Danyýel kitaby — Ýigriminji San

Uýam Waýt köplenç düşünilmegi zerur bolan pygamberlik sapaklarynyň patyşalyklaryň yükselişi we ýykylşy arkaly beýan edilýändigini görkezýär.

Danyýl we Ylham kitaplarynda şekillendirilen patyşalyklaryň “ýokary galşy we ýykylşy” pygamberligi öwrenmäge dogry çemeleşmäniň esasy üns merkezidir. Wawilonyň ýykylşy Gelip çykyş kitabynyň on birinji babynda Nimrodyň Babeliniň ýykylşy bilen nusgalandyr. Soňra Danyýlyň bäşinji babynda Wawilon ýene-de ýykylýar. Papalygyň milady 538-nji ýylda häkimiýete ýokarlanmagynyň we soňra 1798-nji ýylda ýykylmagynyň taryhy hem Wawilonyň ahyrky ýykylşyny nusgalandyrýar, çünki papalyk güýji pygamberlik taýdan ruhy Wawilondyr. Papalyk 1798-nji ýylda ýykyldy, we Ylham kitabynyň on sekizinji baby onuň ahyrky ýykylşyny beýan edýär. Danyýlyň on birinji babynda, kyrk bäşinji aýatda, şol ýerde demirgazygyň patyşasy hökmünde görkezilen papalyk öz soňuna ýetýär we oňa kömek edýän bolmaýar. Bu synag möhleti ýapylanda bolup geçýär, çünki on birinji babyň kyrk bäşinji aýaty bilen on ikinji babyň birinji aýaty şol bir taryhy görkezýär.

Ikinji perişdäniň habary, Wawilonyň iki gezek ýykylandygy hakykatynyň esasynda gurnalypdyr. Nimrot we Belşasar bilen şekillendirilen göni manydaky Wawilon iki gezek ýykyldy, ruhy Wawilon bolsa 1798-nji ýylda ýykyldy we ynsan üçin synag möhleti tamamlananda ýene-de ýykylar.

Ikinji perişdäki Wawilonyň ýykylşynyň gaýtalanmagy, Mukaddes Ýazgylaryň içindäki sözleriň we söz düzümleriniň iki esse gaýtalanmagyny ikinji perişdäniň habary bilen Gijäniň Ýarysyndaky Gykylygyň birleşdirilen habarlarynyň nyşany hökmünde kesgitlemek üçin pygamberlik taýdan esas berýär. Şeýle hem ol, White uýa tarapyndan görkezilen, pygamberligi öwrenmegiň Daniel we Ylham kitaplarynda görkezilen patyşalyklaryň galyp-ösüşi we ýykylşy esasynda bolmalydygy baradaky ýörelgäni tassyklaýar. Ol şeýle düşünjäni görkezýär: Wawilonyň ýykylşyna düşünmek üçin pygamberligi öwreniji Wawilonyň ähli ýykylşlaryny “setir üstüne setir” bir ýere jemlemeli, şeýlelik bilen Wawilonyň soňky ýykylşy baradaky dogry pygamberlik habaryny berkitmelidir.

Ikinji perişdäniň habaryndaky Babylyň iki gezek ýykylmagy, hakykatyň iki şaýadyň güwäligi esasynda berkarar edilýändigini kesgitleýän pygamberlik düzgünine esaslanýar. Habaryň içindäki Babylyň ýykylmagynyň iki esse gaýtalanmagy, Mukaddes Kitapda giçki ýagyn diýip tanadylýan pygamberlik usulyny aňladýar. Giçki ýagyn bolan şol mukaddes usul, dürli pygamberlik ugurlaryny “setir üstüne setir” getirip birleşdirmekden ybaratdyr. Pygamberligi öwrenýän talyp tarapyndan ulanylanda, bu usul giçki ýagynyň “habaryny” berkarar edýär. Mukaddes usulyň ulanylmagy arkaly berkarar edilen giçki ýagyn habary, şondan soň ikinji perişdäniň we Ýarygije Gykylygynyň birleşdirilen pygamberlik taryhlarynda yglan edilýär. Bu, birinji perişdäniň hereketiniň taryhynda-da şeýle bolupdy, we bu gün hem, üçünji perişdäniň hereketiniň taryhynda şeýle bolmagynda galýar.

Danyýl kitabynyň dördünji we bäşinji baplary, taryhyň şol bir ugry görkezýär; bu ugur dördünji bapda Nebukadnesar arkaly şekillendirilen Wawilonyň ýokarlanşyny we başlangyjyny, soňra bolsa bäşinji bapda Belşasar arkaly şekillendirilen Wawilonyň ýykylşyny we soňuny öz içine alýar. Olar bilelikde bir pygamberlik ugruny emele getirýärler. Şol iki bap tarapyndan emele getirilen pygamberlik ugry, soňky ýagşyň habaryny berkitmek üçin, Danyýlyň birinji bapdan üçünji bapa çenli bolan baplarynyň üstüne goýulmalydyr.

Iki bap, Nebukadnesaryň ýykylşyny we gaýtadan ýokary galşyny, hem-de Belşaçaryň ýykylşyny we ýok edilşini görkezýär; şonuň üçin hem olar setiriň başynda we ahyrynda Wawilonyň ýykylşyny beýan edýär. Bu iki bap tarapyndan döredilen pygamberlik setiri, Wawilonyň ýykylmagy, ýokary galmagy, soňra bolsa ýene-de ýykylmagy esasynda gurluşandyr. Diňe şol hakykatyň özi bu iki babyň ikinji perişdäniň habaryny aňladýandygyny görkezýär. Bu iki bap Ylham on üçünji bapdaky ýer haýwanynyň taryhyny aňladýar, we şol taryhyň içinde ikinji perişdäniň habary bilen Gijäniň ýarysyndaky Gykyş iki gezek yglan edilýär.

Şonuň üçin, Danyýeliň dördünji we bäşinji baplaryna seredip başlamazdan öň, biz soňky ýagmyr bolan mukaddes usulyýeti kesgitläris; soňra bolsa şol usulyýeti ulanmak bilen, soňky ýagmyryň habaryny kesgitläris.

Birinji we ikinji perişdäniň taryhynyň ähmiýetli bir ýol görkezijisi William Milleriň pygamberlik düşündirişiniň düzgünlerinde beýan edilen usulyýet boldy. Şol düzgünler erkekler tarapyndan Gijeki Gykylygyň habaryny anyklamak üçin ulanyldy, we şol habar şol taryh üçin giçki ýagmyr habarydy. Üçünji perişdäniň taryhynyň ähmiýetli bir ýol görkezijisi “Pygamberlik Açarlary” diýlip görkezilen usulyýetdir. Şol düzgünler, häzirki taryhymyzda Gijeki Gykylygyň habaryny anyklamak üçin William Milleriň düzgünleri bilen bilelikde ulanylmalydyr, we häzir şol düzgünler arkaly berkidilýän habar ahyrky günleriň giçki ýagmyr habarydyr. Milleriň düzgünleri ýer haýwanynyň pygamberlik taryhynda irki ýagmyry aňladýar, we şol düzgünler “Pygamberlik Açarlary” bilen utgaşdyrylanda, ýer haýwanynyň pygamberlik taryhynda giçki ýagmyry aňladýar.

Soňky ýagyn — habary ýüze çykarmak üçin ulanylýan usuldyr. Käbirleri aldawa düşýärler, sebäbi olar tejribäni emele getirýän habary ilki gözlemän, soňky ýagyn tejribesini gözleýärler. Hristiançylygyň Pentikostal ybadathanalary şol aldawyň aýdyň mysalydyr. Şol bir hili nädogry ugur, soňky ýagyn habaryny gözleýän, emma soňky ýagyn habaryny kesgitleýän we berkidýän usulyýeti gözlemekden ýüz öwürýänler üçin hem elýeterlidir. Dogry usulyýet bolmasa, dogry habary kesgitläp bolmaz. Dogry habar bolmasa, dogry tejribe mümkin däldir.

Mukaddes Kitabyň bu hakykatynyň ähmiýeti köplük tarapyndan ykrar edilmeýär, çünki olar Mukaddes Kitaby öwrenmegiň bir dogry ýolunyň bardygyny we ony öwrenmegiň köp nädogry ýollarynyň bardygyny hiç wagt göz öňüne getirmändirler. Mukaddes Kitaby öwrenmegiň nädogry usuly, ýagny iň köp saýlanyp alynýan usul, beýleki adamlaryň Mukaddes Kitabyň nämäni öwredýändigi baradaky pikirlerine bil baglamakdyr. Bu mesele adamlaryň arasynda şeýle bir giň ýaýrandyr welin, her bir ybadathana sürüsiniň bu ýalňyş duýulýan mätäçligini kanagatlandyrmak üçin bir ulgamy döredýär. Şol ýalan mätäçlik bolsa, Mukaddes Kitaba düşünmegiň ruhy bilermenleri hökmünde tanalýan we taýýarlyksyz süriniň düşünjesini dogry ugrukdyrjak diýlip hasap edilýän ýolbaşçylaryň ulgamyny döretmek ýaly ýalan işi emele getirýär. Mukaddes Kitap ybadathananyň gurluşy üçin örän tertipli bir ulgamy hakykatdan-da görkezýär; oňa ýaşulular, pygamberler we mugallymlar girýär. Emma Mukaddes Kitap haýsynyň hakykatdygyny ýa-da hakykat däldigini, şondan soňra bolsa haýsynyň bidgatçydygyny ýa-da bidgatçy däldigini kesgitlemek üçin bellenen ýolbaşçylar ulgamyny döredýän ybadathana guramasynyň bozulmagyny hiç haçan goldamaýar.

Ybadathana ýolbaşçy öwüt bermeli, käýmeli, öwretmeli we ýalan taglymatlardan hem-de şol ýalan taglymatlary öňe sürýänlerden goramaly, emma biziň her birimiz hem “özümizi Hudaýyň öňünde makullanan edip görkezmek” üçin, “hakykat sözüni dogry bölüp” “öwrenmelidiris.” Muny berjaý etmek bilen, hakykat sözüni dogry bölmegiň dogry usuly hökmünde Mukaddes Kitabyň görkezýän usulyýetini bilmelidiris. Işaýa kitaby bu meseleleri soňky ýagmyryň çäginde öňe sürýär, şonuň üçin hem biz başlangyjy şol ýerden ederis.

Öňki makalalarda biz Hudaýyň beýleki çagalaryny Wawilondan çykmaga çagyrmak üçin ýokary galdyrylýan “nyşan” barada gaýtalap durduk. Işaýa kitabynyň ýigrimi ýedinji bapynyň soňky aýaty, “uly surna çalnar, we Assiriýa ýurdünde heläk bolmaga taýýar bolanlar gelerler” diýmek bilen, şol nyşanyň işine ýüzlenýär. Assiriýa ahyrky günlerde Wawilonyň nyşanydyr, we şol aýatda Wawilondan çykmak baradaky duýduryş habaryny eşidýänler gelip, pygamberlik taýdan “Iýerusalimdäki mukaddes dagda” ýerleşdirilen ýüz kyrk dört müň hökmünde görkezilenler bilen bilelikde ybadat edýärler.

Aýatda şeýle diýilýär: «şol günde şeýle bolar». «Şol gün»—Ylham kitabynyň on sekizinji babyndaky ikinji ses Hudaýyň başga çagalaryny Wawilondan daşary çagyrýan gün—tutuş babyň ýagdaýydyr. Ylham kitabynyň on sekizinji babyndaky ikinji ses, Tir zynaçysy ýatlananda, Ýekşenbe kanuny wagtynda gygyryp çagyrýar.

Işaýa pygamberiň ýigrimi ýedinji baby, babyň soňunda-da aýdylýan şol gününi görkezmek bilen başlanýar; ol ýerde şeýle diýilýär: «Şol günde Reb Özüniň gazaply, beýik we güýçli gylyjy bilen deşiji ýylan bolan Lewýatany, egri-bugry ýylan bolan Lewýatany jezalandyrar; deňizde bolan aždarhany hem öldürer.»

Ýekşenbe kanunynda Hudaýyň ýerine ýetiriji, öç alyjy hökümi aagondaryň patyşalyklarynyň — aagondaryň (Birleşen Milletler Guramasy), haýwanyň (papalyk) we ýalan pygamberiň (Amerikanyň Birleşen Ştatlary) — üstüne düşüp başlanýar. Ýekşenbe kanunynda ýalan pygamber Mukaddes Kitap pygamberliginiň altynjy patyşalygy hökmünde agdarylýar, we milli imansyzlyk milli heläkçilige getirýär. Ýekşenbe kanuny Hudaýyň ýerine ýetiriji hökümleriniň aagondaryň, ýagny Şeýtanyň (we onuň ýer ýüzündäki patyşalygy aagondar hökmünde görkezilýän), haýwanyň we ýalan pygamberiň üstüne düşüp başlamagydyr. Bu Ýekşenbe kanunynda başlanýan, tapgyrlaýyn jezadyr. Işaýa kitabyň ýigrimi ýedinji babyň başy hem soňy hem Ýekşenbe kanunydyr, we bu bap Ýekşenbe kanunyna alyp barýan hem-de ondan soň gelýän taryh bilen gönüden-göni baglanyşykly anyk meseleleri beýan edýär.

Biz ýigrimi ýedinji baby gözden geçirýäris, çünki ol ýigrimi sekizinji we ýigrimi dokuzynjy baplar üçin pygamberlik ýagdaýyny kesgitleýär. Şol baplarda biz soňky ýagşyň usul hökmünde kesgitlemesini taparys; bu bolsa bize Danyýel kitabyndaky dörtinji we bäşinji baplary birinji bapdan üçünji baba çenli baplaryň üstüne goýmagyň ähmiýetine düşünmäge mümkinçilik berer. Işaýa pygamberiň ýigrimi ýedinji baby aždahanyň patyşalygynyň yzygiderli jezalandyrlyşynyň başlangyjyny görkezenden soň, ol şol döwürde Hudaýyň halkyna “oňa aýdym aýdyň” diýip buýrulandygyny ýazýar. Kime aýdym aýdyň?

Kime aýdym aýdylmalydygynyň jogaby aýdymyň adynda bar, çünki olar «Rebbiň goraýan gyzyl şeraplyk üzüm bagy» barada aýdym aýtmalydyrlar. Üzüm bagynyň hekaýasy Hudaýyň halkynyň hekaýasydyr, we ol ilkinji gezek Işaýa tarapyndan bäşinji bapda agzalýar.

Ýekşenbe kanunynyň krizisiniň taryhynda, Hudaýyň halky üzümçiligiň aýdysyny Hudaýyň halkyna aýtmalydyr, çünki aýdy şeýle diýýär: “Indi bolsa, eý Iýerusalimiň ýaşaýjylary we Ýahudanyň adamlary, haýyş edýärin, meniň bilen üzümçiligimiň arasynda höküm ediň.” Üzümçiligiň aýdysy öňki äht halkynyň gyra goýulýandygyny görkezýän aýdy bolup, şol bir wagtda Hudaýyň, Petrusyñ: “öňler halk däl ediňiz, emma indi Hudaýyň halkysyňyz” diýýänlerine äht baglaşýandygyny görkezýär. Bu aýdy üzümçilige hiç hili ýagyşyň ýagmandygyny görkezýär, şeýlelikde şol döwürde gelýän we şol döwürde diňe özi ýagyş getirip bilýän Ylýasyň işini hem görkezýär. Aýdynyň äht halkynyň gyra goýulmagy barada bolandygyny bilýäris, çünki üzümçiligiň aýdysy Mesih tarapyndan gadymy Ysraýyla, gadymy Ysraýylyň gyra goýulýan döwründe, Hudaýyň şol bir wagtda ruhy Ysraýyl bilen äht baglaşýan döwründe aýdylýardy.

Isa gadymy Ysraýyla Hudaýyň üzümçiliginiň aýdymyny aýdanda, olar habaryň mantygyna we güýjüne şeýle bir çekilipdi welin, Isa jedelçi ýehudylardan üzümçiligiň hojaýyny Ogluny öldürenlere näme etjekdigini soranda, olar: «Ol şol ýaman adamlary rehimsiz ýok eder we üzümçiligini başga daýhanlara tabşyrar; olar bolsa öz möwsümlerinde onuň miwelerini bererler» diýmek bilen, dogry jogaby bermän bilmediler.

Soňra Isa, ret edilen daş hakda aýdanda, aýdymy derrew ýene bir aýat bilen dowam etdirdi we şeýle diýmek bilen olaryň jogabyny jemleýji bent bilen baglady: “Şonuň üçin size aýdýaryn: Hudaýyň Patyşalygy sizden alnyp, onuň miwesini getirýän bir halka berler. Kim bu daşa ýykylsa, döwler; emma bu daş kimiň üstüne düşse, ony kül-owran eder.” “Ony kül-owran eder” diýen söz, Işaýa ýigrimi ýedidäki “gurbanlyk sypasynyň ähli daşlarynyň owranan hek daşlary ýaly ediljekdigini, buthana agaçlarynyň we şekilleriň dik durmajakdygyny” ýaňlandyrýar. Bularyň ikisi hem Ýoşiýanyň amala aşyran galkynyş işine salgylanmadyr; Ýoşiýa soňky günlerde “ýedi wagty” täzeden açýanlary alamatlandyrýardy, bu bolsa ony gymmatly saýmakdan ýüz öwrenleri ezýän päsgelçilik daşy bolýar.

Ýekşenbe kanunynyň gününde, Işaýa pygamberiň ýigrimi ýedinji babynda görkezilişi ýaly, “öňler halk däl bolanlar” Rebbiň gyzyl şeraply üzüm bagynyň aýdymyny aýtmaly bolarlar. Bu makalalar köplenç birinji we ikinji habar bolmazdan, üçünji habaryň ýokdugyny kesgitledi. Ýekşenbe kanuny üçünji habardyr, we Ýekşenbe kanunynyň güni birinji hem-de ikinji habarlaryň taryhyny öz içine alýar. Işaýanyň ýigrimi ýedinji babynda, Ýekşenbe kanuny Danyýel pygamberiň birinji babynda görkezilen döwri, soňra bolsa Danyýeliň birinji babyndan üçünji baby aralygynda ýene-de görkezilen döwri kesgitleýär. Pygamberlik taýdan, ýigrimi ýedinji bapdaky Ýekşenbe kanunynyň güni 2001-nji ýylyň 11-nji sentýabrynyň taryhyny, ýagny birinji habaryň güýje girizilip, ýakyn wagtda geljek Ýekşenbe kanunyna çenli dowam eden döwri kesgitleýär.

Halas edilenleriň, Rim jelepçesi öz aýdymyny aýdyp başlamagynyň öňüsyrasynda yglan etmeli bolan aýdymy baradaky garamagymyzy indiki makalada dowam etdireris.