Waa Maxay Runta? - Lambarka Koowaad

Ka hor intaanan ka hadlin mawduuca ah waxa runta yahay, waxaan xusnay in daraasaddan aynu ku billownay saddexda aayadood ee ugu horreeya Muujintii cutubka koowaad, dabadeedna ku darnay maqaal ku saabsan Eliiyaah. Qaar ka mid ah ujeeddooyinka daraasadahani waa in la aqoonsado doorka Maraykanka ee waxsii sheegidda, in la furo farriinta Muujintii Ciise Masiix, in la garto doorka nebiyada sida calaamado u ah dadka Ilaah, iyo in la tixgeliyo micnaha ka dhalanaya in Ciise yahay Alfa. Waxaannu muujinnay in saddexda aayadood ee ugu horreeya Muujintii ay waafaqsan yihiin oo is-raacayaan aayadaha ugu dambeeya ee Muujintii, iyo in labadaas xaaladoodba, bilowga iyo dhammaadka, Ciise isu aqoonsanayo inuu yahay Alfa iyo Oomeega, bilowga iyo dhammaadka, kan ugu horreeya iyo kan ugu dambeeya.

Waxaannu daraasadtii labaad ku adeegsanay dood kooban oo ku saabsan Eliiyaah si aannu u muujinno in aayadaha furitaanka ee Kitaabku ay waafaqsan yihiin aayadaha gunaanadka ee axdiyadii Hore iyo Cusubba, iyo weliba in aayadaha furitaanka ee Axdiga Cusubna ay iyaguna waafaqsan yihiin bilowga ama dhammaadka, si kasta oo aad u dooratid inaad Kitaabka u eegto, ha ahaado gebi ahaan ama laba Axdiba.

Qodob kale oo aynu dooneyno in aynu horumarino waa fahamka ah in Ilaahnimadu ay ka shaqaysay inay si tartiib tartiib ah u muujiso Ilaahnimada oo dhan inta taariikhdu socotay. Tani waa sababta aynu u xusnay in, marka wakhtigu ku socdo mawduuca kitaabiga ah ee taariikhda axdiga, Ilaah uu tallaabo-tallaabo u sii muujiyey dabeecaddiisa in badan oo ka badan isaga oo adeegsanaya astaamaha magacyadiisa kala duwan. Ilaaha Qaadirka ah ayaa la hadlay Ibraahim, isla Ilaahaasna wuxuu la hadlay Muuse, laakiin wuxuu Muuse ogeysiiyey in wixii markaas ka dambeeya magiciisa loo aqoonsan doono Yehowah. Dabadeed markii Masiixu yimid, wuxuu isu soo bandhigay magac aan lagu aqoon Axdiga Hore, marka laga reebo hal oraah oo magacaas ah oo uu ku dhawaaqay nin reer Baabuloon ah cutubka saddexaad ee Daanyeel. Ciise ma aha oo keliya inuu caddeeyey inuu yahay Wiilka keliya ee Aabbaha ka dhashay, laakiin sidoo kale taariikhdaas gaarka ah ee axdiga dhexdeeda wuxuu isu aqoonsaday inuu yahay Wiilka Aadanaha. Ilaah wuxuu sidoo kale siiyey Adventism-kii Millerite magac markii uu axdi la galay bilowgii Adventism-ka.

Magaca loo bixiyey Adventist-ka maalinta toddobaad waxa bixiyey Rabbigu, waxaana Walaasha White marar badan ugu yeedhaa Adventist-yada inay yihiin dadka Ilaah magac ahaan u bixiyey. “Magac ahaan loo bixiyey” waxay ka dhigan tahay in magac loo bixiyey. Labada kaniisadood oo keliya ee Walaasha White ku tilmaanto inay yihiin dadka Ilaah magac ahaan u bixiyey waa Israa’iiltii qadiimiga ahayd iyo Israa’iilka casriga ah.

Sidaas darteed, markaan ku sii soconno daraasaddeenna kitaabka Muujintii Yooxanaa, waxaan soo jeedinayaa in “magaca cusub” ee loo muujiyey reer Filadelfiya—kuwaas oo sidoo kale lagu matalay boqol iyo afar iyo afartan kun—uu yahay qayb weyn oo ka mid ah sirta nebiyadeed ee la furfuro wax yar ka hor intaan wakhtiga imtixaanku xidhmin.

Farriintii ugu dambaysay ee digniinta ahi waa farriinta Muujintii Ciise Masiix, waana muujin dabeecaddiisa ah.

Waxaan haynaa wax ka sii badan oo aan diiwaanka ku gelinno oo ku saabsan Ciise sida Erayga, hase yeeshee hadda waxaynu qaadan doonnaa erayga “run.” Fahamka “runta,” iyo weliba erayga “run,” iyo sidoo kale xarfaha loo adeegsaday samaynta “eray run ah,” waa fahamka dabeecadda Masiixa.

Ereyga Giriigga ah ee aayaddan lagu tarjumay “run” waxa laga soo qaatay erey Cibraani ah oo isla mar ahaantaana ah xaraf iyo xataa tiro. Xarafka ugu horreeya ee alifbeetada Cibraaniga waa ‘aleph.’ Runtii, labada xaraf ee ugu horreeya alifbeetada Cibraaniga waa “aleph” iyo “beth,” waxayna aad ugu egyihiin labada xaraf ee ugu horreeya Giriigga, kuwaas oo ah alpha iyo beta. Marka la isu geeyo, waxay samaynayaan xididka erayga “alphabet.” Sidaas daraaddeed ereyga “alpha” (oo ka yimid xarafka Cibraaniga ah ee aleph) waxaa loo adeegsadaa xaraf ahaan, eray ahaan, tiro ahaan, iyo weliba inuu ka mid yahay magacyada badan ee Ciise.

Markii Bilaatos su’aashii weydiiyey, “Runtu waa maxay?” Ciise wuxuu hore ugu sheegay in sababta uu “dunida ugu yimid,” iyo sidoo kale sababta uu “u dhashay” ay ahayd inuu marag u furo “runta.” Wuxuu intaas ku daray in “qof kasta oo runta ka tirsan uu maqlo” codkiisa.

RUNTA: G225—Waxay ka timid G227; runta: – run, si run ah, runta, xaqiiqo. G227—Waxay ka timid G1 (sida qayb diidmo ah) iyo G2990; run ah (sida aan waxba loo qarinayn): – run ah, si run ah, runta. G1; Α. Asal ahaan Cibraani; xarafka ugu horreeya ee alifbeetada: si maldahan oo keliya (isticmaalkeeda tiro ahaan awgeed) kan ugu horreeya. Alfa.

Markii Ciise yidhi, “Anigu waxaan ahay… runta,” waxa uu sheegayay in uu yahay xaraf, tiro, iyo eray; waayo xarafka alfa, erayga alfa, iyo tirada alfa dhammaantood waa “run.” Kitaabka Daanyeel dhexdiisa, Masiixu wuxuu isu muujiyey sidii Tiriyaha Yaabka leh, taas oo ah qeexidda erayga Cibraaniga ah “Palmoni,” oo Daanyeel siddeedaad loogu tarjumay “quduuskii la hubo oo hadlay.”

“Quduuskaas gaar ah” ee aayadda saddex iyo tobnaad lagu sheegay waa “Palmoni” — kan yaabka leh ee wax tiriya, ama tiriyaha waxyaalaha qarsoon. Labadan aayadood waa meesha lagu soo bandhigay wax sii sheegidda 2300-ka sano iyo labada wax sii sheegid ee 2520-ka sano. 2300-ka sano waxay khuseeyaan “meesha quduuska ah,” halka labada wax sii sheegid ee 2520-ka sano ay khuseeyaan “martida,” waayo meesha quduuska ah iyo martidaba Rooma ayaa ku tuman lahayd. Wax sii sheegidda 2520-ka sano waxay u taagan tahay ku tumasho lagu sameeyo meesha quduuska ah ee Ilaah iyo dadkiisa. Saddex waxsii-sheegid oo qoto dheer oo isku xiran, oo ku salaysan waqti, ayaa yaal isla barta Kitaabka ee Ciise isku muujiyo inuu yahay tiriyaha yaabka leh ee waxyaalaha qarsoon. Ma aha oo keliya inuu doortay labadan aayadood si uu isugu muujiyo Sayidka waqtiga, ee labada aayadood ee uu isku muujiyo waxay tilmaamayaan wakhtiga uu axdi la geli lahaa Israa’iilka ruuxiga ah ee casriga ah, labadaas aayadoodna sidoo kale waa aasaaska iyo tiirka dhexe ee Adventism.

Waqtigii dhammaadka ee 1798, kitaabkii Daanyeel waa la furay, farriintii malaa’igta koowaadna waxay soo gashay taariikhda, taasoo calaamadisay kororka aqoonta waxsii-sheegidda ee ka dhacay xilligii dhaqdhaqaaqii Millerite-ka, kaas oo ahaa bilowgii Adventism-ka Maalinta Toddobaad. Markii kitaabkii Daanyeel loo furay Millerite-yadii, farriin ka timid Palmoni—farriin ku saabsan waqti—ayaa la fahmay. Erayga Ilaah marnaba ma fashilmo, mar walbana wuxuu dhammaadka ku aqoonsadaa bilowga. Sidaas daraaddeed, dhammaadka Adventism-ka hubaal waxaa jiri doonta muujin ka timid dabeecaddiisa, sida ay uga jirtay taariikhdii Millerite-ka. Xaqiiqadani waxay ku salaysan tahay bilowga iyo dhammaadka Adventism-ka, laakiin sidoo kale waxay ku salaysan tahay xidhiidhka la sheegay ee ka dhexeeya kitaabka Daanyeel iyo kitaabka Muujintii. Daanyeel iyo Muujintii waxay matalaan hal kitaab, waxaana matalaaddaas gudaheeda ay yihiin laba markhaati, kii hore wuxuu yahay Daanyeel, kii dambena Muujintii.

Daanyeel iyo Muujintii waa laba kitaab oo ah hal kitaab, sida ay Kitaabku u yahay hal kitaab oo u qaybsan Axdigii Hore iyo Axdiga Cusub, ama bilow iyo dhammaad. Muujintii kow iyo tobnaad, labada markhaati ee loo soo bandhigay Muuse iyo Eliyaah ahaan waa Axdigii Hore iyo Axdiga Cusub.

Daanyeel iyo Yooxanaa waa laba markhaati oo labaduba la silciyey, labaduba maxaabiis ahaan loo kaxaystay, labadabana la siiyey isla taxanaha taariikhda nebiyadeed inay qoraan, labaduba matalaya boqol iyo afar iyo afartan kun, labadubana ku noolaa wixii ka dambeeyey burburkii Yeruusaalem, labadubana calaamado u ah dhimasho iyo sarakicid, (Yooxanaa xagga saliidda karkaraysa, Daanyeelna xagga godka libaaxyada).

Daanyeel wuxuu tilmaamayaa muujin gaar ah oo ku saabsan dabeecadda Masiixa, wuxuuna taas ku sameeyaa labada aayadood ee waxyigu ugu yeedho “tiirka dhexe iyo aasaaska” kaniisadda Adventist-ka Maalinta Toddobaad. Labadaas aayadood waxay ahaayeen “dhagaxii gunaanadka,” dhagaxii ugu dambeeyey ee la dhigay aasaasyadii ay matalayeen hawlihii William Miller. Dhagaxa gunaanadku wuxuu la yimid fahamka meesha quduuska ah ee samada, sharciga Ilaah, Sabtida, xukunka baadhista, iyo saddexda malaa’igood ee Muujintii afar iyo tobnaad. Daanyeel waa bilowga kitaabka, Yooxanaa waa dhammaadkiisa.

Qoraalkii Yooxanaa wuxuu aqoonsan doonaa muujin ka mid ah dabeecadda Masiixa dhammaadka Adventism-ka. Bilowgii Israa’iil-ta casriga ah, Isagu wuxuu isu muujiyey sidii Tirsiiyaha Yaabka leh, Abuuraha wax kasta oo xisaabeed ah; dhammaadka Israa’iil-ta casriga ahna wuxuu isu muujinayaa sidii af-yaqaanka yaabka leh. Isagu waa Abuuraha wax kasta oo la xiriira afka, ha ahaato qaab-dhismeedka afka, xeerarka naxwaha, erayada, iyo xataa xuruufta alifbeetada. Wuxuu abuuray isgaadhsiinta lagu fuliyo erayo, laguna maamulo xeerar naxweeed, ha ahaato mid qoran ama lagu hadlo, laguna qoro alifbeeto uu isagu naqshadeeyey; waxaas oo dhan ka sii sarreeyana—Isagu waa Erayga. Eraygaas ayuu ku beddelaa La’odikiyaanka indhoolayaasha ah ee aan diyaar ahayn oo uu ka dhigaa Filadelfiyaan quduus laga dhigay.

Ereyga loo turjumay “quduus ka dhig” waxay ka dhigan tahay in quduus laga dhigo. Boqolka iyo afartan iyo afarta kun waxay ahaan doonaan quduus, waxayna gaadhi doonaan xaaladdaas dabeecadeed iyagoo ku gaadhaya “runta,” ama waxaad odhan kartaa, “eraygiisa,” maxaa yeelay Ciise waa Erayga, isaguna waa runta.

Ogow in tani ay tahay waxii ugu horreeyey ee Yooxanaa ku qoray injiilkiisa. Dabcan waxay la jaanqaadaysaa waxii ugu horreeyey ee lagu qoray Bilowgii. Waxay ku kordhinaysaa markhaatifurka, iyadoo si ka sii cad u aqoonsanaysa waxa lagu sheegay Bilowgii cutubka koowaad.

Ereyga lagu turjumay “Ilaah” ee aayadda koowaad ku jirta waa jamac, sidaas darteedna tan iyo “bilowgii”ba waxa ay caddaynaysaa in Ilaah ka badan yahay hal. “Bilowgii” ee Injiilka Yooxanaa, Eraygu Ilaah buu la jiray, oo isaguna Ilaah buu ahaa. Erayguna wuxuu ahaa Abuuraha.

Ciise waa Erayga, oo isagu wuxuu soo saaray Baybalka isaga oo isu geeyey ilaahnimo iyo dadnimo—ilaahnimada oo uu matalayo Ruuxa Quduuska ah, iyo dadnimada oo ku jirta shakhsiyadda kuwii qoray erayadii ku jiray buugaagta loo dirayay kiniisadaha. Sidaas daraaddeed, Baybalku waa isu-geyn dadnimo iyo ilaahnimo sida Ciise yahay. Baybalku, in kasta oo ay ku lug lahaayeen dad jidh leh oo dhacay, waa quduus, ragga qalin ku duugayna iyaguna quduus bay ahaayeen.

In kastoo nebiyadu ahaayeen rag quduus ah, haddana waxay ahaayeen weli dad dhacay, waayo kulligood way dembaabeen oo gaabiyey ammaanta Ilaah. Si kastaba ha ahaatee, Kitaabku waa isu-dar ilaahnimo iyo dadnimo, waana quduus, maxaa yeelay Erayga Ilaah wuxuu u yimid inuu noloshiisa iyo Eraygiisa qoranba ku muujiyo in dadnimo marka ay la midoobto ilaahnimada aanay dembaabin. Waxa run ka ah Kitaabka ayaa run ka ah Masiixa, waayo isagu waa Kitaabka.

Ciise wuxuu isku qaaday jidh dembi leh, weligiisna dembi ma uu gelin; sidaas daraaddeedna wuxuu bixiyey tusaalaha muujinaya in bini-aadminimada marka ay la midoobto ilaahnimada aanay dembaabin.

Ciise waa Erayga, oo labadaba Ciise iyo Kitaabkuba waa isu-geyn bani-aadminimo iyo ilaahnimo. Markii Ciise Kitaabka soo saaray qarniyo badan gudahood, wuxuu dhex dhigay Kitaabka xeerar si kuwa maqli doona ay u maqlaan. Xeerarka xukuma Kitaabka sidoo kale waa sifooyin ka mid ah dabeecaddiisa.

Erayga “dhammaystir” waxay ka dhigan tahay in wax loo gaadhsiiyo kaamilnimo. Markhaatifurka Daanyeel wuxuu ku dhammaadaa Muujintii, taasoo ka dhigaysa markhaatifurka Daanyeel bilowga, Muujintana dhammaadka. Bilowga Muujintii ayaa lagu soo celiyaa dhammaadka Muujintii, oo aayadda koowaad ee cutubka koowaad ee Daanyeel waxaa ku jira dagaal u dhexeeya Israa’iilta muuqata iyo Baabuloonta muuqata, kaas oo Baabuloon ku guulaysato; laakiin gabagabada taariikhda tijaabada ee Daanyeel 11:45, 12:1; Baabuloonta ruuxiga ah waxay dagaal kula jirtaa Israa’iil ruuxi ah, ugu dambayntiina, Baabuloon way guul-darraysataa, Israa’iilkuna wuu adkaadaa. Sida Yooxanaa ku jira Muujintii oo kale, bilowga markhaatifurka Daanyeel wuxuu waafaqsan yahay dhammaadka markhaatifurkiisa. Haddaba, waa maxay runta?

Caqiiddo waa eray tilmaamaya waxa ay urur rumaystayaal ahi u fahmaan inay sax yihiin. Ujeeddadeeda ama adeegsigeedu kuma koobna Kitaabka Quduuska ah ama Masiixiyadda. Waxa loogu yeedho Masiixiyadda gudaheeda, waxaa laga yaabaa inay jiraan “caqiidooyin” been ah oo ka badan kuwa runta ah; waayo Baabuloonta ruuxiga ah, baabanimadu, waa qafis ay ku jiraan haad kasta oo wasakh ah oo nacayb leh, haadkaasuna waxay matalaan shar, kaas oo kaniisaduhu ku sii hayaan oo ku qariyaan caqiidooyin been ah, sida in sharcigii la baabi’iyey. Laakiin waxaa jira caqiiddo run ah.

Waxaa jira “caqiidooyin” ah “runta injiilka,” waana in la baadho. Qaar ka mid ah, (haddii aanay dhammaantood ahayn) waa “runno tijaabo ah.” Sabtida waa run tijaabo ah oo si fudud loo fahmi karo. Waxaa jira caqiidooyin run ah iyo caqiidooyin been ah. Qaar ka mid ah caqiidooyinka runta ah waxay tijaabo u soo bandhigaan kuwa maqla. Waxaa kaloo jira nooc run ah oo loogu talagalay muddo cayiman. Runahan waxaa loo yaqaan “runta hadda jirta.”

Adventistu badanaa waxay tuducan u adeegsadaan inay kaga fogaadaan waxa uu dhab ahaantii sheegayo. Waxay ku doodaan in wax kasta oo ay tahay in lagu adkeeyo farriimaheena “runta wakhtigan taagan” ay yihiin meesha quduuska ah, 2300-ka maalmood, amarrada, iyo rumaysadka Ciise. Sheegashadan waxay u sameeyaan inay kaga fogaadaan waxa laga caddeeyey afartan mawduuc.

Ujeeddada afartan runood ee waaweyn waa in si “aad u qumman loogu talogalay inay sharxaan dhaqdhaqaaqii Advent-ka ee hore oo muujiyaan waxa ay tahay mowqifkeenna hadda, adkeeyaan rumaysadka kuwa shakisan, oo siiyaan hubaal mustaqbalkaas ammaanta leh.” Afartan caqiido ee runta hadda jirta waxaa loo habeeyey inay muujiyaan in bilowgii Adventism-ka (dhaqdhaqaaqii Advent-ka ee hore) uu tusaale u yahay dhammaadka Adventism-ka (mowqifkeenna hadda). Afartaas caqiido ee aasaasiga ah waxaa “si aad u qumman loogu talogalay” inay sharxaan mabda’a ah in dhammaadka lagu tusaaleeyo bilowga. Sida ku cad tuducan waxyiga ah, tani waa “runta hadda jirta” ee “adhigu hadda u baahan yahay.”

Reer Binuu Israa’iil waa bilowgii Israa’iil, Israa’iilka casriguna waa dhammaadkii. Reer Binuu Israa’iilkii hore ee suugaan ahaan jiray waxay astaan u ahaayeen dadka Adventist-ka Maalinta Toddobaad laga bilaabo wakhtiga dhammaadka ee 1798 ilaa sharciga Axadda. Ka hor imaanshihii ugu horreeyey ee Masiixa, “runta haatan jirta” Yuhuuddu ma ay arkin, waayo waxay ahaayeen indhala’aan (La’odikiya), taas oo ka dhalatay ku-tiirsanaantooda caadooyinka iyo dhaqammada.

Sida ku xusan tixraaceenna xigta, Yuhuuddu waxay ka indho beeleen “runta asalka ah ee Ilaah,” runtaas asalka ahna ee Yuhuudda waxay ahayd taariikhdii samatabbixintii Masar laga soo bixiyey. Taariikhda samatabbixintaas ayaa ahayd runtii asalka ahayd ee iyaga u taallay; waxay ahayd runta lagu amray inay carruurtooda baraan qarniyadooda oo dhan. Way ku guuldarraysteen, sida Adventism-kuna u guuldarraystay. Si uu runta ugu soo bandhigo Yuhuuddii indhaha la’, Ciise wuxuu runta geliyey qaab-dhismeed.

Imaatinkiisii ugu horreeyey Ciise wuxuu “dib u soo celiyey runnihii hore, isaga oo ku meeleeyey qaab-dhismeedka runta. Wuxuu isu waafajiyey oo isu xidhxidhay, isaga oo ka dhigay nidaam run ah oo dhammaystiran oo isu dheellitiran.” Ciise wuxuu adeegsaday taariikhdii bilowgii reer binu Israa’iiltii hore si uu dib ugu aasaaso runnihii hore, wuxuuna taas ku sameeyey isaga oo runahaas isu waafajinaya (mawduuc ahaan) oo isu xidhaya (is barbar socda, sadarba sadar ka korreeya). Wuxuu taas u sameeyey ujeeddada ah inuu Yuhuudda ka xoreeyo caadooyinkii iyo hiddooyinkii indhatiray. Taariikhdaasu waxay ahayd taariikhdii dhammaadka Israa’iilkii suugaaneed.

Adventism-ku wuxuu ku celcelinayaa taariikhdii dhammaadka Israa’iiltii qadiimiga ahayd, qaab-dhismeedka runta lagu dhex dejinayana si indha-la’aanta dhaqanka iyo caadadu keentay ee La’odikiya looga qaado waxaa hadda la fulinayaa sidii markii Masiixu ula macaamilay Yuhuudda. “Runihii hore” waa in lagu dhex dejiyaa “qaab-dhismeedka” runta, si xariiqyada waxsii-sheegidda loogu mideeyo xariiqyo kale oo waxsii-sheegid ah, “xariiq dul xariiq” iyagoo isbarbar socda, ujeeddaduna tahay in laga yaabo in La’odikiyaan laga xoreeyo indha-la’aantooda. Masiixu waa tusaalaheenna, wax kasta oo dhan.

Waxaa Kitaabka Quduuska ah ku jira runno loo aqoonsado caqiido ahaan, oo “waxaa jira runno badan oo yaab leh,” hase yeeshee sidoo kale waxaa jira “runta hadda jirta” taas oo ah “imtixaan u ah dadka” “jiilka” nool marka runtaas la muujiyo. Sida wax sii sheegidda ku cad, tani waxay dhacdaa jiilka afraad ee Adventism-ka, oo “runta hadda jirta” “taas oo imtixaan u ah jiilkan” imtixaan uma ahayn jiilashii hore ee Adventism-ka.

Kuwa doonaya inay diidaan in taariikhda Adventism-ku leedahay afar fac, waxaan idiin tilmaamayaa Miisaskii Xabaquuq. Hab aad u fudud oo xaqiiqadan lagu fahmi karo waa in magaca La’odikiya uu ka dhigan yahay dad la xukumay. Bilowgii Adventism-ku wuxuu ku dhawaaqay furitaanka xukunka, dhammaadka Adventism-kuna wuxuu ku dhawaaqaa xidhitaanka xukunka. Xidhitaanka xukunku wuxuu ka dhacaa facyada saddexaad iyo afraad.

Dhammaadka xukunka, jiilka ugu dambeeya ee Adventism-ka La'odikiyaanka ah (dad la xukumay) waa la xukumi doonaa, oo afka Rabbiga ayaa laga tufayaa, sidii reer binu Israa'iiltii hore loogu sameeyey markii Yeruusaalem la baabbi'iyey. Caqiidooyinka Kitaabiga ah waa runo; waxa kale oo jira runooyin imtixaan ah, dabadeedna waxaa jira runta hadda joogta. Runta hadda joogta mar walba waa run imtixaan ah, hase yeeshee waxay si gaar ah u tilmaantaa run imtixaan ah oo loogu talagalay jiilka hadda nool. Hase ahaatee, xaqiiqadu waxay u badan tahay inay noqoto tan: run kasta oo ka timid Erayga Ilaah oo aynu dooranno inaynu diidno, waxay isla markiiba noqotay run imtixaan ah oo aynu ku fashilannay.

Ciise waa Erayga Ilaah, waana runta. Wuxuu Bilaatos u sheegay in sababta uu “u yimid” “dunida” ay ahayd inuu “runta u markhaati furo,” iyo in mid kasta oo codkiisa maqlaa “uu runta ka yahay.” Erayga “run” ee Bilaatos iyo Ciise ka hadleen wuxuu ka yimid eray Cibraani ah oo loo tarjumay “run,” kaas oo toddoba iyo labaatan jeer iyo boqol laga helayo Axdiga Hore. Eraygaas Cibraaniga ah (H571) waxaa loo tarjumaa erayo kala duwan oo Ingiriisi ah, laakiin sagaashan iyo laba jeer ayaa “run” loogu tarjumay Axdiga Hore. Waa mid ka mid ah erayadaas si qoto dheer u awood badan, heerar badan leh.

Ereyga loo tarjumay “runta” ee Axdigii Hore waxa uu ka kooban yahay saddex xaraf oo Cibraani ah; xarafaha Cibraaniguna mid kastaa wuxuu leeyahay qeexitaankiisa u gaarka ah, sidaas darteed ereyga ka samaysma xarafahaasi wuxuu isu geeyaa macnayaasha wadajirka ah ee xaraf kasta si uu u soo saaro macnaha ugu dambeeya ee ereyga. Ereyga “runta” waxa uu ka kooban yahay saddex xaraf oo Cibraani ah: xarafka ugu horreeya ee alifbeetada Cibraaniga, xaraf ku yaal bartamaha, iyo xarafka ugu dambeeya ee alifbeetada Cibraaniga. “Runta” ee Axdigii Hore waxa lagu metelaa xarafka ugu horreeya iyo xarafka ugu dambeeya ee alifbeetada, iyadoo uu xaraf ku yaal bartamaha!

Tani waa qeexidda “xeerka xusidda ugu horraysa” ee kitaabiga ah. Markii ugu horraysay ee mowduuc la soo bandhigo ayaa ah tixraaca ugu muhiimsan ee eraygaas, kaas oo ah iniin, waxana uu xanbaarsan yahay dhammaan hidde-sidaha lagama maarmaanka u ah inuu soo saaro sheekada oo dhan. Tixraaca labaad ee ugu muhiimsan ee “xeerka xusidda ugu horraysa” waa tixraaca ugu dambeeya, waayo halkaas ayaa dhammaan sheekooyinka ka soo baxa inta u dhexaysa bilowga iyo dhammaadka lagu wada xiraa. “Muujintii dhexdeeda ayaa dhammaan kutubta Kitaabka Quduuska ahi ku kulmaan kuna dhammaadaan,” Muujintuna waa kitaabka ugu dambeeya ee Kitaabka Quduuska ah.

Ereyga Cibraaniga ah ee “runta” ee aynu tixgelinayno waxa ay ku bilaabataa xarafka “Aleph,” xarafka saddex iyo tobnaadna waa “Mem,” halka xarafka laba iyo labaatanaad ee ugu dambeeyana uu yahay “Tav.” Dabcan, waxaa jira kala duwanaanshooyin kala geddisan oo ku jira macnayaasha xarafahani, taas oo ku xidhan afaqoonyahanka aad u laabato si uu qeexid uga bixiyo; hase yeeshee, qeexitaannada guud aad bay u iftiimin badan yihiin.

א (Aleph): Xarafka koowaad ee alifbeetada Cibraaniga, waxaana badanaa lala xidhiidhiyaa midnimada, wuxuuna metelaa Ilaahnimada iyo weligeednimada, isaga oo astaan u ah xidhiidhka ka dhexeeya Ilaah iyo uunka.

מ (Mem): Xarafka saddex iyo tobnaad ee alifbeetada Cibraaniga ah, badanaana waxa lala xidhiidhiyaa biyo.

ת (Tav): Xarafka ugu dambeeya ee alifbeetada Cibraaniga, wuxuuna xambaarsan yahay macnaha “calaamad” ama “summad.” Badanaa waxa lala xiriiriyaa fikradda dhammaystirnaanta ama “shaabadda” abuurista. Cibraaniyaddii hore, xarafka Tav wuxuu lahaa qaabka iskutallaabta.

Ereyga Cibraaniga ah ee loo tarjumay “runta” oo aynu ka fiirsanaynaa waxa ay ka kooban tahay saddex xaraf, kuwaas oo wadajir u metela injiilka weligiis jira. Sidee? Tani si fudud ayaa loo garan karaa haddii aad fahamto in farriimaha saddexda malaa’igood ay yihiin injiilka weligiis jira. Waa la garan karaa, maxaa yeelay qeexitaannada saddexdan xaraf waxay metelaan farriinta saddexda malaa’igood.

Malaa’igii ugu horreeyay ee Muujintii afar iyo tobnaad wuxuu aqoonsanayaa injiilka weligiis jira, dabadeedna wuxuu dunida oo dhan ku amraa inay “Ilaah ka cabsato” oo ay isaga ammaanto iyagoo caabudaya Abuuraha. Qeexidda (Aleph), oo ah ka ugu horreeya saddexdaas xaraf, waa “Ilaaha Rabbaaniga ah ee weligiis jira, iyo isagoo ah Abuuraha aadanaha, Ilaaha ay tahay in dadku si xushmad leh uga cabsadaan oo u caabudaan.”

Alef wuxuu u taagan yahay farriintii malaa’igta kowaad.

Farriinta malaa’igta labaad waxay dadka uga yeedhaysaa inay ka soo baxaan Baabuloon, waxay calaamadisaa goorta Ruuxa Quduuska ah la daadshayo, waxayna aqoonsataa fallaaganimada Baabuloon. Qeexidda (Mem) waxay la xidhiidhaa biyo, (taas oo astaan u ah daadinta Ruuxa) waana xarafka saddex iyo tobnaad ee alifbeetada, tirada saddex iyo tobankuna waa astaan fallaagannimo; sidaas darteedna waxay aqoonsanaysaa Baabuloon. Mem waxay matalaysaa farriinta malaa’igta labaad.

Malaa’igta saddexaad waxay dadka uga digaysaa inay qaataan calaamadda bahalka, waxayna qeexaysaa laba qaybood oo caabudayaal ah iyo cadhada Ilaah. Macnaha (Tav) waa in ay u taagan tahay “calaamad,” (calaamadda bahalka) waxayna sidoo kale u taagan tahay shaabadda abuurista (shaabadda Ilaah). Xarafka laftiisu wuxuu u samaysan yahay sida iskutallaabta. Tav waxay u taagan tahay farriinta malaa’igta saddexaad.

Ereyga Cibraaniga ah ee loo turjumay “run” waxay ka kooban tahay saddex xaraf oo mid kastaa leeyahay qeexitaankiisa u gaarka ah. Saddexdaas qeexitaan sidoo kale waa qeexitaannada farriimaha saddexda malaa’igood. Waxay kaloo yihiin qeexitaannada farriinta malaa’igta kowaad, waayo farriinta malaa’igta kowaad waxay ahayd farriintii bilowgii Adventism-ka, farriinta malaa’igta saddexaadna waa farriinta dhammaadka Adventism-ka. Maaddaama Ciise dhammaadka ku muujiyo bilowga, malaa’igta kowaad waxay haysataa dhammaan calaamadaha jidka ee nebiyadeed ee farriinta malaa’igta saddexaad. Sidaas darteed, qeexitaannada saddexda xaraf ee Cibraaniga ahi waxay noqdaan astaamo aan keliya ahayn farriinta malaa’igta saddexaad, laakiin sidoo kale astaamo u ah farriinta malaa’igta kowaad.

Yooxanaa ku jira Muujintii waxaa loo sheegay inuu qoro waxyaalihii markaas jiray, isagoo sidaas yeelayana isla mar ahaantaana wuxuu qorayay waxyaalaha mustaqbalka jiri doona. Wuxuu diiwaangeliyey bilowgii si uu u muujiyo dhammaadka. Si aan madmadow ku jirin, toddobaad-maalinleyda Adventist-ka ah waxaa lagu wargeliyey inay daraaseeyaan oo ku dhawaaqaan farriinta Milleriyiinta, taas oo ah farriinta malaa’igta kowaad. Markaan daraasaynno oo ku dhawaaqno xaqiiqooyinkaas iyo taariikhdaas, waxaannu ku dhawaaqaynaa farriinta malaa’igta saddexaad, isla markaana ku celinaynaa taariikhdii malaa’igta kowaad.

Farriinta malaa’igta kowaad iyo taariikhdii lagu soo bandhigay farriintaas waxay isbarbar dhigaan oo iftiiminayaan taariikhdeenna hadda jirta—iyadoo ay jiraan qaar ka mid ah digniinaha nebiyadeed. Labadaas taariikhoodba waxaa sidoo kale metela saddexda xaraf ee uu adeegsaday Af-yaqaanka Rabbaaniga ahi si uu u sameeyo erayga “run.” Eraygaas “run” ahina wuxuu metelaa injiilka weligiis ah.

Taariikhda Milleriyiinta ee bilowgii Adventism-ka waxay matalaysaa malaa’igtii kowaad, halka taariikhda dhammaadka Adventism-ka oo uu matalo malaa’igtii saddexaad ay yihiin taariikho isbarbar socda; hase yeeshee, waxay xambaarsan yihiin kala duwanaanshooyin qaarkood.

Malaa’igtii kowaad waxay ku dhawaaqdaa furitaanka xukunka, malaa’igtii saddexaadna waxay ku dhawaaqdaa xidhitaanka xukunka. Qaab-dhismeedka nebiyadeed ee taariikhda Adventism-ku ku furfurtay wuxuu si isku mid ah ugu egyahay taariikhdiisa bilowga iyo taariikhdiisa dhammaadka. Mid kasta oo ka mid ah labada darafba waxaa la muujin karaa inuu raaco saddexda tillaabo ee saddexda malaa’igood marka ay taariikhda ku soo gaadhaan. Saddexdaas malaa’igoodna iyaguna waa saddexdaas xaraf. Sidaas daraaddeed, taxanaha nebiyadeed ee dhacdooyinka labada daraf ee Adventism-ku wuxuu ku dhisan yahay saddexda tillaabo ee saddexda malaa’igood, kuwaas oo ah calaamado-jid oo sidoo kale ay matalaan saddexdaas xaraf ee Cibraaniga ah ee sameeya ereyga “run.”

Alfa waa bilowga Adventism-ka, Oomega-na waa dhammaadka Adventism-ka, xarafka dhexda ku yaallana, isagoo ah xarafka saddex iyo tobnaad, sidaas ayuu ku tilmaamayaa fallaagada Adventism-ka tan iyo bilowgiisa ilaa dhammaadkiisa.

Waxaa nala barayaa halka jidka Ilaah ku yaal:

Quduuska dhexdeeda waxaynu ka helaynaa in jidka Ilaah uu yahay isla saddexda tallaabo ee la midka ah farriimaha saddexda malaa’igood. Barxadda gudaheeda cabsida Ilaah waxay qofka ku hoggaamisaa inuu qurbaan bixiyo oo helo xaqnimada lagu caddeeyo. Meesha Quduuska ah quduusnimaynta waxaa lagu metelaa nolosha salaadda oo uu metelo meesha fooxa, nolosha daraasadda oo ay metesho miiska kibista tusmada, iyo nolosha adeegga oo ay metelaan laambadaha. Meesha Ugu Quduusan waxay meteshaa xukunka. Marka aynu haysanno cabsida Ilaah sida lagu metelay farriinta malaa’igta kowaad, waxaynu raadinnaa xaqnimada lagu caddeeyo agta iskutallaabta, barxadda gudaheeda. Marka nala caddeeyo xaqnimada (laga dhigo kuwo xaq ah) waxaynu ku soconnaa cusaybka nolosha quduusnimaysan (koritaanka quduusnimada) sida ay u metesho Meesha Quduuska ahi. Meesha Quduuska ahi waxay meteshaa hawsha Masiixiga sida ay u fuliyeen Milleriyiintu intii lagu jiray farriinta malaa’igta labaad oo ay la socotay Qayladii Habeenbadhka. Annagoo la caddeeyey oo la quduusnimaysiiyey, waxaynu u diyaarsannahay xukunka uu metelo Meesha Ugu Quduusani. Saddex tallaabo oo qoduuska ah, kuwaas oo waxyaalo kale ka mid ah metelaya saddex eray oo fiqi ahaaneed—xaqnimada lagu caddeeyo, quduusnimaynta, iyo ammaanaynta—kana sii metelaya farriimaha saddexda malaa’igood, dabcan sidoo kale metelaya farriinta malaa’igta kowaad, dabcan sidoo kalena metelaya saddexda xaraf ee loo adeegsado samaynta erayga “runta.”

Barxadda quduuska gudaheeda, waxaan ka helaynaa saddexda tallaabo oo dhan sidoo kale. Tallaabada koowaad ee loo galo quduuska waa inay muujisaa tallaabada ugu dambaysa ee quduuska, sida malaa’igta koowaad ay ula siman tahay malaa’igta saddexaad. Tallaabada koowaad ee barxadda ku taal waa gowraca qurbaanka, taas oo metelaysa xaqnimaynta. Tallaabada labaad waa berkedda dhaqidda, meesha dufanka (dembiga) laga saaro oo qurbaanka lagu nadiifiyo ka hor tallaabooyinka ugu dambeeya. Biyaha berkedda dhaqiddu waa sifo ka mid ah tallaabada labaad. Tallaabada saddexaad waa qurbaanka la gubo laftiisa, kaas oo ahaa astaan Masiixa iskutallaabta dusheeda, meesha xukunku ku dhammaaday. Saddexdaas tallaabo oo isla midka ahi waxay ku jiraan tallaabada koowaad ee quduuska, sida ay saddexdaas tallaabo oo isla midka ahi ugu jiraan farriinta malaa’igta koowaad. Mabda’a alfa iyo omega wuxuu ku dhex jiraa quduuska, sida uu ugu jiro farriimaha saddexda malaa’igood, sida uu ugu jiro xarfaha samaynaya erayga “runta.”

Waxsii 2300-ka sano waxay leedahay isla qaab-dhismeedkaas. Waxsii sheegashadu waxay ku bilaabatay saddex amar, waxayna ku dhammaatay imaatinka farriinta malaa’igta saddexaad Oktoobar 22, 1844. Waxsii sheegashadu waxay soo bandhigaysaa shan khad oo waxsii sheegid ah, taariikhduna bilowga waxsii sheegashada 2300-ka sano waxay matalaysaa taariikhda dhammaadka ee mid kasta oo ka mid ah shantaas waxsii sheegid. Bilowga iyo dhammaadka waxsii sheegashada dhamaystiran ee 2300-ka sano waxaa ku jira saddex amar, waxayna ku dhammaataa saddex farriimood.

Bilowgii waxsii sheegista ee 457 BC wuxuu dhacay wakhtiyo dhib badan, wuxuuna Yuhuudda u oggolaaday inay soo noqdaan oo ay dib u dhisaan macbudka iyo magaalada. Sida waafaqsan saadaasha, 49 sannadood dabadeed, ka dib hawshii lagu bilaabay 457 BC, waxaa lagu dhammeeyey wakhtiyo dhib badan. Bilowga 49-ka sannadood wuxuu tusaale u yahay dhammaadka 49-ka sannadood.

457 BC wuxuu calaamad u yahay bilowga waxsii sheegidda qeexaysa subkidda Masiixa markii la baabtiisay. Subkiddiisu waxay astaan u ahayd bilowga hawshiisii uu dadka isugu ururinayay si ay u noqdaan muwaadiniinta Yeruusaalemta Cusub, ee aan ahayn tii Hore, sida ay reer binu Israa’iil hore loogu ururiyey inay dib u dhisaan Yeruusaalemtii dhabta ahayd sanadkii 457 BC.

457 BC waxa kale oo ay calaamadisaa bilowga wax sii sheegidda qeexaysa goorta Masiixa la qodbi lahaa. Sister White waxay taariikhda iskutallaabta la simaysaa Niyad-jabkii Weynaa ee Oktoobar 22, 1844, sidoo kalena waxay taariikhda gudubkii Badda Cas la simaysaa Niyad-jabkii Weynaa. Sannadkii 457 BC waxaa jiray niyad-jab astaan u ahaa niyad-jabkii Cibraaniyiinta ee Badda Cas, Niyad-jabkii Weynaa ee Adventist-yada, niyad-jabkii xertii ee iskutallaabta, iyo kii Cesraa ee 457 BC.

457 BC waxa kale oo ay calaamad u tahay bilowga wax sii sheegidda qeexaysa goorta Israa’iiltii hore Ilaah ka furi doono, oo injiilkana loo qaadi doono quruumaha, taas oo calaamadaynaysa dhammaadka wakhti tijaabo gaar ah oo 490 sannadood ah oo si khaas ah loogu asteeyey Israa’iiltii hore. Sidaas darteed, 457 BC waxay calaamad u tahay bilowga wakhtigooda tijaabada, halka 34 AD ay calaamad u tahay dhammaadka wakhtigooda tijaabada, iyada oo taasu tusaale u tahay in wakhtiga tijaabada ee Adventism-ku uu bilaabmay 1844 kuna dhammaado sharciga Axadda.

Waxa jira wax sii sheegidyo kale oo waqtiyeed oo gudaha ah oo ku jira wax sii sheegidda 2300-ka sano, hase ahaatee dhammaantood waxay xambaarsan yihiin astaanta Alfa iyo Oomeega. Bilowgoodu wuxuu sawir ka bixiyaa dhammaadkooda.

Waa muhiim in la ogaado in reer binu Israa’iilkii hore laga dhigay kuwii lagu aaminay sharciga Ilaah, halka reer binu Israa’iilkan casriga ah laga dhigay aanay ahayn oo keliya kuwii lagu aaminay sharcigiisa, balse sidoo kale kuwii lagu aaminay waxsii sheegyadiisa. Markii Rabbigu axdi la galay reer binu Israa’iilkii hore, wuxuu ka dhigay kuwii lagu aaminay Tobanka Amar sida loogu qoray laba loox oo dhagax ah. Markii uu axdi la galay reer binu Israa’iilkan casriga ah taariikhda Millerite-ka, wuxuu ka dhigay kuwii lagu aaminay eraygiisa nebiyadeed sida loogu muujiyey labada loox ee Xabaquuq, kuwaas oo ay metelayeen shaxannadii hormuudka ee 1843 iyo 1850. Bilowgii reer binu Israa’iilkii hore wuxuu tusaale u yahay bilowgii reer binu Israa’iilkan casriga ah.

Samayntii labada loox, iyada oo lagu gudanayo Xabaquuq cutubka labaad, waxay ahayd dhammaystirka dhowr waxsii-sheegid.

Soo saariddii jaantuskii hormuudka ee 1843 iyo jaantuskii hormuudka ee 1850 labaduba waxay ahaayeen rumoobid wax sii sheegid ah. Barashada Miisaska Xabaquuq waxay arrintan u bixisaa caddayn ku filan. Laakiin tuducii ku jira Xabaquuq wuxuu ku darsanayaa qodob muhiim ah qodobkan dooddeena ku saabsan.

Kadib 1843, Rabbigu wuxuu faray in la sameeyo shax kale, hase yeeshee tii ugu horraysay (1843) aan wax laga beddelin, marka laga reebo waxyi lagu hago mooyaane.

Intii ay la degganayd Walaal Nichols (kii sameeyey shaxda 1850), wakhtigii uu sameynayey shaxdaas, Walaal White waxay tidhi waxay Kitaabka Quduuska ah ku aragtay shaxda 1850.

Xabaquuq waxaa la amray, “Aragtida qor, oo looxyada si cad ugu qor.” Labadii loox ee Xabaquuq waxay ahaayeen astaanta axdiga Ilaah la galay Adventism-ka markii uu ka dhigay kaydiyeyaasha waxsii sheegyadiisa, sida uu yeelay markii uu axdi la galay reer binu Israa’iilkii hore oo uu siiyey labadii loox ee sharciga iyo masuuliyadda ah inay noqdaan kaydiyeyaasha sharciga. Laakiin Xabaquuq wuxuu tilmaamayaa laba qaybood oo caabudayaal ah marka la eego looxyada loo baahnaa inay aragtida caddeeyaan. Qayb ka mid ah waa tan “nafteedu kor isu qaadday” oo “aan qummanayn,” qaybta kalena waa kuwa lagu garto “kuwa xaqa ah” oo “rumaysadkiisa ku noolaan doona.”

Macnaha guud ee Xabaquuq wuxuu caddaynayaa in kuwa la xaq ka dhigay ay ku nool yihiin rumaysad ku salaysan Erayga nebinnimada, sida ay u metelaan labada loox, sidaas daraaddeedna kuwa aan la xaq ka dhigin ay diideen bilowgii Adventism-ka. Qodobka aan doonayo inaan caddeeyo wuxuu ku salaysan yahay tuduc aynu waqti ka hor ka fiirsannay. Wuxuu u qoran yahay:

Waxa aynu imminka dib u eegnay afartan xaqiiqo oo dhan; meesha quduuska ah, 2300-ka maalmood, amarrada Ilaah, iyo rumaysadka Ciise. Afartan xaqiiqo oo dhan waxa aynu gelinnay qaab-dhismeedka runta ee “si qumman loogu talagalay in uu sharxo dhaqdhaqaaqii Advent-ka ee hore oo muujiyo waxa mowqifkeenna haatan yahay.” Qaab-dhismeedkaas waa “xeerka xusidda kowaad,” waa summadda Alfa iyo Oomega, waana qaab-dhismeedka runta, waayo erayga “run” waxa ku jira isla summaddii qudheeda ee afartaas xaqiiqo oo dhan ee loo aqoonsaday “runta wakhtigan” taas oo loo dejiyey in ay sharaxdo bilowgii Adventism-ka.

Haddii aan wax kale jirinba, tani waxay ka dhigan tahay in erayga loo tarjumay “runta” ee aynu ka fiirsanayno uu yahay qaab-dhismeedka injiilka weligiis ah, waana qaab-dhismeedka farriinta digniinta ugu dambaysa, waana qaab-dhismeedka farriinta malaa’igta saddexaad, waana qayb weyn oo ka mid ah Muujintii Ciise Masiix.

Farriinta digniinta ee ugu dambaysa, oo lagu matalay Muujintii Ciise Masiix sida ku qoran saddexda aayadood ee ugu horreeya ee Muujintii cutubka kowaad, ayaa mar labaad looga markhaati kacayaa dhammaadka Muujintii. Dhammaadka Muujintii wuxuu markhaati ka bixinayaa aayadaha ugu horreeya ee Axdiga Hore iyo sidoo kale aayadaha ugu dambeeya ee Axdiga Hore. Afartaas tixraac ayaa laga soo dheehan karaa, marka la adeegsado qaanuunka rabbaaniga ah ee ah in xariiqda nebiyadeed la dul saaro xariiq nebiyadeed kale, in farriinta digniinta ee ugu dambaysaa ay khusayso xiriirka Abuuraha la leeyahay makhluuqiisa. Waxay khusaysaa awooddiisa wax-abuurka. Waxay khusaysaa sida awooddiisa wax-abuurka loogu gudbiyo kaniisaddiisa. Waxay khusaysaa sifada Ilaahnimada ee aqoonsiisa dhammaadka bilowga. Waa farriin imanaysa wax yar ka hor xidhitaanka wakhtiga imtixaanka, iyo wax ka sii badan. Marka si wadajir ah loo eego, waxay ku saabsan tahay awoodda wax-abuurka ee Ilaah! Xuska ugu horreeya ee awooddiisa wax-abuurkana wuxuu ku yaal bilowga Bilowgii cutubka kowaad, laga bilaabo aayadda koowaad ilaa cutubka labaad aayadda saddexaad.

Aayadihii hore waxay matalaan markhaatifurka oo dhan ee uunka, iyagoo adkaynaya in hadalka Ilaah leeyahay awood abuuris.

Awooddii wax-abuurka ah ee dunida sameeyey ayaa Masiixu u adeegsadaa inuu dadka beddelo.

Muujintii Ciise Masiix waxay adkaynaysaa sida Erayga Ilaah loogu gudbiyo dadka. Wuxuu ka yimaadaa Aabbaha, wuxuu u yimaadaa Wiilka, markaas malaa’ig, dabadeed nebi qorta oo u dira kaniisadaha. Habka isgaadhsiineed ee lagu dhigay bilowga iyo dhammaadka kitaabka Muujintii waxaa kaloo lagu sawiray sallaanii Yacquub oo malaa’igtu ku korayaan kuna soo degayaan sallaanka. Waxaa lagu sawiray tuubooyinkii dahabka ahaa ee Sekaryaah oo saliidda geeya meesha quduuska ah. Habka isgaadhsiinta ee u dhexeeya Ilaah iyo dadka waa mawduuc ka mid ah waxsii sheegidda Kitaabka Quduuska ah, farriinta la dirayana waxay sidataa awooddii wax-abuurka ee samaysay koonka. Habka isgaadhsiinta ee cutubka koowaad ee Muujintii, waa in la fahmo in farriinta loo soo dhiibay kaniisadaha ay ku jirto awoodda ay ku beddeli karto qof La’odikiya ah una rogi karto Filadelfiyaan.

Haddaynu ha ka fiirsanno bilowga ama dhammaadka Axdigii Hore ama Axdiga Cusub, waa isla farriintii. Ilaah wuxuu gudbinayaa farriinta digniinta ugu dambaysa, oo waxay xambaarsan tahay xoogga abuurka ee Ilaah haddii la maqlo oo la dhawro kuwa maqla. Farriinta tan fulinaysa waxaa lagu dejiyey qaab-dhismeedka rabbaaniga ah ee Alfa iyo Oomeega. Bilowga, dhexda, iyo dhammaadka. Saddexda xaraf ee Cibraaniga ah ee isu taga si ay u sameeyaan erayga “runta” waa injiilka weligiis ah, xarfahaas iyo macnahooda, iyo erayga ay soo saaraan marka la isu geeyo, waxay astaan u yihiin mabda’a iyo sidoo kale Kan ah Alfa iyo Oomeega. Waxay adkaynaysaa xooggiisa abuurka. Saddexda eray ee ugu dambeeya ee qisada abuurista, mid kastaba wuxuu ku bilaabmaa saddexdaas xaraf, sida ay u kala horreeyaan ee ka kooban erayga “runta.”

Saddexda eray ee ah dhammaadka qisada abuurista waxay ka bilaabmaan saddexda xaraf oo marka la isu geeyo sameeya erayga “runta.” Saddexda eray ee ugu dambeeya aayaddu waxay u kala bilaabmaan xarfaha א (Aleph), מ (Mem), iyo ת (Tav) siday u kala horreeyaan. Saddexdaas eray waxaa loo tarjumaa “Ilaah,” “abuuray,” iyo “sameeyey.” Saddexdan eray, oo mid kastaa ku bilaabmo xarfaha א (Aleph), מ (Mem), iyo ת (Tav) sida ay u kala horreeyaan, waxay sii adkeeyaan dhammaystirnaanta iyo nidaamsanaanta qisada abuurista. Hannaankan ayaa faalleeyayaasha Yuhuuddu xuseen inuu yahay astaan luqadeed xiise leh oo ku jirta qoraalka Cibraaniga.

Sheekada abuuristu waxay ku bilaabataa erayadan “bilowgii,” waxayna ku dhammaataa saddex eray oo metelaya Alfa iyo Oomeega, bilowga iyo dhammaadka, kan ugu horreeya iyo kan ugu dambeeya. Awoodda abuurista ee lagu muujiyey maragga Bilowgii waxay ku bilaabataa oo ku dhammaataa saxiixa Af-yaqaanka yaabka leh.

Waxa nebi Yooxanaa adkeeyey waxay ahayd in bilowga wax uu tusaale u yahay dhammaadka waxaas; sidaas darteed, markuu qorayey wixii markaas jiray, isla mar ahaantaana wuxuu qorayey wixii jiri lahaa.

Farriinta ugu dambaysa ee digniinta Eliiyaah, sida loogu matalay dhammaadka Axdigii Hore, waxay tilmaamaysaa isla mabda’a nebiyadeed, iyada oo ku jirta duruufaha qalalaasaha sharciga Axadda iyo toddobada belaayo ee ugu dambaysa ee soo dhowaanaya.

“Xeerka xusitaanka ugu horreeya” iyo wax kasta oo uu metelayo oo dhan waa “qaab-dhismeedka” ay tahay in “runta taagan” lagu dhex dhigo. Qaab-dhismeedkaasina waa “xeerka xusitaanka ugu horreeya,” kaas oo sidoo kale ah mid ka mid ah sifaatka Ilaah.

Buugga Daanyeel oo matalaya bilowgii Adventism-ka iyo buugga Muujintii oo matalaya dhammaadka Adventism-ka, waxaan ka helaynaa isbarbar-yaacyo yaab leh marka aynu ku eegno mabda’a ah in kan ugu horreeya uu kan ugu dambeeya sawiro. Buugga Daanyeel wuxuu soo bandhigayaa sifo ka mid ah Ciise marka uu adeegsado magaca Palmooni, oo macnihiisu yahay tiriyaha yaabka leh ee waxyaalaha qarsoon. Daanyeel sidoo kale wuxuu Ciise u soo bandhigayaa sidii Mikaa’iil oo ah malaa’igta sare. Yooxanaa waxaa loo adeegsaday inuu sameeyo isla wixii Daanyeel sameeyey, wuxuuna tilmaamayaa, ma aha sayidka xisaabta, ama hoggaamiyaha malaa’igaha, balse sayidka afka. Marka aynu Ciise u tixgelinno inuu yahay sayidka alifbeetada, waa inaynu tixgelinno Sabuurrada 119, oo ah cutubka ugu dheer Kitaabka Quduuska ah.

Sabuurrada 119 waa gabay xaraf-raac ah oo alifbeeto ku dhisan, taas oo micnaheedu yahay in xarfaha ugu horreeya ee koox kasta oo ka kooban siddeed aayadood ay ku bilaabmaan isla xarafkaas. Alifbeetada Cibraaniga waxay ka kooban tahay laba iyo labaatan xaraf, sidaas darteedna waxaa jira laba iyo labaatan qaybood oo min siddeed aayadood ah. Qayb kastaa waxay ku bilaabataa xarafka alifbeetada sida ay u kala horreeyaan, dabadeedna mid kasta oo ka mid ah siddeedda aayadood ee xarafkaas loo qoondeeyey wuxuu ku bilaabmaa isla xarafkaas. Xaraf kasta waxaa loo leeyahay siddeed aayadood; sidaas awgeed siddeed aayadood oo lagu dhuftay laba iyo labaatanka xaraf ee alifbeetada Cibraaniga waxay isu dhigaan boqol iyo lix iyo toddobaatan sadar. Sabuurku wuxuu adkaynayaa addeecidda Ilaah, oo ah Ilaah nidaam leh (sidaas darteedna qaab-dhismeedka xaraf-raaca ah), ee aan ahayn Ilaah fowdo ah.

Mawduuc kale oo caan ka ah Sabuurka 119 waa runta qotada dheer ee ah in Erayga Ilaah uu wax walba ku filan yahay. Waxaa Sabuurkan dhexdiisa ku jira siddeed eray oo kala duwan oo tilmaamaya Erayga Ilaah: sharciga, markhaatifurka, qaynuunnada, qawaaniinta, amarrada, xukummada, erayga, iyo xeerarka. Ku dhowaad aayad kasta, Erayga Ilaah waa lagu xusaa. Sabuurka 119 ma xaqiijinayo oo keliya dabeecadda Qorniinka, laakiin wuxuu kaloo xaqiijinayaa in Erayga Ilaah uu ka tarjumayo dabeecadda Ilaah qudhiisa. U fiirso sifooyinkan Ilaah ee lagu soo bandhigay Sabuurka 119:

Sabuurku wuxuu ku furmayaa laba hambalyo. “Waxaa barakaysan” kuwa jidkoodu aan ceeb lahayn, oo u socda sida sharciga Ilaah qabo, oo xajiya qaynuunnadiisa, oo isaga ku doondoona qalbigooda oo dhan. Kuwanu waa casharrada inoo yaal annaga ee ku jira Sabuurkan weyn. Erayga Ilaah waa ku filan yahay inuu inaga dhigo kuwo xigmad leh, ina tababaro xagga xaqnimada, oo inoo qalabeeyo shuqul kasta oo wanaagsan (2 Timoteyos 3:15–17).

Dabcan, Sabuurka 119 waa qayb ka mid ah mawduuc si weyn aan weli loogu xallin dunida diinta. Waxay la xiriirtaa aayadda ay tahay aayadda dhexe ee Kitaabka Quduuska ah iyo cutubka ay tahay cutubka dhexe ee Kitaabka Quduuska ah. Haddii aad internetka ka baadho, waxaad heli doontaa doodaha kala duwan ee ku qotoma Kitaabka aad isticmaalayso iyo wixii la mid ah. Dhibaatada ka jirta mawqif kasta oo dooddaas ku jira waa in qeexidda dhexda Kitaabka Quduuska ah, ha ahaato aayad ama cutub, ay tahay in uu qeexo Qoraaga Kitaabka, ee aanay qeexin ardayga ama naqdiyaha bini’aadamka ah ee Kitaabka.

Kitaabku wuxuu ina barayaa in wax kasta ay leeyihiin bilow iyo dhammaad. Wax walba waxaa u yaal xilli u gaar ah.

Waxaa jira wakhti la dhasho iyo wakhti la dhinto, hase ahaatee waxaa kale oo jira nolosha ka dhacda dhexda bilowga iyo dhammaadka nolosheena. Dhalashadu waa daqiiqad gaaban oo waqti ah, sidaas oo kale ayayna dhimashadu tahay. Noloshu waa dhexda, badanaana waxay leedahay taariikh aad uga badan tan la xidhiidha wakhtiga aynu dhalanno iyo wakhtiga aynu dhimanno.

Dhexda ku jirta “xeerka xusidda ugu horraysa” guud ahaan waxay leedahay marag aad uga badan kan bilowga iyo kan dhammaadka. In la raadiyo aayad keliya ama cutub keliya oo Kitaabka Quduuska ah ku jira, dabadeedna lagu qeexo inuu yahay dhexdu, waxay iska indhatiraysaa caddaynta kitaabiga ah, inkasta oo bilowga iyo dhammaadku asal ahaan yihiin dhibco waqtiyeed; dhexduse guud ahaan waa wakhti soconaya. Dabcan, bilowga, dhammaadka, iyo dhexdu way isu waafaqi doonaan, in kastoo marar badan isla calaamadda jidka ee dhammaadka taalla ay ka soo horjeeddo bilowga.

Ciise wuxuu Yooxanaa Baabtiisaha u aqoonsaday Eliiyaah, labadooduna waxay muujiyaan isla taxanaha nebiyadeed ee dhacdooyinka; hase yeeshee Eliiyaah waxaa silcinaysay naag shar leh (Yeesebeel) oo doonaysay inay xidho oo disho Eliiyaah, laakiin weligeed ma ay samayn. Yooxanaa, oo astaan u ahaa Eliiyaah, waxaa doonaysay naag shar leh (Herodiyaas) inay xidho oo disho, wayna samaysay. Eliiyaah iyo Yooxanaa waa astaamo is-weydaarsan kara, laakiin waxay leeyihiin qaar ka mid ah astaamo nebiyadeed oo iska soo horjeeda, iyagoo haddana weli is barbar socda. Eliiyaah ma dhiman, Yooxanaase wuu dhintay. Fahamka in calaamadaha nebiyadeed ee is waafaqa ay marar badan yihiin kuwo iska soo horjeeda ayaa u oggolaanaya kuwa doonaya inay arkaan in bartamaha Kitaabka Quduuska ahi yahay Sabuurradii 118.

Marka aynu adeegsanno mabda’a xukunka xusitaanka ugu horreeya sida aynu u qeexaynay, waxaynu ogaanaynaa in bilowga bartamaha Kitaabka Quduuska ahi yahay Sabuurrada 117, oo ah cutubka ugu gaaban Kitaabka Quduuska ah, kana kooban laba aayadood. Waxaa ku xiga cutubka 118, kaas oo ah bartamaha Kitaabka Quduuska ah, cutubka 118-na waxaa ku xiga 119, oo ah cutubka ugu dheer Kitaabka Quduuska ah isla markaana ah dhammaadka bartamaha Kitaabka Quduuska ah. Af-yaqaanka yaabka leh wuxuu bilowga ku calaamadeeyaa cutubka ugu gaaban, dabadeedna dhammaadka ayuu ku calaamadeeyaa cutubka ugu dheer. Waa laba cutub oo iska soo horjeeda. Bilowgu waa iniinka, dhammaadkuna waa meesha geedka si buuxda u bislaaday ku kobco, halkaas oo dhammaan markhaatiyada ku yaal bartamaha gudaheeda la isugu xidho. U fiirsada Sabuurrada 117.

Ereyga aynu ka fiirsanayno ee ka kooban saddex xaraf waxaa aayadda labaad loogu tarjumay “run,” waxayna u taagan tahay bilowga bartamaha Kitaabka Quduuska ah, (bartamaha Kitaabka Quduuska ahna waa Sabuurradii 117–119). Dhammaadka bartamaha waa Sabuurradii 119. Sabuurradii 118 waa bartamaha bartamaha. Sabuurradii 118 waxa ay ku dhex jirtaa cutubyada ugu gaaban uguna dheer Kitaabka Quduuska ah dhexdooda, kan ugu gaaban oo ah bilowguna waxa uu soo bandhigayaa erayga “run” oo laga sameeyey saddex xaraf oo metela saddexda-tallaabo ee injiilka weligiis ah, kuwaas oo ah qaab-dhismeedka lagu garto runta. Qaab-dhismeedkani waa mabda’a metelaya dabeecadda Masiixa sida Alfa iyo Oomega.

Dhammaadka qaybta dhexe, oo ah cutubka 119aad, waa gabay acrostic ah oo alifbeetada ku dhisan, laguna meeleeyey bartamaha Kitaabka Quduuska ah si uu u adkeeyo cajiibnimada af-yaqaanka. Afar jeer oo ku jira cutubka 119aad isla eraygaas ayaa loo tarjumay sida runta.

Runta ku jirta aayadahan waa qaanuun ka mid ah waxsii-sheegidda Kitaabka Quduuska ah oo lagu garto dhammaadka bilowga, runta ku jirtana aayadahana waa in Alfa iyo Oomeega uu saxiixiisa dul saaray bartamaha Kitaabka, sida uu ugu saaray bilowga iyo dhammaadkaba. Saxiixa Kan ugu horreeya iyo Kan ugu dambeeya waa “qaab-dhismeedka” lagu soo bandhigayo farriinta digniinta ugu dambaysa ee malaa’igta saddexaad. Kan ugu dambeeya ee bartamaha waxa ku jira afar aayadood oo adeegsada erayga loo tarjumay “run,” in kastoo tixraaca afraad si fudud loogu tarjumay “run ah.” Kan ugu dambeeya ee ugu dambaysta ah ee afartaas aayadood wuxuu tilmaamayaa in “bilowgii,” eraygu yahay “run ah.”

Bilowgii sheekada abuurista ee Bilowgii cutubyada koowaad iyo labaad, erayga “runta” in kastoo aan si toos ah loo qorin, haddana waxa uu ku metelan yahay saddexda eray ee ugu dambaysa sheekada abuurista, waayo eray kasta wuxuu ku bilaabmaa xuruufta, siday u kala horreeyaan, u sameeya erayga “runta.” Bilowgii waxaa jiray Erayga, oo wax walba isaga ayaa lagu abuuray, maragga abuurista ee ku qoran Bilowgii-na wuxuu ku bilaabmaa erayada, “Bilowgii,” wuxuuna ku dhammaadaa saddex eray oo metelaya runnada la xiriira sifo ka mid ah Masiixa oo Ishacyaah lagu qeexay inay tahay caddaynta ah inuu yahay Ilaaha keliya oo qudha.

Bartamaha Kitaabka Quduuska ah (Sabuurradii 117–119) waxay ku bilaabataa cutubka 117 iyadoo tixraacaysa xaqiiqda ah in bilowgu uu matalo dhammaadka iyada oo adeegsanaysa erayga “run.” Eraygaas waxaa sameeya saddex xaraf oo matala injiilka weligiis ah iyo farriimaha saddexda malaa’igood, isla markaana tilmaama dhammaadka qisada abuurista. Dhammaadka bartamaha Kitaabka Quduuska ah waa soo bandhigidda alifbeetada uu curiyey Af-yaqaanka yaabka leh si loo adkeeyo fahamka ah in waxa hadda la muujinayo ee ku saabsan dabeecaddiisa ay waafaqsan yihiin qeexidda erayga muujin, waayo Muujintii Ciise Masiix waa farriin loo habeeyey in lagu soo bandhigo dhinac ka mid ah dabeecadda Masiixa oo ilaa hadda aan si buuxda loo aqoonsan, haddiiba la aqoonsaday. Muujintu waxay la jaanqaadaysaa khadadka taariikhda axdiga, maxaa yeelay taariikhda axdigu waxay ku jirtaa caddayn dadaalka Ilaah ee uu isagu isku muujinayay magacyo ahaan intii Taariikhdiisu socotay.

Dabcan, waxaa jira wax badan oo dheeraad ah oo laga odhan karo runtaan, laakiin halkan ayaynu ku joogsan doonnaa.