda guulaysatay, sidaasna ku noqonaysa kaniisadda siddeedaad ee ka mid ah toddobada. Bartaas tilmaameed ee taariikhdii Milleriyiinta ee malaa’igtii saddexaad, oo ka soo bilaabatay 22-kii Oktoobar 1844 kuna ekayd kacdoonkii 1863, waxay u taagnayd xilligii 1856, markii James iyo Ellen White labaduba bilaabeen inay dhaqdhaqaaqa ku tilmaamaan mid La’odikiya ah. Sannadkii 1856, dhaqdhaqaaqii Milleriyiinta ee Filadelfiya wuxuu isu beddelay dhaqdhaqaaqii Milleriyiinta ee La’odikiya. Toddoba sannadood ka dib, dhaqdhaqaaqii Milleriyiinta ee La’odikiya wuu dhammaaday markii dhaqdhaqaaqu noqday kaniisadda Adventist-ka ee Maalinta Toddobaad ee La’odikiya.

Calaamaddaas jidka waxaa sidoo kale astaan u ah sannadkii 313, markii kiniisaddii Simurna dhammaatay, kiniisaddii Bergamosna bilaabatay. Marka la isku eego, kala-guurkii sannadkii 1856 ee Filadelfiyadii xaqa ahayd looga gudbay La'odikiya oo aan xaq ahayn wuxuu la jaanqaadayaa kala-guurkii sannadkii 313 ee Simurnadii xaqa ahayd looga gudbay Bergamos oo aan xaq ahayn, barta kala-guurkuna sidoo kale waxay muujinaysaa in calaamadda jidku tahay calaamad. Go'doomintu waxay ku bilaabataa calaamad, sida ay dhowr markhaati caddaynayaan. Marka dhaqdhaqaaqa malaa'igta saddexaad, oo ka kooban boqol iyo afar iyo afartan kun, la shaabadeeyo xilliga dhimashada Lameg, waa la shaabadeeyaa oo si kaamil ah ayaa loo mideeyaa iyadoo calan ahaan kor loo qaadayo, waayo calaamadda jidka ee ugu horraysa ee qaab-dhismeedka waxsii-sheegidda ee go'doomintu waa calaamad.

Dhimashada John Palaiologos waxay tilmaamaysaa calaamad-jideedka Islaamka, marka Islaamku Roomada Bari ku khasbo inay hoos timaaddo xukunkiisa. Go'doominta iyo burburinta Yeruusaalem waxay bixiyaan laba markhaati oo Baabuloon iyo Rooma ah. Muddada Yexesqeel ee sannad iyo badhka ahi waxay matalaysaa reer La'odikiya ee diiday inay arkaan oo maqlaan farriinta digniinta ah ee ku saabsan in loo kaxaynayo maxaabiisnimada boqorka woqooyi. Calaamadda Cestius waxay matalaysaa reer Filadelfiya ee ka baxsada boqorka woqooyi. Labadaas calaamadood waxay ka hadlayaan farriinta nebiyadeed ee gudaha, sida ay sidoo kale uga hadlayso tirada 777 ee Lameg. Sadarba sadar marka la dul saaro, koox ayaa maxaabiis ahaan loo kaxaystaa xilliga go'doominta, kooxda kalena waxay ka baxsataa gacanta boqorka woqooyi.

Dhimashada John Palaiologos waxay matalaysaa farriinta waxsii-sheegidda ee dibadda, iyadoo tilmaamaysa doorka uu Islaamku ku leeyahay bar-tilmaameedka lagu shaabadeeyo kuwa uu Lamech matalo. Kuwa baxsada iyo kuwa la qabto inta lagu jiro go'doominta iyo burburinta Yeruusaalem waxay xoogga saarayaan in dabeecaddu ku soo shaacbaxdo bar-tilmaameedka alfa ee muddada waxsii-sheegidda ee go'doominta. Labadaas kooxood waxaa matala labada Lamech. Hal koox ayaa digniin siisa Nashville, kooxda kalena way diiddaa.

Qaabiil wuxuu helay calaamaddii caasinimadiisa. Calaamaddii caasinimadiisa waxaa loo fahmay inay ahayd digniin ku socota aadanaha, oo ah in haddii ay Qaabiil dilaan, ay la kulmi doonaan xukunka toddobalaabka ah ee Ilaah. Dhinac marka laga eego, calaamadda waxaa loo fahmi karaa inay ahayd ilaalin uu Ilaah siiyey Qaabiil, laakiin marka dhinaca waxsii-sheegidda laga eego, waxay la jaanqaadaysaa calaamadda caasinimada ee digniinta xambaarsan ee ku jirta kitaabka ugu dambeeya ee Kitaabka Quduuska ah. Calaamadda bahalka ee kitaabka oomeega ee Muujintii waxaa astaan horudhac ah u ahayd calaamaddii caasinimada Qaabiil ee kitaabka alfa ee Bilowgii. Digniinta ku duugan calaamadda Qaabiil waa in dhammaan kuwa muujiya dabeecad la mid ah tii Qaabiil uu Ilaah iyagana diidi doono oo xukumi doono. Calaamadda ku taal Qaabiil waxay la jaanqaadaysaa calaamadda bahalka, digniintuna waxay adkaynaysaa amarka ah inaan lagu dayan caasinimadii Qaabiil ee ahayd inuu walaalkiis dilo, taas oo Muujintii lagu matalo suuradda bahalka. In lagu daydo falkii Qaabiil waxay ka dhigan tahay in la sameeyo suuradda Qaabiil. Qaabiil waxaa la siiyey xukun fulineed oo toddobalaab ah, jiilkii lixaad marka laga soo tiriyo Qaabiilna, Lameg wuxuu gartay inuu ku celiyey dembigii aabbihiis, hase yeeshee uu xukunkiisu noqon doono toddoba jeer oo min toddobaatan ah.

Aayaddii hore waa tan ugu horraysa saddexda jeer oo keliya ee tirooyinka ku jira Ereyga Ilaah lagu soo bandhigo qaab isku dhufasho ah. Tan ugu dambaysaa waxay la mid tahay tan ugu horraysa.

Toddobaatan lagu dhuftay toddoba waa afar boqol iyo sagaashan, waxaana taariikhda muqaddaska ah ku jira saddex xilli oo midkiiba yahay afar boqol iyo sagaashan sannadood, mid walbana wuxuu u taagan yahay muddo tijaabo ah. Meesha quduuska ah, boqorrada iyo ciidanka mid kasta waxaa loo asteeyey muddo afar boqol iyo sagaashan sannadood ah. Muddada boqorradu waxay ka bilaabatay markii Saa’uul la subkay sannadkii 1097 ka hor dhalashadii Masiixa, waxayna socotay ilaa go’doomintii ugu horraysay ee Nebukadnesar, markii Daanyeel maxbuus ahaan loo kaxaystay sannadkii 607 ka hor dhalashadii Masiixa.

Muddadii imtixaanka ee afarta boqol iyo sagaashanka sano ahayd ee loo qoondeeyey meesha quduuska ah waxay ka bilaabatay quduus ka dhigistii macbudkii Sulaymaan sannadkii 1006 ee Ciise ka hor, waxayna socotay ilaa quduus ka dhigistii macbudkii la dhisay masaafurintii ka dib sannadkii 516 ee Ciise ka hor. Dhanka ciidanka, afarta boqol iyo sagaashanka sano waxay socdeen laga bilaabo sannadkii 457 ee Ciise ka hor ilaa sannadkii 34 ee Ciise ka dib.

Laga soo bilaabo farriintii Qaabiil ee digniinta xukunka toddoba-laabka ah iyo calaamaddiisii ilaa toddobaatanka jeer ee toddoba-laabka ah ee Lameg, waxaa astaan ahaan loo matalayaa muddo tijaabo ah oo afar boqol iyo sagaashan sannadood ah. Caasinimada ay calaamadda Qaabiil matalayso waxaa lagu muujiyey inay si isa soo taraysa u sii xoogaysanayso, taas oo waafaqsan sababtii Ilaah ku kalliftay inuu daadkii soo diro.

Laamegga ka tirsan jiilka lixaad ee Qaabiil waxaa loo soo bandhigay inuu yahay koox fallaago ah oo calaamadaysan, si ka duwan Laamegga ka soo jeeda farcanka Seed. Markhaatifurrada labada Laameg waxay tilmaamayaan dhammaadka muddada tijaabada: midkood wuxuu dhammaadkaas ku muujiyaa tirada 490, kan kalena dhimashadiisa. Labaduba waxay xambaarsan yihiin astaamo tirooyin ku dhisan oo si toos ah ula xiriira qaab-dhismeedka saddex-qayboodka ah ee kaniisadda guulaysatay. Laamegga Qaabiil wuxuu la jaanqaadaa saddexda xilli ee min 490 sannadood ah ee boqorrada, meesha quduuska ah iyo ciidanka, Laamegga Seedna wuxuu xambaarsan yahay shaabadda tirada toddoba ee nebiga, wadaadka iyo boqorka. Laamegga Seed waa malaa'igta labaad ee saddexda malaa'igood ee Muujintii afar iyo toban, Laamegga Qaabiilna waa malaa'igta saddexaad ee soo bandhigta digniinta ku saabsan bahalka, sanamkiisa, summadda iyo tirada magiciisa. Muujintii afar iyo toban, aayadaha 9/11, waxay tilmaamayaan kuwa uu ku dhacayo habaarka Qaabiil.

Muujintii 15:2 waxay tilmaamaysaa kuwa uu matalo Lameg oo ka soo farcamay Seed:

Lamegii ka soo farcamay Seed wuxuu geeridiisa ku asteeyaa albaabka xirmay. Lamegii ka soo farcamay Qaabiil wuxuu albaabka xirmay ku asteeyaa afar boqol iyo sagaashan sannadood oo muddada imtixaanka ah. Calaamaddii Qaabiil waxay ahayd in loo arko digniin laga bixiyey dabeecad muujinaysay saddex sifo oo aasaasi ah oo wax sii sheegid ah. Wuxuu diiday inuu Ilaah u caabudo sida uu Ilaah faray; wuxuu muujiyey cadho masayr ka dhalatay, wuxuuna dilay walaalkiis ka yar; tan saddexaadna, wuxuu diiday inuu toobad keeno.

Qaabiil wuxuu jebiyey looxii koowaad ee Tobanka Amar, kaas oo qeexaya xiriirka ka dhexeeya aadanaha iyo Ilaah, halka looxa labaad uu qeexayo xiriirka dadka dhexdooda ah. Calaamaddii caasinimadiisa ayaa muujinaysay inuu ahaa sharcidiid aan toobad keenin. Qaabiil iyo Lameg waxay tilmaamayaan albaabka xiran ee malaa'igta saddexaad xilliga sharciga Axadda ee dhowaan imanaya. Enoog, Metushelax, Lameg iyo Nuux waxay matalaan taariikhda ka bilaabmaysa imaanshaha malaa'igta koowaad, oo uu matalo Enoog, imaanshaha Lameg oo ah malaa'igta labaad, imaanshaha Metushelax oo ah qaylada saqda dhexe ee awood siisa farriinta malaa'igta labaad ee Lameg, dabadeedna Nuux oo ah malaa'igta saddexaad ayaa tilmaamaya albaabka xiran ee daadka.

Lameg wuxuu dhintay shan sannadood ka hor daadkii, dhimashadiisuna waxay tilmaamaysaa shan sannadood oo astaan ah ka hor inta aanu albaabku xidhmin xilliga sharciga Axadda ee dhowaan iman doona. Shaabadaynta kaniisadda guulaysatay waxaa la dhammaystiraa isla marka Lameg dhinto isagoo 777 jir ah. Dabadeed, toddoba maalmood ka hor intii aan albaabka doonnida si ka sarraysa awoodaha dabiiciga ah loo xidhin, xayawaanku waxay bilaabeen inay doonnida galaan.

Maalintii uu Metushelax dhintay waxay ahayd maalintii ugu horraysay toddobadaas maalmood. Digniintii ugu dambaysay ee ka horraysay intaan albaabku xidhmin waxay ahayd farriin laba qaybood ka koobnayd oo ku timid xayawaanno indhaha loo soo bandhigay, oo ay wehelisay rumoobidda wax sii sheegid lagu dhawaaqayey intii uu noolaa ninkii ugu cimriga dheeraa ee abid dhintay. Wax sii sheegiddaasi waxay ku jirtay magaca Metushelax, oo macnihiisu yahay ‘markuu dhinto, way iman doontaa.’

Farriinta digniinta kama dambaysta ah ee aadanaha waa inay, sida ay wax sii sheegiddu khasab ka dhigayso, noqotaa farriin laba qaybood ka kooban, sida ay u matalayaan toddobadii maalmood ee hayaanka xayawaanka, kuwaas oo ka bilaabmay dhimashadii Metushelax, iyadoo ay sidaas ku rumowday wax sii sheegiddii Enoog ee lagu dhawaaqay iyada oo loo marayo magaca wiilkiisa. Toddobadii maalmood ee hayaanka xayawaanku waxay muujinayaan in farriinta labada qaybood ka kooban ee dhimashadii Metushelax iyo xayawaanka hayaamaya ay tahay farriinta shaabadaynta ee malaa'igta saddexaad. Ciise had iyo jeer dhammaadka ayuu bilowga ku tusaaleeyaa, kitaabka Muujintii dhexdiisana malaa'igta saddexaad ee cutubka siddeed iyo tobnaad ee Muujintii waxaa ku biira codka labaad ee aayadda afraad, si la mid ah sidii ay qayladii saqda dhexe ugu biirtay farriintii malaa'igta labaad. Farriinta digniinta kama dambaysta ah had iyo jeer waxaa loo soo bandhigaa inay tahay farriin gudaha ah iyo mid dibadda ah, sida uu u matalayo xiriirka wax sii sheegidda ee ka dhexeeya kaniisadaha iyo shaabadaha ku jira kitaabka Muujintii. Farriinta digniinta kama dambaysta ah ee cutubka kow iyo tobnaad ee Daanyeel waa farriinta waqooyiga iyo bariga. Metushelax iyo xayawaankii hayaamay waxay ahaayeen farriintii digniinta kama dambaysta ahayd ee labada qaybood ka koobnayd xilligii Nuux.

Geerida Laameg ee leh summadda 777 waxay la jaanqaadaysaa bilowga go’doominta, markii ay dhimatay xaaskii Yexesqeel. Halkaas ayaa lagu shaabadeeyaa kuwa aaminka ah, oo uu matalo farcanka Seed, waana halkaas halka ay kuwa uu matalo farcanka Qaabiil ku helaan summadda. Enoog wuxuu ahaa kii toddobaad marka Aadan laga soo tiriyo, wuxuuna matalaa calaamadda jidka ee alfa ee xilli ku dhammaada iyadoo jiilka ugu dambeeya iyo jiilka ugu horreeyaba lagu matalo tirada siddeed. Labada Laamegba waxay tilmaamayaan dhammaadka muddada tijaabada, geerida Laamegna waxay matalaysaa albaabka muddada tijaabada oo xiran bilowga go’doominta.

Enoog wuxuu ahaa alfa-da taariikhda wax sii sheegidda, waana inuu, lama-huraannimada wax sii sheegidda awgeed, tilmaamaa oomeega taariikhda wax sii sheegidda. Oomeegaas waxaa matalaya siddeeddii naf ee ka tegay dunidii hore una gudbay dunida cusub iyaga oo aan dhimasho dhadhamin. Enoog iyo siddeeddii naf dhimasho ma ay arkin ka hor intaanay gaarin dhulka cusub. Dunidii hore waxay ku dhammaatay toddobadii maalmood ee guuritaanka xayawaanka, dunida cusubna waxay ku bilaabatay toddoba maalmood oo aan roob da'in. Dabadeedna, laga bilaabo maalintii 17aad, muddo shan bilood ah roob keliya ayaa da'ayey, ilaa uu Ilaah roobkii celiyey dhammaadkii shanta bilood, maalintii toddoba iyo tobnaad.

Muujintii cutubka sagaalaad waxaa ku jira laba markhaati oo marag u ah shan bilood, cutubkaasna waxaa ku jira saddex waxsii-sheegidood oo waqtiyeed oo kala duwan. Shanta bilood ee hore waxaa lagu sheegay aayadda shanaad; shanta bilood ee labaadna waxay ku jiraan aayadda tobnaad, muddada saddex boqol iyo kow iyo sagaashan sannadood iyo shan iyo toban maalmood ahna waxay ku xusan tahay aayadda shan iyo tobnaad. Aayadaha 5, 10 iyo 15 waxay tilmaamayaan waxsii-sheegidda waqtiyeed ee Islaamka, iyadoo laba markhaati oo shan bilood ah ay ku yaallaan bilowga muddada waxsii-sheegidda. Aayadaha 5 iyo 10 labaduba waxay tilmaamayaan muddo shan bilood ah; sidaas darteed, marka sadar sadar korkiis la saaro, aayadda shanaad iyo aayadda tobnaad marka la isu geeyo waxay noqdaan shan iyo toban. Sidaas darteed, shanta bilood ee hore waa 15, muddada saddex boqol iyo kow iyo sagaashan sannadood iyo shan iyo toban maalmood ahna waxaa lagu sheegay aayadda 15. Isku xigxiga iyo qaab-dhismeedka aayadaha 5, 10 iyo 15 waxay tilmaamayaan laba tiro oo shan iyo toban ah, labada aayadood ee hore ee marka la isu geeyo noqda shan iyo toban-na waxaa ku jira laba waxsii-sheegidood oo waqtiyeed oo mid waliba ku saabsan tahay muddo boqol iyo konton sannadood ah.

Aayadda shan iyo tobnaad waxay soo bandhigaysaa waxsii-sheegidda muddada ah saddex boqol iyo kow iyo sagaashan sannadood iyo shan iyo toban maalmood. Masiixu wuxuu tirada shan iyo toban ku dhex tidcay saddex aayadood, isaga oo adeegsanaya muddada waxsii-sheegidda ee lagu qeexay isla aayadahaas, wuxuuna kala soocay tirada 15 ee lagu muujiyey isu geynta aayadaha shanaad iyo tobnaad, si tirada shan iyo toban loo labanlaabo marka lala waafajiyo aayadda shan iyo tobnaad. Dabadeed Masiixu wuxuu dhammaan saddexda waxsii-sheegidood ee isku xiran ku soo gabagabeeyey shan iyo toban maalmood.

Furaha cutubkani waa dagaalkii Nineweh ee sannadkii 627, kaas oo shan sano ka dib, sannadkii 632, ay xigtay geeridii Maxamed, taas oo bilow u noqotay wax sii sheegiddii koowaad ee shanta bilood. Toban sano geeridii Maxamed ka dib, ciidammadii Faaris waa la burburiyey, taas oo waafaqsanayd saadaashii Maxamed ee ahayd in labada quwadood ee Faaris iyo Rooma labadaba laga adkaan doono. Sidaas darteed, Muujintii cutubka sagaalaad wuxuu ku bilaabmaa taxane taariikheed oo ka bilaabma dagaalkii Nineweh ee dhex maray Faaris iyo Rooma. Dabadeed, shan sano ka dib, Maxamed wuu dhintaa, waxaana sidaas ku bilaabma boqol iyo kontonka sano ee aayadda shanaad. Toban sano ka dib, Faaris waxaa lagaga adkaadaa dagaalkii Nahavand sannadkii 642. Islaamku wuxuu dagaalkii Nahavand ugu yeeray “guushii guulaha.” Shan iyo tobanka sano ee ugu horreeya ee Muujintii cutubka sagaalaad waxay metelaan muddo shan sano ah oo ay ku xigaan toban sano. Wax sii sheegiddii wakhtiga ee ugu dambaysay waxay dhammaatay 11-kii Agoosto, 1840. Toban maalmood ka hor dhacdadaas, Josiah Litch wuxuu daabacay saadaashiisii uu cusboonaysiiyey ee ku saabsanayd dhammaadka sarraynta Cusmaaniyiinta. Shan iyo tobanka maalmood ee ugu dambeeya ee Islaamka ku xusan Muujintii cutubka sagaalaad waxaa hawsha Josiah Litch loogu kala qaybiyaa shan maalmood oo ay ku xigaan toban maalmood, waayo Ciise had iyo jeer dhammaadka wuxuu ku muujiyaa bilowga.

Arrimahan waxaynu kaga sii hadli doonnaa maqaalka xiga.