Muujintii Ciise Masiix - Lambarka Saddexaad

Waxaan rumaysanahay in aan haddaba meeleeyey tusaalooyin nebiyadeed oo ku filan, iyada oo loo marayo maqaaladii hore, si aynu u helno meel tixraac wanaagsan marka aynu bilaabayno in aynu ku soconno kitaabka Muujintii. Haddii aad maqaalladan ka akhrinayso internetka, waxaan rajaynayaa inaad fahamsan tahay in maqaalladu u taxan yihiin si isdaba-joog ah marka loo eego taariikhda. Waxaan garanayaa inay jiraan kuwo la socda maqaallada kuwaas oo aqoon u leh inta badan waxyaalaha aan wadaagayo, waxaana iyaga ka siinayaa raalligelin ku saabsan soo noqnoqoshada badan oo dhan. Waxaan isku dayayay inaan bixiyo taageero Kitaabka Quduuska ah oo ku filan oo ku saabsan runnada aynu ka shaqaynayno, si qof ku cusub mabaadi’da ay Future for America adeegsato uu u fahmo oo uu u sii xiiseeyo, in kastoo uu ka maqnaan karo qayb ka mid ah aqoonta hore ee fikradahan oo qaar badan oo innaga mid ahi hore u leeyihiin.

Waxaa jira xaqiiqooyin aad u xoog badan oo qaarkood ah, kuwaas oo ilaa waqti dhow aanan weligay garanaynin, kuwaas oo lagu furay kitaabka Muujintii. Waxaan si fudud xaqiiqooyinkaas ugu soo bandhigi kari lahaa fagaaraha dadweynaha anigoon marka hore isku dayin inaan dhiso saldhig taageero nebiyadeed ka hor intaanan wadaagin; hase yeeshee xaqiiqooyinku waa kuwo aad u cusub oo aad u culus, sidaas daraaddeed diyaar uma aanan ahayn inaan wadaago anigoon haysan wax sal ah oo xaqiiqooyinkaas lagu dul dhigo, kuwaas oo aan rumaysanahay in loo matalay furfuridda Muujintii ee dhacda wax yar ka hor intaan albaabka naxariistu xidhmin.

Ciise wuxuu soo bandhigay mabda’ ku saabsan baridda runta, oo aan rumaysanahay inuu halkan khuseeyo. Mabda’ani wuxuu ku dhex yaallaa aqoonsiga shaqada Ruuxa Quduuska ah.

Markii Masiixu yidhi, “Wax badan ayaan weli idiin leeyahay inaan idinku idhaahdo, laakiinse haatan ma qaadi kartaan,” waxay taasi adkaynaysaa rumaysadkayga ah in hadda ay jiraan wax badan oo la wadaago, hase yeeshee ay tahay in marka hore la helo sal macquul ah oo xaqiiqooyinkaasi lagu dul dhiso. Sidaas oo ay tahay, aayaadkii hore waxay tilmaamayaan farriimaha saddexda malaa’igood inay yihiin kuwa uu Ruuxa Quduuska ahi ku canaanto “dunida xagga dembiga, iyo xaqnimada, iyo xukunka.” Saddexdaas farriimood waa farriinta digniinta ugu dambaysa, sidaas darteed tuducan aqoonsanaya hawsha Ruuxa Quduuska ahi waa markhaati muhiim ah, waayo wuxuu adkaynayaa in farriinta si tartiib-tartiib ah loo fahmo, laguna fahmo oo keliya kuwa haysta saliidda Ruuxa Quduuska ah. Yooxanaa, kitaabka Muujintii, wuxuu metelaa isla runtaas marka uu caddeeyo inuu yahay Adventist-ka Toddobaad-xajinta ee caabuda Sabtida dhammaadka dunida.

Maalinta Toddobaad Adventist-ka jooga dhammaadka dunida, kuwaas oo garan doona farriinta aan la furin ee ku jirta Muujintii, waxay sidaas u samayn doonaan maxaa yeelay waxay ku jiri doonaan “Ruuxa.” Marka la eego macnaha masaalkan oo naloo sheegay inuu “muujinayo waayo-aragnimada dadka Adventist-ka,” Yooxanaa waa bikrad caqli leh, waayo wuxuu haystaa saliidda Ruuxa. Wuxuu matalaa bikradaha caqliga leh ee jooga dhammaadka dunida, kuwaas oo maqla cod weyn oo “gadaashooda” ka yeedhaya. “Codka gadaashiisa ka yimid” waa Alfa iyo Oomeega sida lagu aqoonsaday aayadda isla markiiba xigta, codkaasuna wuxuu u sheegaa inuu ku noqdo jidadkii hore oo uu ku socdo dhexdeeda.

“Naso” uu Yeremyaah ka hadlayaa waa daadinta Ruuxa Quduuska ah inta lagu jiro roobka dambe. Aayadda xigta Yeremyaah wuxuu bixiyaa sawir labaad oo ku saabsan bikradaha nacasyada ah ee diida inay ku noqdaan aasaaska Adventism-ka (jiddooyinkii hore) oo ay ku socdaan dhexdeeda.

Markii Yooxanaa maqlo codka gadaashiisa ka imanaya oo ku amraya inuu u soo noqdo jidadkii hore ama aasaasyadii Adventism-ka, codka uu maqlo wuxuu la mid yahay buun. Codkaas waxaa lagu gudbiyaa “waardiyayaasha” uu Ilaah ka dhex dhigay Adventism-ka. Aabbaha Miller wuxuu ahaa waardiyihii afuufay buunka digniinta bilowgii Adventism-ka intii lagu jiray ku dhawaaqiddii malaa’igtii kowaad ee sheegaysay furitaanka xukunka. Laakiin Yooxanaa si gaar ah wuxuu matalaa kuwa ku dhawaaqa farriinta malaa’igta saddexaad ee sheegaysa xidhitaanka xukunka. Wuxuu matalaa kuwa ku noqda aasaasyadii uu Ilaah ku dhisay shaqadii Miller.

Waxaannu sannadihii la soo dhaafay marar badan tusnay, (waxaana laga heli karaa Miisaska Xabaquuq), in farriinta malaa’igta kowaad ee ah “Ilaah ka cabsada” ay tahay in dembi lagu qanciyo, iyo in farriinta malaa’igta labaad tahay meesha xaqnimadu ka muuqato, halka tan saddexaaduna ay aqoonsato xukunka. Kuwanu waa saddexda tallaabo ee saddexda malaa’igood, sidoo kalena waa saddexda tallaabo ee shaqada Ruuxa Quduuska ah. Saddexdaas tallaabo waxa kaloo lagu metelaa saddexda xaraf ee Cibraaniga ah ee ka kooban erayga Cibraaniga ah ee loo turjumay “run.” Qoraalka Yooxanaa lix iyo tobnaad, Ciise wuxuu ka hadlayaa shaqada Ruuxa Quduuska ah ee ku hoggaaminta dadkii Ilaah “runta oo dhan,” isaga oo weliba tusaya “waxyaalaha iman doona.” Hase ahaatee Ciise wuxuu leeyahay, “Wax badan baan weli idiin leeyahay inaan idin sheego, laakiin imminka ma qaadi kartaan.”

Waxaan rajaynayaa inaad fahamteen wax ka mid ah muhiimadda erayga Cibraaniga ah ee loo tarjumay “run.” Waayo, hadda uun baynu bilownay inaan summaddaas ku dabaqno daraasaddeenna. Saddexda aayadood ee ugu horreeya ee Muujintii cutubka koowaad habka isgaadhsiinta ee u dhexeeya Ilaah iyo aadanaha ayaa lagu aqoonsaday. Waxaa la aqoonsaday xataa ka hor intaan Muujintu tilmaamin dabeecadda saddex-geesoodka ah ee Ilaahnimada. Waxay markhaati labaad ka heshaa aayadaha ugu dambeeya ee Muujintii, oo sidaas yeelaysa, iyada oo lagu salaynayo adeegsiga “xarriiqba xarriiq ku dul taal,” waxay soo saartaa iftiin dheeraad ah.

Markaas markii aynu ku darno Bilowgii 1:1–2:3, waxa aynu helaynaa markhaati saddexaad iyo xarriiq kale oo nebiyadeed oo aynu dul saarno labadii xarriiq ee hore bilowga iyo dhammaadka Muujintii.

Markaas waxaannu ku daraynaa ballankii ugu dambeeyey ee ku jira Axdigii Hore, oo aqoonsanaya Eliiyaahda iman doona, waxaana innagu yeelanayna afar xariiq oo nebiyadeed.

Markaas waxa aynu ku daraynaa cutubka koowaad ee Axdiga Cusub, waxaana aynu yeelanaynaa shan sadar oo la isu geeyo si loo helo farriinta ugu dambaysa ee ku jirta Kitaabka Quduuska ah marka mabda’a Alfa iyo Oomega lagu dabaqo dhammaan sadarradaas. Haddii aynu dhammaystirno shantii sadar ee aynu hore u aqoonsannay, innagoo mabda’aas si guud ugu dabaqayna shantaas sadar, markaas waa in aynu filaynaa in dhammaadka Matayos iyo dhammaadka Yooxanaa ay ka marag kacayaan isla xogta ay ka marag kacayaan dhammaan shanta sadar ee nebiyadeed ee “kan ugu horreeya iyo kan ugu dambeeya” ee aynu ka fiirsanayno.

Farriinta la furayo waxay ku taagan tahay kitaabka Muujintii, sidaas daraaddeedna waa barta tixraaca u ah xariiqyada kale, iyadoo waafaqsan waxa Sister White nagu wargelisay, ah in “dhammaan kutubta Kitaabku ku kulmaan oo ku dhammaadaan Muujintii.” Farriinta saddexda aayadood ee ugu horreeya ee kitaabka Muujintii waxay tilmaamayaan habka Ilaah u adeegsado inuu Eraygiisa ugu gudbiyo Yooxanaa si uu u qoro oo ugu diro kiniisadaha. Kitaabka ugu horreeya ee Axdiga Cusub, sida hore loo xusay, wuxuu soo bandhigayaa silsiladda abtirsiinta Ciise Masiix, wuxuuna ku bilaabmaa qodob aad u xog-ogaal ah.

Ciise wuxuu dhammeeyey la macaamilkiisii tooska ahaa ee uu la lahaa Yuhuuddii muran-jecleyda ahayd isagoo aamusiiyey mawduuca “wiilka Daa’uud,” oo ah mawduuc ay Yuhuuddu keliya fahmi kareen haddii ay fahmeen mabda’a Kitaabiga ah ee bilowga iyo dhammaadka. Iyagu ma ay fahmin, inta badan Adventistaduna ma fahmaan. Qof kasta oo doonaya inuu ku doodo ka gees ah mabda’a ah in taariikhdu is-celiso wuxuu muujinayaa inuusan garanayn in reer binu Israa’iilkii hore ay astaan u yihiin reer binu Israa’iilka casriga ah, diidmadooda inay rumaystaan mabda’aasina waa isla diidmadii ka jirtay dhammaadkii Israa’iilkii hore ee ahayd inaan la fahmin isla mabda’aas. Ciise wuxuu mabda’aas ku matalay halxiraalihiisii ugu dambeeyey ee uu Yuhuudda u jeediyey, isaga oo u tilmaamaya halxiraalaha ah sida Sayidka Daa’uud uu isla mar ahaantaana u noqon karo wiilka Daa’uud?

Yooxanaa cutubka koowaad waxa uu caddeynayaa in Bilowgii Kalimaddu ay la jirtay Ilaah, Kalimadduna ay tahay Ilaah, Kalimadduna ay abuurtay wax walba. Tani dabcan waxay waafaqsan tahay qodobbada kale ee aynu tilmaamayno. Oo haddii aynu markaas tixgelinno erayadii ugu dambeeyey ee Injiilka Yooxanaa, waxaynu aragnaa Butros, ka dib markuu maqlay Ciise oo sharxaya sida uu u dhiman doono, isagoo Ciise weydiinaya waxa ku dhici doona rasuul Yooxanaa.

Butros wuxuu doonayay inuu ogaado sida Yooxanaa u dhiman doono, ama xataa inuu Yooxanaa dhiman doono iyo in kale. Jawaabta ayaa laba jeer lagu celiyey cutubka markii Ciise sidaas sheegay, dabadeedna Yooxanaa mar kale ku celiyey, “Haddaan doonayo inuu isagu [Yooxanaa] sii joogo ilaa aan imaado, maxaa kaa galay?” Yooxanaa wuu noolaa ilaa Imaatinkii Labaad ee Ciise.

“Runtaas” waxaad arki ama maqli kartaa oo keliya haddii aad rumaysan tahay soo-noqnoqoshada taariikhda, iyo weliba in taariikhda la doonayo inay soo noqoto ay sidaas samayso dhammaadka dunida. Dhammaadka dunidu waa meeshii Yooxanaa joogay markii uu qorayay kitaabka Muujintii. Kitaabka ugu dambeeya ee injiilka Yooxanaa wuxuu la waafaqayaa xariiqyada kale ee bilowga iyo dhammaadka, waayo wuxuu Yooxanaa gelinayaa taariikhda dhacdooyinka horseedaya Imaatinka Labaad, halkaas oo isaga, isagoo matalaya kuwa ku dhawaaqa farriinta digniinta ugu dambaysa, uu farriintaas u diro kiniisadaha.

Dhammaadka Injiilka Yooxanaa wuxuu qeexayaa habka isgaarsiinta sida ku xusan saddexda aayadood ee ugu horreeya ee Muujintii, isaga oo Yooxanaa si nebinnimo ah ugu meeleynaya taariikhda Imaatinka Labaad. Sidaas daraaddeed, waxaa la adeegsanayaa “imaatinkii labaad” ee ugu horreeyey ee Ciise (Baatmos) si loogu muujiyo “imaatinkiisa labaad” ee ugu dambeeya. Tani si qumman ayay ula xiriirtaa xariiqyada kale ee aynu tixgelinayno, waayo waxay metelaysaa Yooxanaa dhammaadka dunida, isaga oo jooga Baatmos halkaas oo uu ku helo Muujintii Ciise Masiix. Haddaba dhammaadka kitaabka Matayos呢?

Qoraalkan waxaa Ciise la siiyey awood oo dhan, dabcan taasuna waxay ahaan lahayd awooddiisa wax-abuurka. Markaasna wuxuu bixiyey amar ah in lagu baabtiiso magaca Aabbaha, Wiilka, iyo sidoo kale Ruuxa Quduuska ah ee ku dul dhaqaaqayay biyaha Bilowgii koowaad, iyo toddobada ruux ee hortiisa carshiga Ilaah yaalla. Qoraalkani wuxuu tilmaamayaa in Masiixiyiintu ay garwaaqsadaan saddexda qof ee saddexleyda jannada inay yihiin saddex hay’adood oo kala duwan. Dhammaadka Matayosna wuxuu ku darayaa sadaradan sida ay lixda kale yeelaan.

Ciise wuxuu dhammaadka ku tusaaleeyaa bilowga dhexdiisa Eraygiisa, waayo, Isagu waa Erayga, waana Alfa iyo Oomeega.

Isku keenidda toddobadan xariiqood waxay dhisaysaa sawir aad u faahfaahsan oo ku saabsan habka isgaadhsiinta ee u dhexeeya Ilaah iyo dadka, iyada oo runo kale oo badan oo lafagur leh oo muhiim ahna ay soo bandhigaan oo adkeeyaan markhaatiyaasha “xariiqyada” kale. Toddoba “xariiq” oo nebiyad ah oo metelaya Alfa iyo Oomega. Laakiin ka warran kitaabka Malaakii?

Buugga Malaakii waa canaan kulul oo ka dhan ah wadaaddada aan aaminka ahayn ee ku jira Adventismka. Wuxuu ku furmayaa aqoonsiga laba dabaqadood oo caabudayaal ah oo ku jira Adventismka dhammaadka dunida.

Malakii wuxuu inoo sii sheegayaa in labada qaybood ee caabudayaasha dhammaadka dunida ay yihiin laba qaybood oo wadaaddo ah.

Bilowga kitaabka Malaakii waxa uu tusaale ahaan u muujinayaa farriinta La’odikiya iyo Filadelfiya iyada oo loo marayo laba nooc oo wadaaddo ah. Wadaaddada waxaa lagu amray inay “maqlaan.” Yooxanaa waxa uu matalaa wadaaddada maqla, wadaadkuna waxa uu matalaa dadka Ilaah ee axdigiisa ku doortay. Iyagu durba waa la habaaray, mar kalena waa la habaari doonaa haddii aanay “maqal” oo aanay “qalbiga saarin” ama “dooni doonin” inay “qalbiga saaraan.”

Wadaaddadu waa dadka Ilaah doortay oo lagu tijaabiyo “dhagaxa geeska” ee ku jira aasaaska macbudka. Dhagaxa geesku waa kan dhagaxyada kale oo dhan ee aasaasku la simmaan, sidoo kalena waa dhagaxa xambaara culayska macbudka oo dhan. Dhagaxa geeska ee Miller wuxuu ahaa “toddobada wakhti” ee Laawiyiintii labaatan iyo lix. Dhagaxa geeska, ama dhagaxa ay kuwii wax dhisayay diideen, waa qisada runta ah ee dhismaha macbudka, taas oo si aad u gaar ah loogu sharraxay qoraallada Ruuxa Waxsii-sheegidda. Qodob ka mid ah dhagixii ugu horreeyey ee la diiday ayaa ah in dhinac loo dhigay kaddib markii la diiday, oo tan iyo markaas kuwii macbudka dhisayay ay si joogto ah ugu turunturoon jireen dhagaxa geeska, kaas oo meel la iska dhigay gudaha goobtooda shaqo. Wuxuu ahaa dhagax turunturro.

Buugga Malaakii dhexdiisa Ilaah wuxuu wadaaddada sharka leh, oo sidoo kale loo yaqaan bikradaha nacaska ah ee La'odikiya, ku wargelinayaa inuu iyaga “habaarayo,” oo mar horeba “u habaaray.” Wuxuu u habaarayaa, maxaa yeelay ma ay “maqli” doonaan mana ay “saari” doonaan qalbiyadooda farriinta Eliyaas. Farriinta Eliyaas waxay qalbiyada aabbayaasha u jeedisaa carruurta, qalbiyada carruurtana aabbayaasha. Qalbiyadooda oo la jeediyo waxay ka dhigan tahay maqalka farriinta Eliyaas ee ku saabsan aabbayaasha iyo carruurta, taas oo ah mabda’a kan ugu horreeya iyo kan ugu dambeeya. Maqalka farriinta kan ugu horreeya iyo kan ugu dambeeya kuma filna; waa in qalbiga la saaraa. In la aqbalo farriinta Eliyaas waa in qalbigaaga la saaro. Haddii wadaad uusan maqlin mabda’aas, waa la habaarayaa.

Waxay habaarka isku soo jiiteen naftooda markii ay 1863 bilaabeen geeddi-socodkii ay ku diidayeen runtii ugu horraysay ee aasaaska ahayd ee Miller helay, tan iyo maalintaasna wax kale ma ay samayn ee waxay sii wadeen diidmadaas ilaa maantadan la joogo. Laakiin in kasta oo habaarka sii fidayaa uu bilaabmay 1863, (waayo, iyagu mar hore waa habaaran yihiin), haddana habaarka ku jira mustaqbalka ayaa dhacaya marka afka Rabbiga laga tufayo xilliga sharciga Axadda. Bilowga Malaakii wuxuu tusaale u yahay dhammaadka, waayo dhammaadku wuxuu metelaa digniintii ugu dambaysay ee la siiyo wadaaddada xigmadda leh iyo kuwa nacaska ah. Kuwa xigmadda leh iyo kuwa nacaska ah ee Malaakii ku jira waxaa loo metelayaa sida Ceesaw iyo Yacquub. Walaalka weyn oo metelaya axdiga iyada oo loo marayo curadnimada ka timid inuu yahay kii ugu hor dhashay, laguna barbardhigayo walaal ka yar. Kan weyn isagoo ah kii hore, kan yarna isagoo ah kii dambe.

Buugga Malaakii dhexdiisa, Ceesaw iyo Yacquub labaduba waa Adventist-yo La’odikiya ah; hase yeeshee kan dambe ugu dambayntii wuxuu maqlay “codka” Rabbiga, wuu toobad keenay, magiciisiina waxaa loo beddelay Israa’iil. Kan weyn, kii hore, ma uusan maqal. Yacquub wuxuu maqlay codka Rabbiga habeenkii uu ku riyooday oo uu arkay malaa’ig kor u sii kacaysa oo hoos u soo degaysa jaranjarada dusheeda, taas oo Masiixa metelaysa. Yacquub wuxuu matalaa Adventist-yada La’odikiya ee wakhtiga dhammaadka dunida, kuwaas oo ka soo noqda La’odikiya una beddelma Filadelfiya marka ay la kulmaan saddexda aayadood ee ugu horreeya Muujintii Yooxanaa cutubka koowaad, sida uu tusaale ahaan u muujiyey Yooxanaa iyo riyadii Yacquub ee jaranjaradii ay malaa’iguhu kor ugu sii kacayeen oo hoos ugu soo degayeen. Waayo-aragnimadaasu waxay calaamad u tahay bilowga isu-beddelka Yacquub ee Israa’iil, kaas oo ah Filadelfiyan. Dhammaadka qisada isu-beddelka Yacquubna waa markii uu Masiixa kula legdamay Fenuu’eel. Sidaas daraaddeed, qisada curadnimada Yacquub waxay ka bilaabataa saddexda aayadood ee ugu horreeya Muujintii Yooxanaa cutubka koowaad marka furfuridda farriinta digniinta ugu dambaysa ay socoto, waxayna ku dhammaataa wakhtiga toddobada belaayo ee ugu dambaysa, inta lagu jiro wakhtiga dhibaatada.

Afarta qaybood oo bilowyo iyo dhammaadyo ahba, “xarriiq dusheed xarriiq,” waxay markhaati u yihiin farriinta Muujintii Ciise Masiix. Su’aashu waxay tahay in wadaaddada nacasyada ahi ay maqli doonaan iyo in kale.

Wadaaddada xigmadda leh ee maqla waxa Ruuxu ku leeyahay kiniisadaha, waxay maqlaan farriinta Eliiyaah. Miller wuxuu ahaa Eliiyaah, qaarna way maqleen, laakiin kuwo kalena way diideen.

Miller waxaa astaan uga ahaa Eliiyaah iyo weliba Yooxanaa Baabtiisaha, waayo Yooxanaa Baabtiisaha wuxuu diyaariyey jidka imaatinkii ugu horreeyey ee Masiixa, Millerna wuxuu diyaariyey jidka Masiixu ugu imanayo Qaybta Ugu Quduusan ee macbudka jannada Oktoobar 22, 1844. Malaakii si toos ah ayuu u aqoonsadaa shaqada Yooxanaa iyo tan Miller.

Sida “waardiyaha” taariikhdiisa, hawshii Miller waxay matalaysay kor u qaadista aasaaska macbudka. Hawshiisii bilowga ahayd waa inay tusaale u noqotaa hawl matalaysa dhammaystirka macbudka. Hawshaas ugu dambaysa waxay u baahan tahay waardiye kale oo buunka ku yeedhiya cod sugan. Miller iyo farriintii malaa’igta kowaad waxay ku dhawaaqeen furitaanka xukunka, waardiyahana uu Miller astaan u yahay dhammaadka Adventism-ka wuxuu ku dhawaaqi doonaa xidhitaanka xukunka.

Buugga Malaakii Rabbigu wuxuu ku ballanqaadayaa inuu xukun ku soo dejin doono “saaxiriinta, iyo dhillayda, iyo kuwa dhaarta beenta ah ku dhaarta, iyo kuwa dulma muruqmaalka mushaharkiisa, carmalka, iyo agoonta, iyo kuwa shisheeyaha xaqiisa ka leexiya, oo aan aniga iga cabsan.” Kuwa halkan lagu tilmaamayo waa kuwa aan “ka cabsan” “Rabbiga ciidammada.” William Miller waa rasuulka malaa’igta kowaad oo dadka ugu yeedha inay “Ilaah ka cabsadaan.” Diididda aasaasyadu waa diididda cabsida Ilaah.

Marka aynu ka saarno bilowga ama dhammaadka nebiyadeed ee la tixraacay in ka badan hal mar, waxay u dhigantaa siddeed xariiq oo nebiyadeed oo la doonayo in la isu keeno laguna dul saaro saddexda aayadood ee ugu horreeya ee Muujintii. Maxaa ku saabsan dhammaadka Bilowgii?

Bilowgii kontonaad ee Kitaabka Bilowgii waxa uu ku dhammaanayaa geeridii Yuusuf.

Cutubka siddeed iyo afartanaad wuxuu tilmaamayaa dhimashadii Yacquub. In dhimashadii Yacquub marka hore lagu xuso cutubka siddeed iyo afartanaad, taasoo horseedaysa dhimashadii Yuusuf ee lagu sheegay aayadaha xidhitaanka ee cutubka kontonaad, waxay saartaa summadda Alfa iyo Oomega saddexda cutub ee ugu dambeeya ee Bilowgii, iyada oo ah gunaanadka kitaabka Bilowgii.

Labadaas dhimasho waxaa loo adeegsadaa calaamado ahaan bilowga iyo dhammaadka maxaabiistii reer binu Israa’iil ee Masar. Bilowgii, meydkii Yacquub ayaa dib loo qaaday si loogu aaso awowayaashiis, oo markii Muuse Masar ka soo baxayna, wuxuu la soo baxay meydkii Yuusuf si loogu aaso goobta aaska ee awowayaashiis.

Dhammaadka Bilowgii waa saddexda cutub ee ugu dambeeya. Cutubka siddeed iyo afartan, Yacquub (Israa’iil) wuxuu ku dhawaaqaa barakooyin ku saabsan laba-iyo-tobankiisa wiil, kuwaas oo si toos ah loogu aqoonsaday inay yihiin waxsii sheegyo ku saabsan waxa ku dhaca laba-iyo-tobankaas qabiil “maalmaha ugu dambeeya” ee xukunka baadhitaanka.

“maalmaha ugu dambeeya” ee xukunka baaritaanka Rabbigu wuxuu ballanqaadayaa inuu soo ururin doono laba-iyo-tobankiisa wiil, kuwaas oo lagu matalay boqol iyo afartan iyo afar kun kitaabka Muujintii. Kuwanu waa kuwa uu Yooxanaa ku sawirayo kitaabka Muujintii. Waxaa lagu soo ururiyaa baaq ka imanaya Yacquub, baaq ka imanaya taariikhdoodii bilowga ahaa oo lagu amray inay “maqlaan” oo ay “dheg u raariciyaan.” Maalmaha ugu dambeeya, kuwa ay wiilashii Yacquub tusaale ahaan u tilmaamayaan waxay “maqlaan” farriin oo “dheg u raariciyaan” ama sida Yooxanaa leeyahay “xajiyaan” waxyaalaha halkaas ku qoran. Waa baaq ka imanaya aabbaha oo ku socda carruurta; waa farriintii Eliiyaah. Kuwa loo yeedhay waxaa loogu yeedhaa “wiilkii[‘] Yacquub,” waxaana sidoo kale laga doonayaa inay “dheg u raariciyaan Israa’iil” oo ah aabbahood.

Ceesaw iyo Yacquub ee ku jira Malaakii waxay matalaan bikradaha caqliga leh iyo kuwa nacaska ah. Baaqgu wuxuu ka imanayaa aabbahood Yacquub iyo aabbahood Israa’iil, taas oo tilmaamaysa in marka baaqa ugu dambeeya la bixiyo qof kastaa yahay Adventist La’odikiya ah, doorashaduna lagu ridayo gacmihiisa isaga qudhiisa—haddii uu noqonayo wiilkii Yacquub ee khiyaanoolaha ahaa ama wiilkii Israa’iil ee guulaystaha ahaa. Waxa iyaga u suurageliya inay doortaan waa awoodda abuurista ee ku jirta farriinta. Haddii farriinta la akhriyo, la maqlo, oo la xajisto, markaas iyada oo loo marayo isla awooddii abuurista ee wax walba jiritaanka ku keentay ayaa iyaga loo beddeli doonaa wiil Israa’iil ah. In la diido in la maqlo se, waa in lagu sii nagaado waayo-aragnimada Yacquub, oo ah kii khiyaanoolaha ahaa.

Baaqii isu-ururinta ee Yacquub, oo sidoo kale ah baaqii isu-ururinta ee farriinta lagu furay Muujintii, waa astaan muhiim ah oo ay tahay in la fahmo. “Toddobada wakhti” ee Laawiyiintii lix iyo labaatanaad waxay ina baraan in aanu jirin isu-ururin, haddii aanu hore u jirin kala-firdhin. Boqol iyo afar iyo afartan kun waa kuwa la kala firdhiyey ka hor baaqa. Runtaas si isdaba joog ah ayaa loogu aqoonsadaa Kitaabka Quduuska ah.

Axdiga dib loo cusboonaysiiyo ee lala galo boqol iyo afar iyo afartan kun waxa ku jirta ballanqaadka ah in Ilaah sharcigiisa ku qori doono qalbiyadeenna. Laakiin kuwii Rabbigu u fuliyo hawshan abuurista ah mar hore waa la kala firdhiyey.

Waxa weli ka sii badan oo laga odhanayaa isu-ururinta boqol iyo afar iyo afartan kun marka la eego “kala firdhinta,” hase yeeshee marka hore waa in aynu isku soo ururinnaa tixgelinta saxeexa Alfa iyo Oomeega ee ku jira sagaalkan tixraac ee aynu ka fiirsanayno.

Laba nooc ayaa lagu matalay saddexda cutub ee ugu dambeeya Bilowgii. Nooc fallaagow ah iyo nooc kuwa xigmadda leh ah. Labada noocba waxay maqlaan cod leh, Kanu waa jidkii; ku socda, hase yeeshee nooc ayaa diiday inay dhegaystaan buunka oo ay ku socdaan jidadkii hore. Nooca fallaagada ah ee Bilowgii siddeed iyo afartan ilaa konton waxaa matala qabiilka saddex iyo tobnaad.

Bilowgii reer binu Israa’iil ee hore waxa jirey saddex iyo toban qabiil, bilowgii Israa’iil ee casrigana waxa jirey saddex iyo toban xer. Xerta keliya ee laga soocay laba-iyo-tobankii xer ee kale, (sida Efrayim looga soocay qabiilooyinkii kale) labaduba waa calaamado fallaagow. Sister White si toos ah ayay Yuudas ugu yeedhaa bikrad nacas ah.

Yuudas Iskariyod wuxuu ahaa bikrad nacas ah; wuxuu ahaa haram, oo haddii uu ahaa bikrad nacas ah, markaas sidoo kale wuxuu ahaa La’odikiyaan.

Labadii wiil ee Yuusuf labaduba waxay barako ka heleen Yacquub cutubka siddeed iyo afartan ee Bilowgii, waxaana laga bilaabo markaas loogu yeeraa “qabiilooyin badh ah.” Haddii ay qabiilooyin badh ah ahaayeen iyo haddii kaleba, weli waxay ahaayeen qabiilooyin. Yuudas Iskariyood waxaa lagu beddelay Matyaas si uu u buuxiyo meeshii laba iyo tobnaad ee uu markii hore haystay Yuudas Iskariyood. Yuudas wuxuu ahaa xer, oo sidaas darteed—waxaa dhammaadkii reer binu Israa’iil hore jiray saddex iyo toban xer, sida bilowgiina ay u jireen saddex iyo toban qabiil.

Wiilkii Yuusuf ee Efrayim (qabiilka saddex iyo tobnaad) wuxuu noqday astaanta fallaagada markii tobanka qabiil ee woqooyi ay isu soo urursadeen taageeridda Yerobocaam oo ay boqortooyadii u kala qaybiyeen toban qabiil oo woqooyi ah iyo laba qabiil oo koonfureed. Maxaan Efrayim oo ah wiilka Yuusuf ugu aqoonsanayaa inuu yahay astaanta fallaagada halkii aan ka aqoonsan lahaa walaalkiis Manaseh? Fallaagada la xiriirta Efrayim waxay ka bilaabataa cutubka afartan iyo siddeedaad, ka hor intuusan Yacquub barakayn laba iyo tobankiisa wiil. Cutubka afartan iyo siddeedaad Yacquub marka hore wuxuu barakeeyaa labada wiil ee Yuusuf. Maaddaama Manaseh uu ahaa curadka, Yuusuf wuxuu filayaa in barakada kowaad ee wiilashiisu ay ku degto Manaseh, Yuusufna wuxuu ka fallaagoobaa Yacquub oo doortay Efrayim.

Bilowgii Efrayim isagoo ah wakiil ka mid ah kuwa Ilaah doortay waxay sidataa markhaati caasinnimo, dhammaadka Efrayimna waa kala firdhintii “toddoba goor” ee Laawiyiintii lix iyo labaatan laga sheegay, taas oo ka bilaabatay 723 BC ilaa ay gaadhay 1798. Sanadkii 723 BC tobanka qabiil ee woqooyi, boqortooyadii Efrayim, (oo sidoo kale loo yaqaanay Israa’iil) waxay heshay nabar dhimasho leh iyada oo ah boqortooyo ku jirta waxsii-sheegidda Kitaabka Quduuska ah. Nabarkaas dhimashada leh wuxuu bilaabay waxsii-sheeg waqtiyeed oo ku dhammaaday in awoodda baabti iyo boqortooyadeedu ay hesho nabar dhimasho leh sannadkii 1798. Nabarka dhimashada leh ee awoodda baabti sannadkii 1798 wuxuu tusaale u yahay dhicitaanka ugu dambeeya ee Baabuloon marka boqorka woqooyi uu “dhammaadkiisa iman doono, oo aan cidina caawin doonin” sida ku qoran Daanyeel kow iyo toban aayadda shan iyo afartan. Caasinnimada iyo dhicitaankii Baabuloon ee maalmaha ugu dambeeya waxaa hore u sii tusay caasinnimada iyo dhicitaankii awoodda baabti ee 1798, taas oo iyaduna hore loogu sii tusay caasinnimada iyo dhicitaankii boqortooyada Efrayim (Israa’iil) ee 723 BC, taas oo iyaduna hore loogu sii tusay caasinnimadii Yuusuf ee ka gees ahayd waxyiga nebinnimo ee aabbihiis sida lagu muujiyey dhammaadka Bilowgii.

Kacdoonkii Efrayim astaan u yahay wuxuu ka bilaabmay kacdoonkii aabbihiis (Yuusuf) ku kacay aabbihiis (Yacquub). Ugu dambayntiina wuxuu horseeday kacdoonkii tobanka qabiil ee woqooyi, kaas oo horseedaya “kala firdhinta lagu matalay” “toddoba jeer” ee ku qoran Laawiyiintii labaatan iyo lix. Muddadii boqortooyada woqooyi la kala firdhiyey waxay u qaybsan tahay laba xilli. Mid ku dhammaanaya sannadka 538, xilliga xigana ku dhammaanaya 1798, dhammaantoodna waxay tilmaamayaan farriinta la furfuray wax yar ka hor xidhitaanka wakhtiga imtixaanka ee ku jirta kitaabka Muujintii. Farriintaasu waxay aqoonsanaysaa dhicitaankii ugu dambeeyey ee Baabuloon. Meel-calaamadeed kasta oo ka mid ah taariikhda nebinnimo ee Efrayim, kacdoon baa lagu calaamadeeyey. Sidaas oo kale ayaa lagu calaamadeeyey kacdoonkii xertii saddex iyo tobnaad, Yuudas Iskariyod. Kuwanu waa laba ka mid ah markhaatiyada aqoonsanaya tirada saddex iyo tobanka inay astaan u tahay kacdoon. Hase ahaatee, midkoodna xaqiiqooyinkan quduuska ahi lama garan karo haddii qofku uusan ku taagnayn aasaasyada Adventism-ka ee lagu dhisay runtii ugu horraysay ee Miller helay iyo runtii ugu horraysay ee Adventism-ku iska tuuray.

Dhammaadka Bilowgii wuxuu waafaqsan yahay dhammaan xariiqyada kale ee aynu ka fiirsanaynay. Isku soo wada duuboo:

Bilowgii saddexleyda janniga ah oo ka kooban Aabbaha, Wiilka, iyo Ruuxa Quduuska ah waxay markhaati ka ahaayeen abuuristii samooyinka iyo dhulka oo uu sameeyey Wiilka, kaas oo sidoo kale ah Erayga. Eraygu wuxuu noqday marinka isgaarsiinta ee ka yimaadda Aabbaha kuna socda aadanaha, Erayguna waa jidka keliya ee aadanuhu kula xiriiri karo Aabbaha. Farriinta Aabbaha waxaa Wiilku siiyey malaa’igta Jibriil, kaas oo beddelay Luusiifer (iftiinka sida) dabadeed kacdoonkii Luusiifer ee jannada. Jibriil wuxuu qaataa iftiinka, ama farriinta, dabadeedna wuxuu u geeyaa nebi, kaas oo ah noole quduus ah oo la abuuray, loona xilsaaray gudbinta farriinta Aabbaha uga timaadda qoyska dhacay ee makhluuqaadka ah. Farriinta nebiga la siiyo waa la qoraa dabadeedna waxaa loo gudbiyaa aadanaha. Tallaabo kasta oo ka mid ah habka isgaarsiinta farriintu waa quduus, sababtaas daraaddeedna nebiyada, kuwaas oo ah dad dhacay, waa inay quduus ahaadaan. Marka farriinta quduuska ah lagu wareejiyo gacmaha aadanaha dhacay, aadanuhu wuxuu leeyahay suuragalnimada inuu farriin quduus ah ku qabto gacmo aan quduus laga dhigin. Sidaas darteed, iftiinka farriinta quduuska ahi wuxuu soo saaraa iftiin iyo gudcur labadaba. Marka farriinta ay helaan kuwa ka tirsan qoyska ninka dhacay, waxay xanbaarsan tahay isla awooddii abuurista ee wax walba abuurtay, taas oo ah awoodda xaq ka dhigta jiritaankaas. Bilowga habka isgaarsiintu wuxuu tusaale u yahay dhammaadka habka isgaarsiinta. Sidaa darteed, haddii farriinta la maqlo, la akhriyo, oo la dhawro, farriintu waxay dib ugu abuurtaa aadanaha dhacay ekaanta Wiilka.

Yooxanaa wuxuu tusaale uga dhigayaa banii’aadamka dhacay ee ku jira “maalmaha ugu dambeeya” ee xukunka baadhista, kuwaas oo maqla cod ka dambeeya oo soo jeesta si ay u helaan farriinta dib ugu hoggaamisa wixii hore. Kuwa aqbala oo ka dhiga farriintaas, inayan qayb ka ahayn noloshooda oo keliya, balse ay noqoto noloshooda oo dhan, halkaas iyo markaasba waa la xaq ka dhigaa. In la xaq ka dhigo waa in quduus laga dhigo. Markii kuwa akhriya oo maqla farriinta laga soo diray Aabbaha ay aqbalaan farriinta oo quduus laga dhigo, taasu waxay ku timaaddaa awoodda abuurista ee ku dhex jirta farriinta. Awooddaas abuurista ayaa fulisa hawsha dadka xaq ka dhigista, marka dadku rumaystaan sidii Ibraahim rumaystay. Farriintu waxay ku amartaa inay soo jeestaan oo dhegaystaan codka ka dambeeya, kaas oo u hoggaaminaya waddooyinkii hore, kuwaas oo ah runnada aasaaska ah. Farriintu waxay ku hoggaamisaa runta oo dhan, oo markay ku socdaan waddooyinkii hore, waxay ku socdaan jidka kuwa xaq laga dhigay.

Kuwa xaq lagaga dhigay farriinta la gudbiyey waxay ku socdaan jidka ka dhigan iftiin sii kordhaya marba marka ka dambaysa, laakiin isla iftiinkaasi wuxuu jidka kuwa sharka leh ka dhigaa mid u sii madoobaada si u dhiganta. Iftiinku wuxuu ka soocaa gudcurka. Awooddii wax-abuurka ee amartay in bilowgii iftiin jiro waxay dhammaadka bani-aadmiga ku soo saartaa isla saamayntii uu iftiinku bilowgii lahaa. Qolada diidda inay maqlaan codka gadaal ka yeedhaya, oo sidaas darteed doorta inay ku socdaan jidka mugdiga la geliyey, waxay ku “turunturoodaan” Eraygiisa, waayo waxay ku turunturoodaan dhagaxa aasaaska, dhagixii hore oo la tijaabiyey. Codku waa Alfa iyo Oomega, oo marka kuwa xaq laga dhigay ay maqlaan erayadaas oo ay qalbiyadooda u janjeeriyaan erayadaas, waxay erayadaas ku hayaan bartamaha qalbiyadooda, waayo Alfa iyo Oomega wuxuu qalbiyadooda u celiyaa awowayaashii, (waagii hore) oo qalbiyada awowayaashuna waxay tilmaamaan dhammaadka.

Ilaah wuxuu miisaamaa, ama wuu xukumaa, kuwa ku socda jidka kuwa xaqa ah, wuxuuna sidaas sameeyaa “maalmaha ugu dambeeya” marka xukummadiisu ay dalka ka jiraan. Kuwa xaqa ahu waa kuwa Rabbiga sugay iyagoo buuxinaya wakhtigii dib-u-dhaca ee masaalkii tobanka gabdhood. Damaca kuwa ku socda jidka aqoonta sii kordhaysa waa faham sii weynaanaya oo sii weynaanaya oo ku saabsan magaca Ilaah, oo ah dabeecaddiisa. Kuwa Rabbigooda sugay waa kuwa ku dhawaaqa farriinta digniinta ugu dambaysa, waayo iyagu waa kuwa ku dhawaaqa Qayladii Habeenbadhka, taas oo dabcan ah farriinta koowaad ee gudaha ah ee Muujintii siddeed iyo tobnaad oo ay ku xigto farriinta labaad, ee dibadda ah.

Markii malaa’igta Muujintii siddeed iyo tobnaad ay soo degtay Sebtembar 11, 2001, kaniisadda Adventist-ka ee maalinta toddobaad diidday baaqeedii ugu dambeeyey ee ahaa inay ku soo noqoto waddooyinkii hore. Markaas ayay joojisay inay ahaato geeska Protestantism-ka runta ah ee Maraykanka. Halkaas waxaa ka billowday hab imtixaan ah oo loogu talagalay kuwii doortay inay qaataan farriinta codkaas xoogga badan oo ay cunaan, sida uu Yooxanaa u matalay markii malaa’igta Muujintii tobnaad ay soo degtay bilowgii Adventism-ka Agoosto 11, 1840. Qaranka ruuxiga ah ee qaatay khamiiskii Protestantism-ka runta ah markii farriintii malaa’igta kowaad la diiday, dabadeed wuxuu raacay raadadkii Protestantism-ka riddada ah bilowgii Adventism-ka.

Geeskii runta ahaa ee Protestant-ka ayaa markaas la siiyey kuwii aqbalay farriintii ku jirtay kitaabkii yaraa ee gacanta malaa’igta ku jiray ee Muujintii toban. Hannaanka tijaabada ee bilowgii Adventism-ka laga soo bilaabo 1840 ilaa 1844 wuxuu metelaa hannaan tijaabo ah oo ku saabsan dhammaadka Adventism-ka laga bilaabo Sebtembar 11, 2001 ilaa sharciga Axadda ee Maraykanka. Gudaha taariikhdii hore ee 1840 ilaa 1844, iyo hannaanka tijaabada ee bilaabmay Sebtembar 11, 2001, waxa lagu calaamadiyaa kala-guur maamul-xilliyeed ah oo ka imanaya jidhkii hore ee rumaystayaasha ee hayay huudhada Protestantism-ka, una gudbaya jidh cusub oo rumaystayaal ah oo qaata huudhada Protestantism-ka runta ah.

Waxaa ka sii muhiimsan tixgelintayada ku saabsan jidka kuwa xaq laga dhigay, in taariikhdaas gudaheeda ay ku jirto niyad-jab calaamad u ah bilowga wakhtiga dib-u-dhaca. Kuwa aaminka ahna wakhtigaas ayay Rabbigooda ku sugayaan, wakhtigaas oo ku dhammaada furidda shaabadda farriinta Qaylada Saqda Dhexe. Habkaas imtixaanka ah ee bilowgii Adventism-ka wuxuu dhammaaday markii farriintii Qaylada Saqda Dhexe ay ku soo gabagabowday Oktoobar 22, 1844. Habka imtixaanka ee dhammaadka wuxuu ku soo gebogeboobaa kuwa uu Yooxanaa matalo marka la gaaro sharciga Axadda ee Maraykanka. Farriinta Qaylada Saqda Dhexe ee dhammaadka waxay ku dhammaan doontaa sida ay ahayd bilowgii, oo bilowgii Adventism-ka farriinta Qaylada Saqda Dhexe waxaa shaabaddeeda la furay ka hor xidhitaanka habka imtixaanka. Farriinta Qaylada Saqda Dhexe ee bilowga ah ayaa hadda shaabaddeeda laga furayaa dhammaadka.

Bikradlaynta xigmadda leh ee xaq laga dhigay waxay galaan axdi ay Ilaah la yeeshaan marka bikradaha sharka leh ee nacaska ah ay galaan axdi dhimasho.

Kuwa xaq laga dhigay waxay kaniisadda u qaadaan farriinta quduuska ah ee Qaylada Habeenbadhkii, dabadeedna waxay ku dhawaaqaan farriinta codka labaad iyagoo dadka uga yeeraya inay ka soo baxaan Baabuloon.

Kuwa ka soo baxa Baabuloon oo ku biira kuwa ku socda jidka kuwa xaqa ah, waxaa lagu aqbalaa adhiga dhexdiisa biyaha baabtiiska oo uu metelo magaca saddexleyda jannada. Kuwa la xaq ka dhigay, ha ahaadeen kuwa hadda maqlaya farriinta loo gudbiyey Yooxanaa ee Batmos, ama kuwa dabadeed laga yeedho Baabuloon, dhammaantood waxaa lagu xaq ka dhigaa helidda Ruuxa Quduuska ah. Isku-darka ilaahnimada Ruuxa Quduuska ah iyo dadnimada aadanaha waxaa la dhammaystiray, sida tusaale ahaan loo muujiyey markii Masiixu dusha saartay dabeecadda aadanaha. Boqol iyo afartan iyo afarta kun waxaa lagu metelay laba iyo toban marag, laba iyo tobanka wiil ee Yacquub iyo laba iyo tobanka xerta. Kuwa sharka lehna waxaa lagu metelay qabiilka saddex iyo tobnaad iyo xerka saddex iyo tobnaad. Labada “saddex iyo tobnaad” ee labada sawirba waxaa loogu yeedhay inay wadaaddo u noqdaan Ilaah, kuwa diidana yeedhiddaas waxaa lagu metelay Ceesaw, halka walaalkiis ka yar ee Yacquub uu metelo kuwa aqbala yeedhidda. Ceesaw iyo Yacquub labaduba waxay metelaan Adventist-ka Toddobaadka ee La’odikiya xilliga dhammaadka dunida. Qayb waxay aqbashaa farriinta quduuska ah ee lagu soo gudbiyey qoraallada nebiga oo waxaa loo beddelaa Israa’iil, halka Ceesaw uu magiciisa sii haysto.

Dabcan, wax badan ayaa weli ku jira sagaalkan sadar ee Alfa iyo Oomega, waayo tani waxay ahayd oo keliya soo koobid gaaban oo ku saabsan bilowga iyo dhammaadka ku jira Erayga Ilaah.

Sagaal sadar oo taariikh ah, kuwaas oo matalaya taariikho nebiyadeed laga soo bilaabo abuurista ilaa Imaatinka Labaad. Dhammaan sagaalkan sadar ee nebiyadeed ee bilowga iyo dhammaadkuba waxay si toos ah ugu xidhan yihiin saddexda aayadood ee ugu horreeya ee Muujintii cutubka koowaad. Saddexdaas aayadood waxay caddeynayaan in Muujintii Ciise Masiix, oo la furfuro wax yar ka hor inta xilliga nimcadu xidhmin, ay tahay muujin ka mid ah awoodda abuurista ee Ilaah. Awood kale oo noocee ah baa dhisi karta markhaatifur sidan u murugsan oo isu dhexgalay, kana kooban markhaatiyo kala duwan oo ay bixiyeen markhaatiyaal laga soo bilaabo wakhtigii Muuse ilaa wakhtigii Yooxanaa Muujiyihii?

Kabahaaga iska bixiya, waayo meeshanu waa dhul quduus ah.