Paniyum — Laba iyo Toban

Aayadda afartanaad ee Daanyeel kow iyo toban waa mid ka mid ah aayadaha ugu qotada dheer ee Kitaabka Quduuska ah. Waxay u taagan tahay furfuriddii kitaabka Daanyeel sannadihii 1798, 1989, iyo 2023. Saddexda jeer ee kitaabka la furfuray waxay calaamad u yihiin dhammaadka kala firdhinta “toddoba wakhti.” Sannadkii 1798 wuxuu calaamadeeyey dhammaadka laba kun shan boqol iyo labaatan sannadood oo kala firdhin ah oo bilaabmay 723 BC markii Ashuur maxaabiis ahaan u kaxaysay tobanka qabiil ee woqooyi. Sannadkii 1989 wuxuu calaamadeeyey dhammaadka 126 sannadood tan iyo fallaagadii 1863, markii Kaniisadda Adventist-ka Maalinta Toddobaad si rasmi ah dhinac u dhigtay “toddobada wakhti” ee Laawiyiintii lix iyo labaatan. Sannadkii 2023 wuxuu calaamadeeyey dhammaadka saddexda maalmood iyo badhka ah ee labada markhaati ee Muujintii kow iyo tobnaad ay meyd ahaan ugu yaalleen jidka. Dhammaadka 2,520 sannadood, (126-ka sannadood iyo 3½-ka maalmood—kuwaas oo dhammaantood calaamado u ah “toddobada wakhti”), kitaabkii Daanyeel waa la furfuray.

Walaashay White waxay inoo sheegaysaa in sannadkii 1798 ay lagama maarmaan ahayd in dadka loo soo bandhigo dhacdooyinka la xidhiidha xidhitaanka wakhtiga nimcada. Marka ay xaqiiqadan diiwaangelinayso, waxay tilmaamaysaa taariikho isbarbar socda, waayo waxay sidoo kale farriinta maalmaha ugu dambeeya u metelaysaa inay tahay dhacdooyinka la xidhiidha xidhitaanka wakhtiga nimcada. Iyadoo ka hadlaysa taariikhda Milleriyiinta, waxay qortay:

Iyadoo ka hadlaysa maalmaha ugu dambeeya, waxay qortay:

Farriintii Millerite-ka ayaa la furfuray 1798, waxayna soo bandhigtay “dhacdooyinka la xidhiidha xidhitaanka wakhtiga nimcada.” Markay ka hadlayso maalmaha ugu dambeeya, iyadu waxay taariikhdii xertii u adeegsanaysaa inay ku muujiso xaqiiqada ah in “dhacdooyinka la xidhiidha xidhitaanka wakhtiga nimcada” ay yihiin waxa dadka ka dhiga kuwo xigmad u leh badbaadada, hase yeeshee aan la fahmin. Farriimaha la furfuray 1798, 1989, iyo 2023 waxay ahaayeen farriimo aqoonsaday “dhacdooyinka la xidhiidha xidhitaanka wakhtiga nimcada.”

Aayadda afartanaad waxay metelaysaa xariiq taariikheed oo buugga Daanyeel lagu furay saddex jeer. Sannadkii 1798 waxyigii Daanyeel ee Webiga Ulai, oo matalaya cutubyada toddobaad ilaa sagaalaad, ayaa la furay. Sannadkii 1989 waxyigii Daanyeel ee Webiga Hiddekel, oo matalaya cutubyada tobnaad ilaa laba iyo tobnaad, ayaa la furay. Sannadkii 2023 taariikhda qarsoon ee aayadda afartanaad ee Daanyeel kow iyo tobnaad ayaa la furay.

Taariikhda aayadda afartanaad waxay matalaysaa 1798 ilaa sharciga Axadda ee aayadda afartan iyo kow, taas oo ah taariikhda Maraykanka, oo sidoo kale ah bahalka dhulka ee Muujintii 13, nebiga beenta ah ee Muujintii 16, iyo boqortooyada lixaad ee waxsii sheegyada Kitaabka Quduuska ah. Isla taariikhda lagu matalay aayadda afartanaad ee Daanyeel 11 ayaa sidoo kale lagu matalay hal aayad oo ku jirta kitaabka Muujintii.

Aayaddan, sida aayadda afartanaad ku jirta, waa taariikhda ka bilaabmaysa Xeerarkii Shisheeyaha iyo Kacdoonka ee 1798 kuna dhammaanaysa sharciga Axadda marka qaranku u hadlo sidii masduulaagii; waa taariikh ka bilaabmaysa markii Rooma baadariga ah laga dejiyey carshiga kuna dhammaanaysa markii Rooma baadariga ah dib loogu soo celiyo carshiga. Taariikhda ay matalaan Muujintii 13:11 iyo Daanyeel 11:40 labaduba waxay ka bilaabmaan ka qaadista boqortooyadii shanaad ee waxsii-sheegidda Kitaabka Quduuska ah waxayna ku dhammaadaan ka qaadista boqortooyadii lixaad ee waxsii-sheegidda Kitaabka Quduuska ah.

“Toddobaatan” sanoo Baabuloon u talinaysay sidii boqortooyadii kowaad ee waxsii-sheegidda Kitaabka Quduuska ah ilaa boqortooyadii labaad ee waxsii-sheegidda Kitaabka Quduuska ah waxay u taagan yihiin taariikhda aayadda afartanaad laga bilaabo 1798 ilaa sharciga Axadda.

Taariikhda laga bilaabo 1798 ilaa sharciga Axadda sidoo kale waa taariikhda waqtiga ay dhilladii Turos la illoobo sida lagu qoray Ishacyaah 23, taas oo muddada ku muujinaysa “toddobaatan sannadood” iyo “maalmaha boqor keliya.” Laga bilaabo Nebukadneesar ilaa Belshaasar boqortooyadii ugu horraysay ee waxsii sheegidda Kitaabka Quduuska ah ayaa talinaysay, sidaas darteedna waxay astaan u noqotay boqortooyada lixaad ee waxsii sheegidda Kitaabka Quduuska ah, taas oo ku bilaabatay sida wan, hase yeeshee ku dambaysa iyadoo u hadlaysa sida masduulaagii. Nebukadneesar wuxuu u taagan yahay mid raacsan Wanka, Belshaasarna mid raacsan masduulaagii.

Taariikhda 1798 ilaa sharciga Axadda sidoo kale waa taariikhda saddexda malaa’igood ee Muujintii afar iyo tobnaad, oo ka bilaabmaysa dib-u-habayntii Millerites-ka kuna dhammaanaysa dib-u-habaynta boqol iyo afar iyo afartan kun. Farriinta saddexda malaa’igoodu waa farriinta saacadda xukunka. Millerites-ku waxay ku dhawaaqeen dhacdooyinka la xidhiidha furitaanka xukunka, boqolka iyo afarta iyo afartanka kunna waxay ku dhawaaqaan dhacdooyinka la xidhiidha xidhitaanka wakhtiga nimcada.

Dhacdooyinka la xiriira xidhitaanka wakhtiga nimcada waxaa lagu sawiray khadadka gudaha iyo dibadda ee wax sii sheegidda, waxaana dhacdooyinku ugu horrayn ka dhacaan taariikhda uu matalo aayadda afartanaad ee Daanyeel kow iyo toban. Dhacdooyinka aayadda afartanaad waxay ku dhammaadaan sharciga Axadda ee Maraykanka, sidaas awgeed dhacdooyinka ururinta ugu dambaysa ee carruurta kale ee Ilaah oo weli Baabuloon ku jira laguma metelo aayadda afartanaad; hase yeeshee, qalalaasaha markaas dunida horyaalla ayaa hadda uun ku dhammaaday Maraykanka. Dhacdooyinkaas waxay matalaan xukunka ku dhaca Maraykanka iyo daahirinta kiniisadda Ilaah ka hor intaan kiniisadda kor loo qaadin sidii calan.

Dhacdooyinka gudaha ee la xidhiidha xidhitaanka wakhtiga imtixaanka waxay aqoonsanayaan hawsha Masiixa ee ah Wadaadka Sare isagoo dhammaystiraya qarsoodiga Ilaah ee ka dhex jira dadkiisa maalmaha ugu dambeeya. Dhacdooyinka dibaddu waxay aqoonsanayaan doorka Maraykanka ee dib ugu soo celinta awoodda baabtinimada. Taariikhda oo dhan ee Maraykanka sida boqortooyadii lixaad ee wax sii sheegidda Kitaabka Quduuska ah, taariikhda oo dhan ee La’odikiya, waxay ka dhacdaa muddada taariikhda ee uu matalayo aayadda afartanaad.

Xariiqyada gudaha iyo dibadda ee ku jira aayadda afartanaad waxa matala labada gees ee bahalka dhulka. Geeska Jamhuurinimadu waa xariiqda dibadda, geeska Protestantisimkuna waa xariiqda gudaha. Labada xariiqba waxay ka jiraan taariikhda boqortooyada lixaad, dhammaadka taariikhda boqortooyada lixaadna xukunka Ilaah ayaa lagu soo dejiyaa geeska Protestantka iyo geeska Jamhuuriga labadaba. Farriinta aqoonsata dhacdooyinka la xidhiidha xidhitaanka tijaabadu waa farriinta aqoonsata dhacdooyinka lagu soo dejinayo Maraykanka marka uu buuxinayo koobka wakhtigiisa tijaabada. Farriinta aqoonsata dhacdooyinka la xidhiidha xidhitaanka tijaabadu sidoo kale waa farriinta aqoonsata dhacdooyinka lagu soo dejinayo Adventism-ka Toddobaadka-Maalinta marka uu buuxinayo koobka wakhtigiisa tijaabada.

Gudaha taariikhda aayadda afartanaad waxaa ku jira saddex jeer oo kitaabka Daanyeel la furfuro, mid kasta oo ka mid ah saddexdaas jeerna waxa uu soo saaraa xariiq gudaha ah iyo xariiq dibadda ah oo soo bandhiga dhacdooyinka la xidhiidha xidhitaanka wakhtiga imtixaanka. Mid kasta oo ka mid ah saddexda calaamadood ee nebinnimada waxaa ka horreeya kala firdhin toddoba jeer ah. Sidaas darteed aayadda afartanaad waxay matalaysaa taariikhda 1798 ilaa iyo sharciga Axadda, calaamadaha nebinnimada ee ku dhex jirana waa “dhacdooyinka la xidhiidha xidhitaanka wakhtiga imtixaanka.” Gudaha taariikhda aayadda afartanaad, xariiqda gudaha ahi waxay matalaysaa kala-guur ka yimaadda Filadelfiya una gudba La’odikiya bilowga, iyo kala-guur ka yimaadda La’odikiya una gudba Filadelfiya dhammaadka. Bilowgu wuxuu matalayey dhaqdhaqaaq dib-u-habayn ah, sida lagu muujiyey masaalka tobanka bikradood, kaas oo astaan u ahaa dhaqdhaqaaq dib-u-habayn ah oo ka dhici doona dhammaadka, kaas oo isaguna masaalkii u fuliyey xarafkiisa oo dhan.

Dhaqdhaqaaqii Millerite-ka ee Filadelfiyaanku wuxuu ku bilaabmay rumoobid ka mid ah “toddobada goor” ee Laawiyiintii labaatan iyo lix ku jirta sannadkii 1798, dabadeedna rumoobid kale oo “toddobada goor” ah ayaa dhacday Oktoobar 22, 1844. Ugu yaraan sannadkii 1856 labadaba James White iyo Sister White waxay dhaqdhaqaaqa ku aqoonsadeen xaalad La’odikiya ah. Isla sannadkaas iftiin cusub oo ku saabsan “toddobada goor” ayaa lagu soo bandhigay daabacaaddii rasmiga ahayd ee kaniisadda, taas oo aan weligeed la dhammaystirin. “Toddobada goor” waxay rumoobeen 1798, dabadeedna William Miller wuxuu helay waxa Sister White ugu yeedhay “bilowga silsiladda runta,” bilowga silsiladda runtuna wuxuu ahaa “toddobada goor.” 1798 wuxuu ahaa rumoobidii “toddobada goor,” dabadeedna Miller wuxuu sameeyey helitaankiisii aasaasiga ahaa ee “toddobada goor” iyadoo kitaabka Daanyeel la furayo. Intaas ka dib Oktoobar 22, 1844 wuxuu calaamadiyaa rumoobid kale oo “toddobada goor” ah, taas oo markeeda ay ku xigto gudub ku yimid dhaqdhaqaaqa oo ka soo wareegay Filadelfiya una gudbay La’odikiya isla sannadkii iftiinkii cusbaa ee ku saabsanaa “toddobada goor” laga tegey isagoo aan dhammaystirnayn. Sannadkii 1863 wixii ahaa dhaqdhaqaaqii Millerite-ka Filadelfiyaanka ahaa ilaa 1856, markaas oo uu isu beddelay dhaqdhaqaaqii Millerite-ka La’odikiyaanka ahaa, wuxuu noqday kaniisad si sharci ah loo diiwaangeliyey, inta badanna iyadoo ay sabab u ahaayeen duruufihii iyo cadaadisyadii Dagaalkii Sokeeye iyo ilaalinta dhallinyarada kaniisadda. Dhaqdhaqaaqu wuxuu dhammaaday 1863 markii uu noqday kaniisad. Toddoba sannadood ka hor, 1856, La’odikiya waxay dhinac dhigtay farriin iftiin cusub ah oo ku saabsan isla mawduucii ahaa helitaankii nebiyadeed ee ugu horreeyey ee William Miller.

Dhaqdhaqaaqii Millerite-ka iyo iftiinkii loogu yeedhay “bilowga silsiladda runta,” kaas oo ah iftiinka “toddobada wakhti,” ayaa loo furay hoggaanka dhaqdhaqaaqa La’odikiya, kuwaas oo si tartiib tartiib ah dhinac uga dhigay rabitaankii ahaa inay adkeeyaan “toddobada wakhti”; dabadeed dhammaadka toddoba sannadood (“toddobada wakhti”) ee 1863, waxaa la soo saaray jaantus cusub iyo farriin nebiyadeed oo aan wax tixraac ah ku lahayn “toddobada wakhti.”

Sannadkii 1863 gunaanadkii waxsii-sheegidda lixdan iyo shanta sannadood ee Ishacyaah waxa ay ku dhammaatay isla halkii ay ka bilaabatay, iyada oo lagu jiro dagaal sokeeye oo u dhexeeya woqooyi iyo koonfur. Arrinta addoonsiga ee 1863 waxa hore loogu sii tusaaleeyey maxaabiis ahaan loo kaxayntii labada boqortooyo ee woqooyi iyo koonfur, taas oo ahayd dhammaystirka “toddoba jeer”; addoonsigii lagu kaxeeyey Israa’iilna si habboon ayuu u metelay arrimaha addoonsiga ee dhammaadka. 1863 waxa uu ka dhigan yahay dhammaadka qaab-dhismeedka waxsii-sheegga ee ku salaysan waxsii-sheegiddii Ishacyaah ee lixdan iyo shanta sannadood.

Si sax ah loo fahmo, waxsii sheegtan oo bilaabmaysa 742 BC waxay tilmaamaysaa saddex astaamood oo ku jira muddo lixdan iyo shan sannadood ah. Laba ka mid ah astaamahaas waxay tilmaamayaan meelaha ay ka bilaabmayaan laba kun iyo shan boqol iyo labaatan sannadood oo maxaabiisnimo iyo addoonsi ah oo ku dhacay boqortooyooyinkii woqooyi iyo koonfur ee Israa’iil labadaba. Sannadkii 742 BC boqortooyooyinkii woqooyi iyo koonfur waxay ku jireen dagaal sokeeye, tobankii qabiil ee woqooyina waxay isbahaysi la galeen Suuriya si ay ugu duulaan boqortooyada koonfureed ee Yahuudah. Sagaal iyo toban sannadood dabadeed, 723 BC, tobankii qabiil ee woqooyi waxaa addoonsi u kaxaystay reer Ashuur. Lix iyo afartan sannadood dabadeed, 677 BC, reer Ashuur waxay qabteen Manaseh oo waxay u kaxeeyeen Baabuloon. Laba kun iyo shan boqol iyo labaatan sannadood ka dib 723 BC waxay ku beegan tahay 1798, wakhtiga ugu dambaysta iyo bilowga aayadda afartan. Lix iyo afartan sannadood dabadeed, “todobada wakhti” ee ka geesta ahaa boqortooyada koonfureed oo bilaabmay 677 BC waxay dhammaadeen 1844. Sagaal iyo toban sannadood dabadeed, 1863, astaamaha nebiyadeed ee 742 BC ayaa loo matalay si xaraf ahaan ah. Dagaal sokeeye oo u dhexeeya boqortooyooyinka woqooyi iyo koonfur ayaa socda 742 BC iyo 1863 labadaba. Sannadkii 742 BC saadaasha uu Ishacyaah siiyey Boqor Aaxaas oo shar leh waxay ku saabsanayd addoonsiga soo socda ee boqortooyooyinka woqooyi iyo koonfur labadaba; halka 1863, oo ahaa bartamaha saxda ah ee Dagaalkii Sokeeye, Madaxweyne Lincoln uu ku dhawaaqay Bayaankii Xoraynta, isagoo billaabay habkii lagu soo afjari lahaa addoonsiga. Digniintii la siiyey Boqor Aaxaas oo shar leh sannadkii 742 BC waxaa lagu bixiyey dhulkii ammaanta badnaa ee sugan, taas oo astaan u ahayd farriintii Lincoln lagu bixiyey dhulkii ammaanta badnaa ee ruuxiga ahaa.

Toddoba sano ka dib markii farriimihii “toddobada jeer” ee Hiram Edson la daabacay 1856, Adventism-ku wuxuu soo saaray shaxdii 1863 oo meesha ka saartay waxbaristii Millerite-ka ee toddobada jeer, sidaas darteedna su’aal gelisay tuducyo fara badan oo Ellen White ku barayso in aynu ku celinno farriimihii Millerite-yada, iyo sidoo kale in aynu ka difaacno farriimahaas in la weeraro. Isla sannadkaas ayay noqdeen kaniisad si sharci ah loo diiwaangeliyey. Waxaa jira wax intaas ka badan oo laga qori karo 1863 iyo macnaheeda nebiyadeed, hase yeeshee waxa aan halkan ku tilmaamayaa waa in ay jiraan markhaatiyo dhowr ah, kuwo gudaha ah iyo kuwo dibadda ahba, oo aqoonsanaya kacdoonkii 1863, ha noqoto kacdoonkii dibadda ee la xidhiidhay gobollada koonfureed, ama kacdoonkii gudaha ee la xidhiidhay diidmada runta aasaasiga ah ee ugu horraysay. 1863 waa mid ka mid ah dhacdooyinka ku jira taariikhda aayadda afartanaad oo matala waymark ka mid ah “dhacdooyinka la xidhiidha xidhitaanka albaabka tijaabada.”

1863 waxa ay la jaanqaadaysaa bilowgii afartan sannadood ee cidlada ay ku jireen Israa’iiltii qadiimiga ahayd ee dhabta ahi. Dhammaadkii afartankaas sannadood, Yashuuca ayaa Israa’iiltii qadiimiga ahayd geliyey Dhulkii Ballanqaadka, waxayna dumiyeen Yerixoo oo waxay ku dhawaaqeen habaar ku dhaca mid kasta oo dib u dhisa Yerixoo. Sannadkii 1863 hoggaaminta Adventism-ka La’odikiya waxay dib u dhistay Yerixoo. 1863 waxa lagu metelay bilowga iyo dhammaadka afartanka sannadood ee cidlada. 1863 waa calaamad-nebinnimo oo isku xidha taariikhda xariiqyada dibadda iyo gudaha ee taariikhda aayadda afartan. Waxaa jira kiniisadda toddobaad, “kiniisad la xukumay,” sida erayga “La’odikiya” uu ka dhigan yahay, oo gelaysa wakhti uu matalayo jiil dhan oo cidlada ku ba’aya. Isla bartaas, madaxweynihii ugu horreeyey ee Jamhuuriga ahi wuxuu bilaabayaa hawsha xoreynta addoommada, sidaasna wuxuu u noqdaa summad u taagan Madaxweynayaasha Jamhuuriga ee ugu dambeeya, kuwaas oo hirgelin doona xukun ciidan xilli qalalaase ah oo horseedaya waxa waxyigu ugu yeedho “halaag qaran.”

Calaamadaha jidka ee bilowga ayaa lagu matalay calaamadaha jidka ee dhammaadka, dhacdooyinkii la xidhiidhayna xidhitaanka xukunka waxaa horay loogu sii tusaaleeyay dhacdooyinkii la xidhiidhay furitaanka xukunka. Kacdoonkii Kaadeesh ee lagu diiday farriintii Yashuuca iyo Kaaleeb bilowgii afartankii sannadood wuxuu tusaale u ahaa kacdoonkii Muuse ee uu Dhagaxii ku dhuftay Kaadeesh dhammaadkii afartankii sannadood. 1863 waxay tilmaamaysaa sharciga Axadda halkaas oo La’odikiya afka Rabbiga laga tufto, iyo halkaas oo shan iyo labaatanka oday ee Yeruusaalem ay qorraxda u sujuudayaan ee ku qoran Yexesqeel cutubka siddeedaad, iyo halkaas oo Shiiloh lagu soo celiyo kuwa isku halleeya erayada beenta ah, “Annagu waxaannu nahay macbudka Rabbiga.”

Waxaan sii wadi doonnaa daraasaddan Panium maqaalka xiga.