Kitabu cha Danieli - Nambari Mia Moja Themanini na Nane

Vita vya Raphia na Vita vya Panium ni matukio mawili tofauti ya kihistoria yaliyotokea katika vipindi na muktadha tofauti, lakini vyote vina umuhimu katika historia ya Yudea ya kale na maeneo yanayoizunguka. Vita vya Raphia vilifanyika mwaka 217 KK. Vita vya Panium vilitokea mwaka 200 KK kati ya Ufalme wa Seleukia (mfalme wa kaskazini) na Ufalme wa Waptolemaio (mfalme wa kusini). Vita hivi viwili vinatambuliwa katika aya za kumi na moja hadi kumi na tano za sura ya kumi na moja ya kitabu cha Danieli. Vita hivi viwili vilitangulia Uasi wa Wamakabayo mwaka 167 KK.

Vita vya Panium vilipata jina lake kutokana na alama ya kijiografia iliyokuwa karibu, Mlima Panium, ambako mapigano hayo yalitukia. Jina Panium limetokana na mungu wa Kigiriki aitwaye Pan, ambaye hekalu lilikuwa limetolewa wakfu kwake mahali hapo. Eneo hilo lilijulikana kama Panium kwa sababu ya uhusiano wake na ibada ya Pan. Majengo ya hekalu hayo mara nyingi yaliitwa Patakatifu pa Pan, yakisisitiza wajibu wake kama mahali pa ibada na kujitoa kidini palipotolewa wakfu kwa mungu Pan. Neno “Nymphaeum” hurejelea mnara au kaburi la ibada lililotolewa wakfu kwa nimfi wa maji katika dini ya kale ya Kigiriki na Kirumi. Majengo ya hekalu ya Panium yalijumuisha pango na chemchemi ya asili, ambavyo viliaminika kukaliwa na nimfi, na kwa hiyo wakati mwingine yaliitwa Nymphaeum ya Panium.

Baada ya mji kujengwa upya na kupanuliwa na Herode Filipo, mwana wa Herode Mkuu, ulijulikana kama Kaisarea Filipi kwa heshima ya Kaizari wa Roma Augusto na Herode Filipo mwenyewe. Eneo la mahekalu lilikuwa kituo muhimu cha kidini ndani ya mji huu.

Wakati wa utawala wa Kaisari Augusto, hekalu liliwekwa wakfu upya au kubadilishwa jina kwa heshima ya Augusto, likionyesha ibada ya kifalme na ujumuishaji wa desturi za kidini za Kirumi ndani ya mazingira ya kidini ya eneo hilo. Eneo karibu na mji wa kale wa Kesarea Filipi, ambako hekalu la Pan lilikuwa, wakati mwingine liliitwa "Milango ya Kuzimu" au "Milango ya Hadesi."

Katika aya ya kumi na sita hadi ya kumi na tisa ya Danieli sura ya kumi na moja, yanawakilishwa maeneo matatu ya kijiografia ya ushindi ambayo Roma ya kipagani ilipaswa kuyashinda ili ithibitishwe kama ufalme wa nne wa unabii wa Biblia na mfalme wa kaskazini katika sura hiyo. Katika aya ya kumi na sita, jenerali wa Kirumi Pompey anatambuliwa kuwa aliiteka Shamu mwaka 65 KK, na kisha Yerusalemu mwaka 63 KK. Aya ya kumi na saba hadi ya kumi na tisa zinatambulisha ushindi wa Yulio Kaisari juu ya Misri, kizuizi cha tatu kati ya hivyo vitatu. Vita vya Actium mwaka 31 KK, huashiria mwanzo wa miaka mia tatu na sitini ambayo Roma ya kipagani ingetawala kwa ukuu mkuu katika utimizo wa aya ya ishirini na nne ya Danieli sura ya kumi na moja.

Katika aya ya ishirini, utawala wa Kaisari Augusto umeainishwa, na katika historia hiyo, Yesu alizaliwa. Kisha katika aya ya ishirini na moja na ishirini na mbili, utawala wa Kaisari Tiberio mwovu umeainishwa, na hivyo kuashiria kusulubiwa kwa Kristo. Katika aya ya ishirini na tatu, muungano ambao Wayahudi wa Wamakabayo waliingia nao na Roma ya kipagani umeainishwa, na hivyo mtiririko wa historia ulioanza katika aya ya kumi na moja unasitishwa, na simulizi la kihistoria linarudi nyuma hadi kipindi cha mwaka 161 KK hadi 158 KK.

Aya ya ishirini na tatu inawakilisha ukoo wa Wamakabayo, na ingawa haitoi maelezo yote ya mfuatano wao wa kinabii, kumbukumbu za historia hufanya hivyo. Mnamo mwaka 217 KK, Vita vya Rafia vilitokea, na baada ya hapo mfalme mtoto aliiacha Misri ikiwa wazi kwa mashambulizi. Wakati wafalme wa Seleukidi na wa Kigiriki walipokuwa wakipanga jinsi ya kumshughulikia yule mfalme mtoto mnamo mwaka 200 KK, Roma iliingilia kati na kuwa mtetezi wa mfalme mtoto wa Misri. Katika mwaka huohuo, Vita vya Panium vilitokea. Kisha mnamo 167 KK, vita vya msituni vya Wamakabayo vilianza.

Uasi wa Wamakabayo ulianza huko Modein mwaka 167 KK, nao ulijumuisha Wamakabayo si tu kupigana dhidi ya Milki ya Seleuki, bali pia kupigana dhidi ya Wayahudi ambao walikuwa wameamua kwamba walikuwa katika muungano na Waseleuki. Uasi huo ulichochewa na sababu za kidini, nao ulitekelezwa dhidi ya adui wa ndani na wa nje. Mwaka 164 KK Wamakabayo waliiweka wakfu tena hekalu, na tukio hili hukumbukwa kwa maadhimisho ya Kiyahudi ya Hanukkah. Katika mwaka huo Antioko Epifane mwenye sifa mbaya alikufa. Kisha tangu mwaka 161 KK hadi 158 KK “muungano” wa aya ya ishirini na tatu uliingiwa pamoja na Roma.

Marejeo ya moja kwa moja pekee kwa Wamakabayo, uasi wao na muungano wao na Roma, yanapatikana katika msitari wa ishirini na tatu, lakini historia ya nasaba, iitwayo Nasaba ya Hasmonea, ilianza huko Modein mwaka 167 K.K., na ikaendelea hadi wakati wa kusulubiwa. Wawakilishi wa mwisho wa Nasaba ya Hasmonea walikuwa Mafarisayo wa nyakati za Kristo. Kwa hiyo, kuna mfululizo wa kinabii wa historia ya Uyahudi uliopotoka kama unavyowakilishwa na Wamakabayo, ulioanza mwaka 167 K.K. katika uasi wa Modein, na unaomalizika katika mistari ya ishirini na moja na ishirini na mbili wakati Yesu aliposulubiwa.

Historia yao ilifikia hatua ya mgeuko katika aya ya kumi na sita, wakati Roma, kwa mara ya kwanza, kupitia Pompey, iliiteka Yerusalemu. Nia yake kuu ya kuiletea Yerusalemu uharibifu wakati huo ilikuwa mzozo kati ya makundi mawili ya Nasaba ya Hasmonean. Kuanzia wakati huo (63 BC), Yuda ilikuwa chini ya utawala wa Kirumi. Nasaba ya Hasmonean ya Maccabees inaanza kinabii katika vita vya Modein mwaka 167 BC, kisha ikawekwa chini ya utawala wa Kirumi mwaka 63 BC. Muda mfupi baada ya mwanzo wa historia hiyo, Maccabees walianzisha na wakaingia katika muungano na Roma kuanzia 161 BC hadi 158 BC. Walikuwa chini ya utawala wa Kirumi kuanzia 63 BC hadi msalaba na uharibifu wa mwisho wa Yerusalemu mwaka 70.

Mkondo wa kinabii wa Wamakabayo ni mkondo wa Uyahudi wa ukengeufu, na hivyo unaakilisha mkondo wa Uprotestanti wa ukengeufu. Kuanzia Vita vya Panium hadi sheria ya Jumapili ya aya ya kumi na sita, matukio ya kinabii ya mwaka 200 KK, 167 KK, 164 KK, na muungano kuanzia 161 KK hadi 158 KK yatarudiwa katika historia ya Uprotestanti wa ukengeufu. Alama hizi za njia zitatokea katika historia ya rais wa nane aliye wa wale saba, kabla ya sheria ya Jumapili. Mwaka 200 KK unawakilisha mkondo wa nje wa pembe ya chama cha Republican; na 167 KK unawakilisha mkondo wa ndani wa pembe ya Uprotestanti wa ukengeufu.

Alama hizi za njia kimsingi zimefichwa ndani ya mfululizo wa kihistoria wa Nasaba ya Hasmonea, lakini hata hivyo ni sehemu ya historia iliyofichwa ya aya ya arobaini ya Danieli sura ya kumi na moja. Ni mfululizo ulio sehemu ya "sehemu ile ya unabii wa Danieli inayohusu siku za mwisho."

Ukweli kwamba Uyahudi huadhimisha Hanukkah kwa kumbukumbu ya uasi wa Wamakabayo, hauwafafanui Wamakabayo kuwa wenye haki. Kwa sababu ya uasi, shekinah haikurudi kamwe katika hekalu lililojengwa upya baada ya utumwa wa miaka sabini. Ujumbe wa mwisho wa kinabii ulikuja kupitia kwa Malaki takriban karne mbili kabla ya Wamakabayo. Historia ya Wamakabayo inaonyesha kwamba waliwaruhusu viongozi wao wa kisiasa pia kutenda kazi ya kuhani mkuu, hiyo ndiyo dhambi ileile ambayo Ptolemy wa Misri alijaribu kuifanya, na ambayo Mfalme Uzia pia alijaribu kuifanya. Mapokeo yanabainisha kwamba Mungu aliingilia kati ili kumzuia Ptolemy asitende tendo hilo la kunajisi, na Neno la Mungu linabainisha moja kwa moja kwamba Mungu kweli aliingilia kati wakati mfalme Uzia alipojaribu kufanya kazi ya kuhani na mfalme. Tunda la mwisho la nasaba yao lilikuwa Mafarisayo. Hakuna sababu ya kuhitimisha kwamba Wamakabayo walikuwa ishara ya haki, licha ya heshima ya kihistoria ambayo Wayahudi wa Uyahudi wa kisasa huenda wakawa nayo kwao.

Matengenezo ya Kiprotestanti yalianza katika wakati wa Luther, nayo yalikuwa maendeleo ya hatua kwa hatua. Hayakuwa mapokeo mapya, kwa maana Yesu na wanafunzi Wake walikuwa Waprotestanti. Yalikuwa mwamko kutoka katika giza la historia ambamo Luther na wanamatengenezo wengine waliinuliwa. Kilele cha yale matengenezo ya hatua kwa hatua kilikuwa ni vuguvugu la Wamillerite. Mungu hakuhitaji tu kuwaamsha wanamatengenezo wa mwanzo kuhusu dhambi za Babeli, bali alikusudia kuwaleta katika uelewa kamili wa sheria Yake, na kazi Yake katika patakatifu pa mbinguni. Tarehe 19 Aprili, 1844 Waprotestanti waliikataa nuru inayoongezeka ya matengenezo na wakawa Uprotestanti ulioasi.

Wamileraiti waaminifu wakati huo “walikabidhiwa joho” na kuelekezwa kuingia katika Patakatifu pa Patakatifu ili kukamilisha kazi ya kuwa Wakristo Waprotestanti waliokomaa. Mwaka 1863 wale waliokuwa wamepewa joho, kwa kutotii, waliweka kando joho la Uprotestanti, wakachukua joho la Laodikia. Katika kipindi cha mwisho cha kutiwa muhuri kwa wale elfu mia moja arobaini na nne, ambacho kilianza miaka ishirini na miwili baada ya Septemba 11, 2001, mwaka 2023, Simba wa kabila la Yuda anazifunua kweli zinazojaza pengo la historia iliyofichwa ya mstari wa arobaini wa Danieli sura ya kumi na moja, ambayo ni historia kutoka kusambaratika kwa Umoja wa Kisovyeti mwaka 1989 hadi sheria ya Jumapili inayokuja karibuni. Kwa kufanya hivyo, Ameifunua historia ya Uyahudi ulioasi kama ishara ya Uprotestanti ulioasi.

Mistari yote miwili ya watu wa Mungu waliopotoka, iwe ya Yuda halisi au ya Yuda wa kiroho (nchi zote mbili za utukufu), inaishia katika kutekwa kwa Yerusalemu; ya kwanza mnamo 63 KK, na ya pili katika sheria ya Jumapili inayokuja karibuni. Mistari yote miwili inawakilisha vita vinavyochochewa na imani potovu za kidini. Mistari yote miwili inawakilisha vita dhidi ya falsafa za kidini za Kigiriki, na yote miwili huishia kwa waliopotoka kuwa chini ya utawala wa Roma. Ninatambua vita vitatu vya aya ya arobaini vinavyowakilisha kusambaratika kwa Umoja wa Kisovyeti mwaka 1989, Vita vya Ukraine, na Panium wakati wa sheria ya Jumapili, kwa kusudi la kutofautisha kati ya vita hivyo vitatu na vita vya dunia vitatu.

Kuanzia aya ya kumi, inayotambua kusambaratika kwa Umoja wa Kisovieti mnamo 1989, hadi Vita vya Panium katika aya ya kumi na tano, upapa umekuwa “ukiimarisha majeshi yake ili kuendeleza malengo yake binafsi wakati utakapofika wa kushambulia.” Aya hizi zinatambua hali za kinabii zinazounda “mtego” uliotayarishwa na upapa, ambao haitawezekana “kuuepuka.” Katika mapambano ya mwisho, yanayowakilishwa na Vita vya Panium, sanamu ya mnyama itaundwa Marekani. Kuundwa kwa sanamu hiyo ndio jaribio la mwisho kwa watu wa Mungu wa siku za mwisho.

Kuundwa kwa picha ya mnyama huwakilishwa na kipindi muungano wa Roma ulipoingiwa. Pembe ya Kiprotestanti ya Marekani ikageuka kuwa mabinti wa Roma mnamo mwaka 1844, na mwanzo wa historia yao unarudiwa mwishoni mwa historia yao wanapodhamiria tena kuiga mama yao.

Katika kifungu hiki kuna makundi mawili ya “wenye jina tu,” ambayo humaanisha “kwa jina tu,” yanayowasaliti waaminifu wa Mungu na kuwakabidhi mikononi mwa Wakatoliki. Uelewa wa Ellen White kuhusu makanisa ya jina tu na Waadventista wa jina tu ni tofauti na kile wanachowakilisha katika siku za mwisho, kwa kuwa uelewa wake wa “Mwadventista wa jina tu” ungemwakilisha Mkristo anayekiri kuamini kurudi kwa Kristo. Lakini manabii husema zaidi kuhusu siku za mwisho kuliko siku walizoishi, na “Mwadventista wa jina tu” katika siku za mwisho anawakilisha Kanisa la Waadventista Wasabato la Laodikia, na makanisa ya jina tu ni wazao wa wale waliogeuka kuwa binti za Roma mnamo mwaka 1844.

Waadventista Wasabato watawachukia “watu wasiojulikana,” ambao ni wawakilishi wa kweli wa Mungu, kwa maana “hawawezi kuikanusha kweli ya Sabato,” ambayo inaiwakilisha Sabato ya mapumziko ya nchi. Kanisa la Waadventista Wasabato hukiri kuishikilia siku ya saba kuwa siku ya ibada, lakini katika siku za mwisho Sabato ambayo hawawezi kuikanusha ni ile “nyakati saba,” ya Mambo ya Walawi ishirini na sita, ambayo ilikuwa kweli ya kwanza ya msingi waliyoikataa mwaka 1863.

Kifungu tunachokishughulikia sasa kinatambulisha mienendo ya kinabii inayohusishwa na historia itakayoanza wakati wa sheria ya Jumapili inayokuja karibuni, lakini historia ya mwisho ya majaribu inayofuata sheria ya Jumapili kwanza hutekelezwa ndani ya Marekani. Wakati wa sheria ya Jumapili, Marekani italazimisha ulimwengu wote kusimamisha sanamu ya mnyama, lakini kabla haijakamilisha kazi hiyo, itakuwa tayari imesimamisha sanamu ya mnyama nchini Marekani.

Jaribu kuu kwa watu wa Mungu hutokea kabla ya sheria ya Jumapili, kwa maana katika sheria ya Jumapili kipindi cha rehema hufungwa kwa Waadventista Wasabato. Jaribu hilo linaonyeshwa kama kuundwa kwa sanamu ya mnyama, na sanamu ya mnyama ni muungano wa kanisa na dola, huku kanisa likiwa ndilo linalotawala uhusiano huo. Kama vile Waprotestanti walivyokuwa binti wa Rumi katika mwaka wa 1844, na binti ni mfano wa mama yake, vivyo hivyo Waprotestanti wa uasi watafanya kazi sambamba na hiyo katika siku za mwisho, kwa maana Yesu daima huonyesha mwisho wa jambo kwa mwanzo wa jambo.

Historia inayowakilishwa na "agano" la mstari wa ishirini na tatu wa sura ya kumi na moja ya Danieli, iliwakilisha watu wanaodai kuwa wa imani lakini waliopotoka wa nchi tukufu waliokuwa wakijitahidi kuunda muungano na Roma. Miaka ya 161 KK hadi 158 KK inawakilisha uundaji wa sanamu ya mnyama unaokamilika katika sheria ya Jumapili.

Tutaendelea na utafiti huu katika makala ijayo.