Buugga Yoo’eel iyo Kaniisadda Adventist-ka Toddobaadka ee La’odikiya — Lambar Soddon iyo Laba

Waxay ahayd safar si tartiib ah u socday oo lagu gaadhayo kitaabka Yoo’eel, iyadoo Butros markhaati noogu yahay. Butros waa mid ka mid ah astaamaha ugu yaabka badan ee ku jira Erayga nebinnimada ee Ilaah, hase yeeshee sow dhammaantood sidaas ma aha? Butros wuxuu joogaa Kaysariya Filibbi, wuxuuna kaloo joogaa Bentakostiga qolka sare saacaddii saddexaad, dabadeedna macbudka saacaddii sagaalaad ee isla maalintaas. Ciise waxaa iskutallaabta lagu qodbay saacaddii saddexaad, wuxuuna dhintay saacaddii sagaalaad. Butros waxaa loogu yeedhay Kaysariya saacaddii sagaalaad, laakiin Kaysariyada loogu yeedhay qisada Korneeliyos ma ahayn Kaysariya Filibbi ee ku taal salka Buur Xermoon; waxay ahayd Kaysariya badda agteeda, oo la odhan jiray Kaysariya Maaritima.

Qaysariya Maritima waa magaalada xeebta ku taalla Badda Mediterranean-ka, qiyaastii 30–35 mayl waqooyi kaga beegan Tel Aviv-ta casriga ah (waxaa u dhisay Herodoskii Weynaa sidii magaalo deked weyn oo Roomaan ah). Waxay si joogto ah uga muuqataa kitaabka Falimaha Rasuullada (lagu xusay 15 jeer), waana tan dadka badankiisu si fudud ugu yeedhaan “Qaysariya” Axdiga Cusub. Filiboskii Wacdiyuhu halkaas ayuu degganaa isaga iyo afartiisii gabdhood ee wax sii sheegi jiray (Falimaha Rasuullada 8:40; 21:8). Bawlos halkaas ayaa lagu xidhay laba sannadood, wuxuuna hor yimid taliyayaashii Feliks iyo Festos, iyo Boqor Agribba (Falimaha Rasuullada 23–26). Waxaase laga yaabaa in tan ka sii muhiimsan ay tahay in Butros halkaas ku wacdiyey Korneeliyos oo ahaa boqol-u-taliyihii Roomaanka—taas oo ahayd diinta Masiixiyadda u soo noqoshadii ugu horraysay ee weynayd ee dadka aan Yuhuudda ahayn (Falimaha Rasuullada 10) sannadkii 34 AD, markii toddobaadkii Masiixu axdiga ku adkeeyey qaar badan uu dhammaaday.

Qaysariya Maritima waxay ahayd caasimaddii maamul ee Roomaanka ee Yahuudiya iyo xarun weyn oo dadka aan Yuhuudda ahayn. Qaysariya Filibosse waa magaalo kale oo ka duwan taas, kuna taallay woqooyiga fog agagaarka salka Buur Hermoon (qiyaastii 25–30 mayl waqooyi ka xigta Badda Galili), meel hadda ka mid ah dhulka Buuraha Golan (Banias-ta casriga ah). Waxaa lagu xusay oo keliya Injiillada (Matayos 16:13 iyo Markos 8:27), markii Ciise xertiisii geeyey Qaysariya Filibosse. Tani waa goobtii caanka ahayd ee Butros ku qirtay in Ciise yahay “Masiixa, Wiilka Ilaaha nool,” iyo meeshii Ciise ku dhawaaqay, “Dhagaxan ayaan kiniisaddayda ku dul dhisi doonaa, albaabbada Haadeesna kama adkaan doonaan” (Matayos 16:13–20). Waxay ahayd dhul jaahilnimo ah oo ay ku yaalleen macbudyo loo dhisay ilaahyada Giriigga, gaar ahaan ilaaha riyaha u eg ee Baan; godkiisa Baan waxaa loo yiqiin “albaabbada jahannamada,” taas oo ka dhigtay hadalkii Ciise ee halkaas ka soo baxay mid si gaar ah u xoog badan.

Labada magaalo juqraafi ahaan iyo taariikh ahaanba gebi ahaanba way kala duwan yihiin—midna waa deked Roomaan ah oo mashquul badan oo ku taalla koonfur-galbeed, tan kalena waa goob waqooyi ku taalla oo Helenistik/jaahil ah oo u dhow il-biyoodka Webiga Urdun. Midda xeebta ku taallaa ayaa xukunta Kitaabka Falimaha Rasuullada, halka tan waqooyiga ku taallaa ay udub-dhexaad u tahay dhacdo go’aamiye ah oo ku jirta Injiillada. Qaysariyaadda badda waa astaan Rooma—bahalka, Qaysariyaadda dhulkuna waa astaan masduulaaga. Sister White waxay tilmaantaa muddada ka bilaabata iskutallaabta ilaa Bentakostiga, “xilliga Bentakostiga,” taas oo ka bilaabatay iskutallaabta kuna dhammaatay Bentakostiga.

Si farsamo ahaan, xilliga Bentakostiga wuxuu ka bilaabmi lahaa iidda midhaha ugu horreeya, taas oo la jaanqaadaysa sarakicidda Masiixa; laakiin dhimashadii iskutallaabta la’aanteed ma jiri lahayn dhiig Badbaadiyaha sara kacay uu la qaadan lahaa markii uu sara kacay. Dhimashadiisa la’aanteed, Isagu, isagoo ah Kibista nolosha, ma uu nasteen maalinta iidda kibista aan khamiirka lahayn, oo Kibista noloshu waxay u baahnayd inay nasato ka hor sara kicitaankeeda iidda midhaha ugu horreeya, sidaasna ku billowday muddadii kontonka maalmood ahayd ee horseedday maalinta iyo iidda Bentakostiga.

Markii Masiixu yimid inuu toddobaad keliya ku adkeeyo axdiga; toddobaadku wuxuu ka billowday baabtiiskiisii, dabadeedna “badhtanka toddobaadka,” saddex sano iyo badh ka dib, iskutallaabta ayaa lagu qodbay; wuxuu qabriga ku nastay maalintii Rootiga Aan Khamiirka Lahayn, wuxuu sara kacay Axaddii isaga oo ah iidda midhaha ugu horreeya ee goosashada shaciirka, sidaasna ku bilaabay xilliga Bentekostiga ee kontonka maalmood ah oo gaadhay ilaa iidda midhaha ugu horreeya ee sarreenka. Iskutallaabta ilaa dhammaadka toddobaadka, saddex sano iyo badh ka dib, muddadii toddobada sannadood ahayd waxay ku soo gebogabowday Korneeliyos reer Kaysariya Maritima, kaas oo noqday quruuntii ugu horraysay ee diinta Masiixiga soo gasha—kaniisadda Masiixiga dhammaadka toddobaadka sannadkii 34 AD.

Toddobaadka Masiixu u yimid inuu axdiga adkeeyo waa si nebinimo ah 2,520 maalmood, iskutallabtuna waxay ku taallaa “bartamaha toddobaadka,” sidaas darteedna waxay ahayd 1,260 maalmood ka dib baabtiiska iyo 1,260 maalmood ka hor intii aanu Korneeliyos soo jeesan. Iskutallaabta dusheeda Masiix waxaa la qodbay saacaddii saddexaad, wuxuuna dhintay saacaddii sagaalaad. Taasu waxay ahayd bilowgii xilligii Bentakostiga, dhammaadkiisana, (waayo Ciise had iyo goor dhammaadka wuxuu ku muujiyey bilowga) maalintii Bentakostiga, Butros wuxuu ku jeediyey wacdigiisii ugu horreeyey ee kitaabka Yoo'eel saacaddii saddexaad qolka sare, meesha Masiix kula kulmay xertii maalintii sarakiciddiisa. Markaas Butros wuxuu ku jeediyey wacdigiisii labaad ee ku saabsan Yoo'eel macbudka saacaddii sagaalaad. Si cad saacadda saddexaad iyo saacadda sagaalaad waa astaanta Alfa iyo Oomega ee bilowga iyo dhammaadka xilligii Bentakostiga.

Khad dusheed, marka aynu isu waafajino saacadda saddexaad iyo saacadda sagaalaad ee labadan dhacdo, waxaynu helaynaa lixda saacadood inay yihiin xilli nebiyadeed oo labaduba markhaati ka bixinayaan kala qaybsanaan. Masiixu nolosha ayuu ka gudbaa dhimasho kuna noqdaa nolol. Wuxuu ka tagaa dhulka oo samada u kacaa dabadeedna dhulka ayuu ku soo noqdaa. Butrosna wuxuu ahaa macbudka dibaddiisa dabadeedna gudihiisa. Dabcan waxaa jira isbarbar‑dhigyo kale oo badan oo u dhexeeya saacadda saddexaad iyo saacadda sagaalaad, hase yeeshee marka hore waa inaan tixgelinno Butros, Korneeliyos, iyo Kaysariya badda dhinaceeda.

Sida qaybo nebiyadeed ee lagu metelay lixda saacadood, markii malaa’igtii loo diray Korneeliyos si ay ugu hagto inuu u cid diro Butros, waxay ahayd saacaddii sagaalaad.

Imaatinka malaa’ig waa astaan fariin ah, iyo astaan-jid, malaa’igtuna waxay xaqiijisaa inay tahay astaan-jid markii uu yidhaahdo, “Baryadiinna iyo sadaqooyinkiinnuba waxay kor ugu baxeen xusuus hortiisa Ilaah.” Astaanta-jidka ee gunaanadka toddobaadka waa in Korneeliyos u cid diro Butros saacaddii sagaalaad ka dib markuu soomanaa afar maalmood, waxaana loogu yeedhay “xusuus,” taas oo ah astaan-jid. Sida “boqol-u-taliye,” Korneeliyos wuxuu ahaa kabtan u taliye ah boqol nin.

Markii Butros joogay Qaysariya Filibbi ee Matayos lix iyo tobnaad, wax tixraac ah laguma sameynayo saacad gaar ah. Qaysariya Filibbi waa magaca magaalada xilligii Ciise halkaas geeyey xertiisa. Taariikhda Daanyeel kow iyo tobnaad, aayadaha saddex iyo toban ilaa shan iyo toban, aayado lagu rumoobay dagaalkii Panium, oo astaan u ah dagaalka horseedaya sharciga Axadda ee Maraykanka, Qaysariya Filibbi waxaa lagu magacaabi jiray Panium. Butros wuxuu ku jiraa aayadaha saddex iyo toban ilaa shan iyo toban marka uu joogo Qaysariya Filibbi, taas oo ah Panium.

In la aqoonsado in Dagaalkii Panium uu ahaa dhammaystirkii aayadaha saddex iyo tobnaad ilaa shan iyo tobnaad ee Daanyeel kow iyo toban, iyo in aayadahaas iyo taariikhda Dagaalkii Panium ay tilmaamayaan dagaal horseeda sharciga Axadda ee Maraykanka, waa sida saxda ah ee hab-raaca sadar-ka-saaran-sadar loogu talagalay inuu u shaqeeyo. Adeegsiga hab-raacaas wuxuu dalbanayaa in Qaysariya Filibbos iyo Panium la iswaafajiyo, waayo qaanuunka aasaasiga ah ee waxsii sheegidda ee arrintan ka hadla waa in “mid kasta oo nebiyadii hore ahaa uu maalmaheenna uga sii hadlay in ka badan maalmaha ay ku noolaayeen.” Bawlosna wuxuu ku darayaa in ruuxyada nebiyadu ay nebiyada ka amar qaataan, sidaas darteed ma aha oo keliya in dhammaantood ay tilmaamayaan maalmaha ugu dambeeya, laakiin sidoo kalena dhammaantood way isku waafaqsan yihiin.

Sidaas daraaddeed, haddii oo marka Panium lagu aqoonsado Erayga nebiyadeed ee Ilaah inuu yahay Panium, dabadeedna loo aqoonsado inuu yahay Caesarea Philippi, waa in labadaba lagu dabaqaa maalmaha ugu dambeeya, waana inay iswaafaqaan, waayo waa isku magaalo.

Iyadoo la jaanqaadaysa madiiqaddan, inkasta oo ay wax yar ka duwan tahay, waxaa jira Qaysariya Filibbos iyo Qaysariya Maritima. Butros wuxuu Masiixa la tegey Qaysariya Filibbos, laakiinse Ruuxa Quduuska ah ayaa u diray Qaysariya Maritima. Hase ahaatee, labada Qaysariya midkoodba, Butros baa ah qofka axdiga ugu weyn. Waxa cajiibka ah ee xariiqdan ku jira ayaa ah in saacaddii sagaalaad Korneeliyos uu booqday malaa'igtii oo lagu amray inuu Butros u yeedho. Butros jooga Qaysariya waa astaan nebiyadeed, laakiin labada Qaysariya si cad bay u kala duwan yihiin. Mid waa Qaysariya badda agteeda, tan kalena waa Qaysariya dhulka saaran. Qaysariya badda agteeda waxay la xidhiidhaa dadka aan Yuhuudda ahayn, Korneeliyosna wuxuu ahaa qofkii ugu horreeyey ee aan Yuhuudi ahayn ee soo noqda si qumman dhammaadka toddobaadka axdiga sannadkii 34 AD. Qaysariya badda agteeda waa saacaddii sagaalaad, waxayna la toosan tahay Butros macbudka jooga maalintii Bentekoste, iyo dhimashadii Masiixa saacaddii sagaalaad.

Qaysariya dhulka agtiisa ku taal, taas oo ah Qaysariya Filibbos, waa saacadda saddexaad. Ma jiraan doorashooyin kale oo la kala doorto. Qaysariya Filibbos bilowga, saacadda saddexaad, iyo Qaysariya Maritima dhammaadka, saacadda sagaalaad. Filibbos waa alfa-da muddada lixda saacadood, Maritimana waa oomega-da. Oomega-da saacadda sagaalaad waxay ahayd dhimashadii Masiixa ee bartamaha toddobaadka axdiga, oo Butros macbudka joogayna Bentakostiga wuxuu kaloo ahaa saacadda sagaalaad. Korneeliyos oo u yeedhaya Butros wuxuu la jaanqaadayaa dhimashadii Masiixa, taas oo astaan u ah sharciga Axadda, iyo sidoo kale Butros oo macbudka ku jira Bentakostiga, taas oo mar kale astaan u ah sharciga Axadda. Korneeliyos, isagoo ah qofkii ugu horreeyey ee quruumaha ka soo jeeda ee la beddelay, wuxuu matalaa shaqaalihii ugu horreeyey ee saacadda kow iyo tobnaad ee sharciga Axadda.

Saacaddii saddexaad ee Masiixu iskutallaabta lagu qodbay, iyo saacaddii saddexaad ee Butros ku jiray qolka sare, waa inay, oo keliya ayan matali karin, Kaysariya Filibbi. Qolka sare ee Butros ku jiray maalintii Bentekoste, wuxuu ahaa isla qolka sare ee Masiixu ka muuqday ka dib sarakiciddiisa, kor u qaadistiisa, iyo soo degiddiisa. Masiixu wuxuu yimid qolka sare, dabadeedna konton maalmood ka dib, maalintii Bentekoste, Butros wuxuu isla qolkaas sare kaga dhawaaqay farriinta kitaabka Yoo’eel.

Qaysariya Filibos waa saacaddii saddexaad ee la jaanqaadaysa iskutallaabta iyo qolka sare ee Bentakostiga. Iskutallaabtu waa astaan kala firdhin, qolka sarena waa astaan midnimo. Tani waxay Qaysariya Filibos u aqoonsanaysaa inay tahay barta wax yar ka horraysa sharciga Axadda halkaas oo hal koox la kala firdhiyo, tan kalena la soo ururiyo. Marka taariikhda Dagaalkii Baniyum ay bilowdo in dib loo soo celiyo, bikradaha nacasyada ah iyo kuwa caqliga leh weligood baa la kala saari doonaa, waxaana lagu kala saari doonaa iskutallaabta darteed, taas oo matalaysa soo dhowaanshaha sharciga Axadda. Waxay ahayd Qaysariya Filibos meesha Masiixu ka bilaabay inuu wax ka baro sharciga Axadda ee soo dhowaanaya. Markuu sidaas sameeyey, Butros ayaa farriinta ka hor yimid; sidaas darteed, sagaal aayadood gudahood, Butros wuxuu matalaa kuwa la shaabadeeyey iyo kuwa lagu kala firdhiyey farriinta iskutallaabta, taas oo ah sharciga Axadda.

Iskutallaabta saacaddii saddexaad iyo farriintii Butros ee qolka sare waxay la jaanqaadaysaa kala-guurka nebiyadeed ee kiniisadda dagaallamaysa, oo lagu qeexo inay tahay kiniisadda leh qamadi iyo haramiba, una gudbaysa kiniisadda guulaysatay. Kiniisadda guulaysatay waa qurbaanka qamadiga midhaha ugu horreeya ee Bentakostiga, kaas oo ah sharciga Axadda. Markay haramiga iyo qamadigu bislaadaan, malaa'igtu way kala saaraan labadaas kooxood. Waa roobkii bilaabay inuu dhibco da’iyo 9/11 kaas oo sababa in qamadiga iyo haramigu miro-dhalaan.

Muddada lix saacadood ahu waxay matalaysaa taariikhda shirkii xerada Exeter ilaa Oktoobar 22, 1844, gelitaankii guusha lahaa ee Masiixu Yeruusaalem ku galay iyo gelitaankii Boqor Daa’uud Yeruusaalem ku galay isaga oo wata sanduuqii axdiga. Saacadda sagaalaaduna sidoo kale waa wakhtiga allabariga fiidnimada, qiyaastii 3-da galabnimo.

Ereyga loo tarjumay “xataa” mararka qaarkood waxaa lagu muujiyaa “inta u dhexaysa labada fiid.” Inta u dhexaysa labada fiid waxay tilmaamaysaa muddada lixda saacadood ah ee u dhaxaysa saacadda saddexaad iyo saacadda sagaalaad. Toddobaadka axdiga Masiixu wuxuu matalaa muddadaas lixda saacadood ah ee iskutallaabta, taas oo noqota alfa ee muddada lixda saacadood ah ee Bentekoste. Laba markhaati oo ku jira toddobaadka axdiga kuwaas oo aqoonsanaya muddo lix saacadood ah oo si toos ah ugu xiran ma aha oo keliya waxsii sheegidda toddobaadka quduuska ah, balse sidoo kale calaamadaha xilliga Bentekoste. Dabadeed dhammaadka isla toddobaadkaas waxsii sheegidda ah, Butros waxaa loogu yeedhay Kaysariya saacadda sagaalaad. Xaqiiqda ah in saddex saacadood oo sagaalaad ahi ay ku dhex jiraan isla qaab-dhismeedka waxsii sheegidda ee toddobaadka quduuska ah—laba ka mid ah oo ah dhammaadyo omega ah oo muddada lix saacadood ah, taas oo iyaduna ahayd muddada u dhexaysay qurbaannada subaxda iyo fiidka—waxay qasab ka dhigayaan, sida lagama maarmaanka waxsii sheegiddu tahay, in ay jirto saacad saddexaad oo ah alfa ee muddo ku dhammaatay saacaddii sagaalaad ee Korneeliyos.

Laba Kaysariya, oo labadaba Butros uu yahay shakhsiga dhexe, ayaa Kaysariya Filibbi u aqoonsanaya saacadda saddexaad. Xilligaas lixda saacadood ah wuxuu ku bilaabmaa kuna dhammaadaa Kaysariya, waayo dhammaadka waxaa lagu muujiyey bilowga.

Wankii Kormaridda waa in fiidkii la gowraco, kaas oo ah saacaddii sagaalaad—markii Masiixu dhintay.

Saacadda tukashaduna waa saacadda sagaalaad, waayo waxay ahayd wakhtigii allabariga fiidka.

Iyadoo waafaqsan in allabarigii fiidka uu ahaa saacaddii tukashada, Cesraa wuxuu tukanayaa xilligii allabariga fiidka, sidaas darteedna wuxuu tukanayaa saacaddii sagaalaad, markii Butros macbudka ku jiray, markii Masiixu dhintay, iyo markii Korneeliyos lagu amray inuu u diro Butros.

Baryadiisii, Cesraa wuxuu ka toobad keenayaa kaddib markuu gartay in kuwii Baabuloon ka soo baxay si ay macbudka iyo Yeruusaalem dib ugu dhisaan ay ku biireen naago jaahiliin ah.

Axdiga boqol iyo afartan iyo afar kun waxaa loo matalay kala-soocid laga soocayo kuwii guursaday naago qalaad. Tanu waa kala-soocidda bikradaha caqliga leh iyo kuwa nacasyada ah, waxayna dhacdaa saacadda sagaalaad, taas oo ah dhimashadii Masiixa, Butros macbudka ku jooga maalintii Bentakostiga, iyo Butros oo loogu yeedhay Kaysariya oo ku taalla badda agteeda. Kala-soociddii Cesraa sidoo kale waa daahirintii reer Laawi ee uu sameeyey Rasuulka Axdiga ku jira Malaakii cutubka saddexaad. Daahirinta ku jirta Malaakii waxay muujinaysaa labada jeer ee Masiixu macbudka nadiifiyey.

Cesraa iyo kuwa axdiga gala waxaa lagu amray inay “kacaan,” Yashuucna waxaa lagu amray inuu kaco ka dib markii dhammaan fallaagadii ay dhinteen muddadii siddeed iyo soddonka sannadood ah. Laba sannadood ayay ku qaadatay Israa’iiltii hore inay ku fashilanto imtixaankii toban-jibbaarka ahaa, siddeed iyo soddon sannadood ka dibna fallaagadii dhammaantood way dhinteen, Ilaahna wuxuu ku yidhi inay kacaan.

Yooxanaa shan, Ciise wuxuu bogsiiyey ninkii curyaanka ahaa oo sidaas ahaa siddeed iyo soddon sannadood, oo markuu bogsiiyeyna, ninkii wuxuu ku yidhi, “Kac.”

Markii Cesraa ee axdiga boqolka iyo afartan iyo afarta kun, dadku waa inay “kacaan.” Sannadkii 1838, Josiah Litch, oo ahaa wacdiyihii Millerite-ka ee caanka ahaa, wuxuu sii sheegay dhammaadka sarreyntii Cusmaaniyiinta qiyaastii 1840, farriintii Millerite-kuna way kacday, hase ahaatee awood buuxda ayay ku heshay rumowgii saxda ahaa ee dhacay 11-kii Agoosto, 1840. Kor u qaadista kiniisadda guulaysata waxaa ku jira saadaal sababta dadka Ilaah u kicisa marka axdiga la taago. Kala-goyntii Cesraa ee naagihii qalaad waxaan ka helaynaa nadiifintii Malaakii ee reer Laawi, iyo sidoo kale labadii nadiifin ee macbudka ee Masiixa, xariiq kastana waxay tilmaamaysaa kala-soocidda sarreenka iyo haramaha, taas oo la dhammaystiro marka Masiixu dembiga weligiis ka fogeeyo qalbiyada boqolka iyo afartan iyo afarta kun. Saacaddii sagaalaad ee Masiixa, iyo labada saacadood ee sagaalaad ee Butros, oo ay la socdaan baryadii Cesraa ee daahirinta, waxay la jaanqaadaan sharciga Axadda, marka roobka dambe lagu shubi doono qiyaas la’aan. Daanyeel cutubka sagaalaad, Daanyeel wuxuu jawaab u helaa baryihiisii wakhtiga qurbaanka fiidkii, kaas oo ah saacadda sagaalaad.

Waxaa naloo sheegay in riyooyinkii Daanyeel lagu siiyey hareeraha webiyada waaweyn ee Shincaar ay haatan ku jiraan geeddi-socodkii rumoobiddooda, iyo in aynu tixgelinno duruufihii ay nebiyadu ku bixiyeen wax sii sheegyadaas.

Iftiinka muuqashooyinka la xidhiidha webiyada Hiddeqel iyo Ulay waxay matalaysaa lixda cutub ee ugu dambeeya ee kitaabka Daanyeel. Cutubka sagaalaad, oo uu matalayo webiga Ulay, Daanyeel waxaa la siiyaa iftiin ku saabsan cutubyada toddobaad, siddeedaad, iyo sagaalaad. Cutubka tobnaad, oo uu matalayo webiga Hiddeqel, Daanyeel waxaa la siiyaa iftiinka cutubyada tobnaad, kow iyo tobnaad, iyo laba iyo tobnaad. Macluumaadka nebiyadeed waxaa matala labadaas dhacdooyinka nebiyadeed ee ku jira cutubyada, laakiin sidoo kale waxaa matala Daanyeel laftiisa, waayo waa inaynu tixgelinno duruufihii quruunta Yuhuudda marka waxsii sheegyadu la bixinayay.

Waa in aynu tixgelinnadaas u soo qaadno maalmaha ugu dambeeya oo aynu la waafajino markhaatiyada nebiga kale. Tani waxay ka dhigan tahay in sida Butros uu joogo Qaysariya Filibbi iyo weliba Qaysariya Maaritima, Daanyeelna uu Jibriil booqdo saacadda sagaalaad cutubka sagaalaad, haddana lagu booqdo maalinta laba iyo labaatanaad cutubka tobnaad. Iftiinka Ulay iyo Xiddeqel ee maalmaha ugu dambeeya waxaa Daanyeel laga furfuraa saacadda sagaalaad ee maalinta laba iyo labaatanaad. Iftiinkaasu wuxuu metelaa shubista roobka dambe oo aan qiyaas lahayn xilliga sharciga Axadda.

Maragga Daanyeel si buuxda ah ayaa loo furay saacaddii sagaalaad, waayo waxay aqoonsanaysaa taariikhda dibadda iyo tan gudaha labadaba ee waxa “ku dhaca” dadka Ilaah maalmaha ugu dambeeya. Marka iftiinkaas la naadiyo, Quruumaha aan Yuhuudda ahayn, oo uu Korneeliyos matalo, waxay u yeedhi doonaan boqolka iyo afartan iyo afarta kun; sharciga Ilaahna waxaa lagu dili doonaa dhaqan-gelinta Axadda, Butrosna wuxuu gaadhsiin doonaa macbudka farriin ku saabsan in Masiixu ka tegay oo uu u aqoonsaday guriga madhan ee Yuhuudda. Butros wuxuu la hadlaa Quruumaha aan Yuhuudda ahayn, iyo weliba Golaha Sare, halka Cesraa uu ku baryayo kala-soocidda, Daanyeelna uu sooman yahay oo uu u tukado iftiin. Saacaddii sagaalaad ee Bentekoste, dhimashadii Masiixa, markii Korneeliyos ugu yeedhay Butros, iyo allabarigii fiidka—dhammaantood waxay la siman yihiin Eliyaah Buurta Karmel.

Way caddahay in muddada lixda saacadood ahi ay metelayso waqti ku dhammaada sharciga Axadda, hase yeeshee ay ku bilaabato dhacdo si toos ah ugu xidhan dhammaadka, sida ay ahaayeen qurbaannadii subaxa iyo fiidka. Marka loo eego xagga Butros, muddada lixda saacadood ahi waa Qaysariya Filibbos ilaa Qaysariya badda agteeda ah. Bentakostiga waxay ahayd qolka sare ilaa macbudka. Muddada ah iftiinka dhalaalaya ee lagu taago bilowga jidka waa Qaylada Habeenbadhka, muddadaasina waxay gaadhaa ilaa sharciga Axadda. Lixda saacadood, oo u dhexaysa labada fiid, waxay metelaan gelitaankii guusha lahaa ee Masiixu ku galay Yeruusaalem, kaas oo isna metelayey muddadii laga soo bilaabo shirkii xerada Exeter ee Agoosto 12 ilaa 17, 1844, kaas oo bilaabay ku dhawaaqidda farriintii gaadhay gunaanadkeedii Oktoobar 22, 1844. Exeter waa Qaysariya Filibbos, Qaysariya badda agteeduna waa Oktoobar 22, 1844. Bilowga waxaa lagu calaamadeeyey Qaysariya, sida uu dhammaadkuna yahay.

Gelitaankii guusha lahaa waxaa bilowgiisa lagu calaamadeeyey muran, dhammaadkiisuna muran. Murankii Exeter waxaa lagu muujiyey cibaado been ah oo ka socotay goobta teendhada Watertown. Labadaas teendho waxaa lagu matalayey laba farriimood; oo markii Masiixu Yeruusaalem soo galay, Yuhuuddii muranka badnayd waxay ka cawdeen farriintii lagu dhawaaqayey intuu ka soo degayey Buur Saytuun, isagoo ku soo galaya Yeruusaalem dameerkii hadda la furay dusheeda. Muranka koowaad iyo muranka ugu dambeeya waxay tilmaamayaan alfa iyo omega muddadaas. Exeter, kooxda Watertown waxay matalayaan koox bikrado ah oo aan saliid lahayn, oo iyaga albaabka badbaadadu u xirmay. Dhammaadka muddadaasna albaabkii meesha quduuska ah lagu galo waa la xidhay, sidaas darteedna waxaa muddadaas loo siiyey alfa iyo omega. Alfaas iyo omegadaas waxay la jaanqaadaan labada muran ee gelitaankii guusha lahaa, iyo Kaysariya ilaa Kaysariya iyadoo Butros lala xidhiidhinayo.

Qaysariya Filibbos dhexdeeda, magaca Simoon Barjoona waxaa loo beddelay Butros, qayb qoraal ah oo uu ku ammaanayo isagoo ah afhayeenka waxyi la siiyey, dabadeedna loogu cambaareeyey Shaydaan ahaan, maxaa yeelay wuxuu ka hor yimid farriinta iskutallaabta. Butros waa astaan u ah labada dabaqadood ee lagu kala saaro farriinta baabtiiska iyo iskutallaabta, taas oo ah farriinta 9/11 iyo sharciga Axadda.

Saacaddii sagaalaad, oo ah wakhtiga qurbaanka fiidnimada, iyadoo jawaab loo yahay baryadii Eliyaah, dab baa samada ka soo degay oo baabbi’iyey qurbaankii si dadka Ilaah loo ogeysiiyo in Rabbigu yahay Ilaah. Waxaa Buur Karmel lagu astaysay laba qaybood: qayb markaas garanaysa in Rabbigu isaga qudhiisu yahay Ilaah, iyo qaybta kale oo ay matalaan nebiyadii Bacal, kuwaas oo dabadeed la laayo.

Allabarigii fiidkii, dhimashadii Masiixa, Butros oo bogsiinaya ninkii curyaanka ahaa, Butros oo farriinta u qaadaya dadka aan Yuhuudda ahayn, Daanyeel oo helaya iftiin nebiyadeed, baryadii Eliyaah oo dab lagaga jawaabayo, iyada oo Cesraa uu joogo joonyad iyo dambas, kuna baryayo gudubka La’odikiya ilaa Filadelfiya, gudubka kiniisadda dagaallamaysa ilaa kiniisadda guulaysatay. Saacadda sagaalaad waa saacadda allabariga, saacadda salaadda laga jawaabo, saacadda samadu dhulka taabato, buundada u dhexaysa xukunka iyo naxariista; waana sababta Masiixu ugu dhinto saacadda sagaalaad, waayo saacadda sagaalaad ee allabarigu waxay injiilka u furtay dadka aan Yuhuudda ahayn, kuwaas oo ahaa kuwii gudcurka dhex fadhiyey, hase yeeshee arki lahaa iftiin weyn marka kitaabka Daanyeel si buuxda loo furo xilliga sharciga Axadda.

Qurbaanadii Gidecoon ee Xaakinnada 6:21, Malaa’igtii Rabbigu waxay usheeda ku taabatay hilibkii Gidecoon iyo qurbaanii kibista aan khamiirka lahayn, dabna wuxuu ka soo baxay dhagaxii oo gebi ahaantiisba baabbi’iyey. Dabku wuxuu xaqiijiyey yeedhiddii Ilaah ee Gidecoon iyo aqbalaaddiisa calaamada.

Malaa’igtii waxay Gidecoon ugu muuqatay aayadda koowaad ee cutubka, oo waxay Gidecoon ugu yeedhay, “nin xoog badan oo geesi ah,” Gidecoonna wuxuu weyddiistay calaamad caddaynaysa sheegashadaas. Dabadeedna Gidecoon wuxuu malaa’igtii ka codsaday inay sugto, malaa’igta sugta ee waxsii sheegidduna waa malaa’igta labaad. Markii wakhtigii sugitaanku dhammaaday, Gidecoon wuxuu soo bandhigay qurbaan, dab baana qurbaanii baabbi’isay. Gidecoon wuxuu joogaa saacaddii sagaalaad, waayo Eliyaah wuxuu ahaa qurbaankii fiidnimada, saacadda sagaalaadna waa sharciga Axadda marka afafkii dabka ee Bentakostigu iswaafaqaan. Gidecoon wuxuu matalaa koox Rabbiga fool ka fool u aragta, taas oo ah wixii ku dhacay Daanyeel cutubka tobnaad. Markii Gidecoon arkay dabkii qurbaanii baabbi’iyey, wuxuu markaas gartay in uu la macaamilayay Rabbiga, kaas oo uu fool ka fool u arkay.

Gidcoon xaqiiqadan ayuu ku baraarugaa markii mucjisadii dabku xaqiijiso calaamadda, calaamadduna waxay ahayd Gidcoon, ninkii xoogga badnaa ee Ilaah, iyo ciidankii saddex boqol ee wadaaddada ahaa, kuwaas oo dhammaantood gacmahooda ku hayay 300-kii loox ee Xabaquuq. Calaamadda, ama astaantu, waa Gidcoon qudhiisa, iyo ciidanka saddexda boqol ah, kaas oo sidoo kale ah ciidankii xoogga badnaa ee Yexesqeel—kaas oo istaaga cutubka soddon iyo toddobaad.

Markii teendhada la quduus yeelay Laawiyiintii 9:23, 24, ka dib qurbaannadii ugu horreeyey ee Haaruun u bixiyey isagoo wadaad sare ah, dab ayaa Rabbiga hortiisa ka soo baxay oo baabbi’iyey qurbaanka la gubo iyo baruurtaba saarnaa meesha allabariga. Dadkiina way qayliyeen oo wejiyadooda ayay ku dhaceen cabsi qaddarin leh. Tani waa inay, sadarba sadar ka dambeeya, la jaanqaaddaa dabkii Eliyaas.

Baryadii Cesraa ee saacaddii sagaalaad ee ku saabsan kala-soocidda sarreenka iyo haramaha, oo dhacda waqtiga sharciga Axadda, ayaa markaas rumoobaysa marka kaniisadda dagaallamaysa isu beddesho kaniisadda guulaysatay. Waa inay sidoo kale la jaanqaaddaa dabkii Gidcoon. Dabkii wax guba ee ku degay qurbaankii ugu horreeyey ee Haaruun, kaas oo la bixiyey toddoba maalmood oo quduus-ka-dhigid ah dabadeed maalintii siddeedaad, ayaa isla maalintaas mar kale soo noqday, oo baabbi’iyey labadii wiil ee sharka lahaa ee Haaruun. Marka Ruuxa Quduuska ah lagu shubo qiyaas la’aan saacaddii sagaalaad, waqtiga sharciga Axadda, waxaa jiri doona kala-soocid laba dabaqadood oo wadaaddo ah, waxaana kaniisadda guulaysatay bilaabi doontaa shaqada uu matalo faraska cad ee Efesos, kaas oo u baxa isagoo guulaysanaya oo si uu u guulaysto. Subkidda kaniisadda guulaysatay waxay markhaati labaad ka heshaa macbudkii Sulaymaan.

Daahfurkii macbudkii Sulaymaan ee ku xusan 2 Taariikhdii 7:1–3, markii Sulaymaan tukashadiisii dhammeeyey dab baa samada ka soo degay oo baabbi’iyey qurbaannadii la gubo iyo allabaryadiiba. Ammaanta Rabbiga ayaa macbudkii ka buuxsamay, taasoo dadka ku hoggaamisay inay caabudaan oo ay ku dhawaaqaan wanaagga Ilaah iyo naxariistiisa waaraysa. Marka sharciga Axadda yimaado, kiniisadda guulaysatay ayaa laga sara marin doonaa buuraha oo dhan iyada oo ah taaj iyo calam, sida ay ku qoran yihiin Sekaryaah iyo Ishacyaah. Markii dabku ku soo degay daahfurkii macbudka Sulaymaan, macbudkii waxaa ka buuxsamay ammaanta Rabbiga, taasoo calaamad u ah in dhawaaqa buunka toddobaad uu shaqadiisii ku dhammaystiray dadka Ilaah dushooda oo uu qarka u saaran yahay inuu isla shaqadaas ku dhammaystiro shaqaalaha saacadda kow iyo tobnaad. Buunka toddobaad wuxuu matalaa kafaaraggudka, oo ah isu-geynta Ilaahnimada iyo bini-aadannimada ee dhacda marka Ciise kor u qaado boqortooyadiisa ammaanta leh. Dabkii samada ka soo degay ee ku yimid taambuuggii Muuse iyo macbudkii Sulaymaan wuxuu kaloo ahaa dab xukun u ah wiilka Haaruun, sida uu ugu noqday Daa’uud.

Qurbaaniddii Daa’uud ku bixiyey goobtii hadhuudhka lagu tumayey ee Araunah/Ornan ee ku xusan 1 Taariikhdii 21:26, intii lagu jiray belaayadii ka dhalatay tirintii dadweynaha ee Daa’uud, ayaa lagu jawaabay dab samada ka yimid oo ku soo degay meeshii allabariga, taas oo muujisay in la aqbalay oo joojisay belaayadii. Belaayada La’odikiya way dhammaataa marka dabku ku soo dego qurbaankii Daa’uud si loo joojiyo belaayada ku-tiirsanaantiisa xoogga iyo xigmadda aadanaha. Kala-guurka ka imanaya aadanaha una gudbaya Aadanaha Ilaahiga ah waxaa lagu calaamadeeyaa marka kafaaraggudku dhammaystirmo, oo kiniisaddana kor loo qaado sidii calamad. Halkaas marka la gaaro, iyada oo la waafajinayo macbudkii Sulaymaan, ammaanta Rabbiguna waxay buuxisay macbudka sida Ilaahnimada loola midoobayo dadnimada.

Waxaan qormada xigta ku sii wadi doonnaa tixgelintayada muddada Qaylada Habeenbarka, sida ay u metelaan saacadda saddexaad iyo saacadda sagaalaad.