Daniel Kitaby — Elli Dörtünji San॥

Biz ýakynda çap edilen bir makalany, “Patyşalar we pygamberler” atly kitapdan alnan bir bölek bilen tamamladyk; ol ýerde White uýa, Danyýeliň “Ýermeýa arkaly öňünden aýdylan ýetmiş ýyllyk ýesirligiň, Hudaýyň mukaddes ýeriniň tämizlenmeginden öň geçmelidigini asmanly gelýän adamyň görnüşde yglan eden iki müň üç ýüz ýyl bilen nähili baglanyşyk saklaýandygyna düşünmäge” çalyşýandygyny görkezdi.

Millerçiler wagyz eden esasy habaryna hiç haçan doly düşünjä ýetmediler. Ýahuda taýpasynyň Arslany “ýedi wagt” barada has köp maglumat bermek islän wagt gelende, olar Laodikýa tejribesine geçdiler, we ýedi ýyldan soň “ýedi wagt” baradaky nury bütinleý ret etdiler. Olar Danyýeliň yhlas bilen düşünmäge çalşan ýetmiş ýylyň hem iki müň üç ýüz ýylyň doly özara baglanyşygyny hiç haçan görmediler. Danyýel soňky günleriň Hudaý halkyny aňladýar.

Ýeriň öz Sabatlaryndan lezzet almagy gadymy Ysraýyla berlen ähtiň şol bölegidir; ol ýerde her ýedinji ýylda ýeriň dynç alşy baradaky yşyk görkezilýärdi. Ol äht ýedi ýylyň aýlawynyň ýedi gezek gaýtalanmagyny hem öz içine alýardy. Şeýle hem ol, “ýubileý” diýlip atlandyrylýan baýramçylykda, ýedi gezek ýedi ýyllyk aýlawyň (kyrk dokuz ýylyň) tamamlanmagynyň ahyrynda emläkleriň we gullaryň boşadylmagyny hem-de gaýtarylyp berilmegini öz içine alýardy. Ýahudylar şol äht ýörelgelerine boýun egmediler, we 2 Chronicles kitaby Ýermeýa pygamber tarapyndan aýdylyp geçilen ýetmiş ýyllyk ýesirligiň mundan öňki dört ýüz togsan ýyllyk pitneligi aňladýandygyny görkezdi. Dört ýüz togsan ýylyň dowamynda, eger gadymy Ysraýyl Leviticus ýigrimi bäşde beýan edilişi ýaly ähtiň içindäki görkezmelere boýun bolan bolsady, şol ýyllaryň jemi ýetmişinde ýer dynç alardy. Mukaddes Kitapdaky bir ýyl üç ýüz altmyş gündir, we üç ýüz altmyş gün ýedä (“ýedi gezek”) köpeldilende iki müň bäş ýüz ýigrimi güne deň bolýar.

Ýetmiş ýyl ýeriň dynç alşy bilen bütinleý baglanyşyklydyr, bu bolsa öz gezeginde “ýedi wagt” bilen bütinleý baglanyşyklydyr. Daniel “ýetmiş ýyllyk ýesirligiň” “iki müň üç ýüz ýyl” bilen, ýagny “Hudaýyň mukaddes ýeriniň tämizlenmeginden” öňki döwür bilen “gatnaşygyny düşünmäge” çalyşýardy. Şonuň üçin ol “chazon” görnüşi bilen “mareh” görnüşiniň arasyndaky gatnaşyga düşünmäge çalyşýardy. Lewiler 25-nji we 26-njy baplarda aýdylýan ýeriň dynç alşyny Ýeremiýanyň gürrüň berýän ýetmiş ýyllyk ýesirligi bilen baglanyşdyrmazdan, şol gatnaşyga düşünmek mümkin däldir. Eger siz “ýedi wagt” pygamberlik döwrüniň iki müň bäş ýüz ýigrimi ýylyny aňladýandygyna ynanmasaňyz, onda özüňizi soňky günlerde Daniel bilen şekillendirilenleriň hataryndan çykaryarsyňyz. Milleritler “ýedi wagtyň” wagt baradaky pygamberlikdigine ynanýardylar, emma Adventizm indi beýle hasap etmeýär.

Daniýel, ähli pygamberlerde bolşy ýaly, dünýäniň ahyryndaky Hudaýyň halkyny görkezýär, we ýetmiş ýyl (“ýedi wagt”) bilen iki müň üç ýüz ýylyň arasyndaky gatnaşyklary düşünmäge bolan islegi barada Uayt uýanyň bellikleri, soňky günlerdäki Hudaýyň halkynyň eýe bolmaly islegini aňladýar. Öňki makalalarda beýan edilişi ýaly, 1843-nji we 1850-nji ýyllaryň çyzgylarynda görkezilen, Uayt uýanyň ýazgylarynda göni (gaýtalanyp) goldanylmaýan hiç bir hakykat ýokdur.

Milleriň gymmatbaha daşlary ahyrky günleriň Ýarygijeki Nidasynda on esse ýagty saçjakdyr, we şeýle etmek bilen, şol gymmatbaha daşlar Adventizmiň päk gyzlary üçin ahyrky synagy aňladýar. Şol gymmatbaha daşlar Habakukyň tagtalarynda görkezilen binýat hakykatlary, hem-de Milleriň otagynyň ortasynda duran stoluň üstüne goýlan sandygyň içindäki gymmatbaha daşlardyr. Binýat synagy ahyrky synagdyr, emma şonuň ýaly, Pygamberlik Ruhunyň ygtyýary hem ahyrky synagdyr. Milleriň düýşünde gymmatbaha daşlar hökmünde tymsallanan binýat hakykatlaryny ret etmek, şol bir wagtda Pygamberlik Ruhuny hem ret etmekdir.

Biz häzir 1798-nji ýyldan 1844-nji ýyla çenli Milleritleriň taryhynda bolup geçen bilimiň artmagyny ara alyp maslahatlaşýarys; emma Milleritleriň pygamberlik ulanylyşlarynda dogry bolan bolsalar-da, olaryň dikeldilen taryhy bilen çäklendirilenligini kesgitleýäris. Biz häzir ahyrzamanda we Adventizmiň iň soňky neslinde (dördünjisinde) ýaşaýarys. Bu döwürde Adventizm däp-dessurlar we adatlar (ýasama şaý-sepler) bilen şeýlebir tälimlendirilipdir welin, ol indi esas goýujy hakykatlaryň nämedigini hem bilmeýär. Şol hakykatlaryň nämedigini bilmezlik Adventizmi şol hakykatlaryň ähmiýetine düşünmekden bökdeýär we şol hakykatlary goramak hem-de saklap galmak barada gaýtalanyp berlen buýruklary manysyz edýär.

Ulai derýasynyň görnüşi barada Gabrieliň düşündirişine mundan beýläk geçmezden öň, esasy hakykatlar we Pygamberlik Ruhunyň ygtyýary bilen bagly birnäçe degişli meselä seredip geçeris. Häzirki zaman teologlary aşakdaky parçanyň Mukaddes Kitapdaky iň uzyn wagt pygamberliginiň iki müň üç ýüz ýyl bolandygyny görkezýändigini öňe sürýärler.

Parçada şeýle diýilýär: “Miller we onuň ýoldaşlary Mukaddes Kitapda görkezilen iň uzyn we iň soňky pygamberlik döwrüniň tamamlanmaga golaýlap gelendigini yglan etdiler,” we ylahyýetçiler iň uzyn hem-de iň soňky pygamberlik döwrüniň iki müň üç ýüz ýyl bolandygyny öňe sürýärler. Mundan başga-da, olaryň iddiasyna görä, bu parçada Siňli Waýt hut şony görkezýär, çünki, olaryň aýtmagyna görä, ol gönüden-göni iki müň üç ýüz ýyllyk döwre ýüzlenýär. Olar ýetmiş ýyl bilen iki müň üç ýüz ýyllyk döwrüň arasyndaky her hili baglanyşyga kördürler. Olar Danieliň düşünmäge çalyşýan nuruna kördürler.

Ellen Waýt Millerçi bolupdy, we ol 1843-nji ýylyň öňdebaryjy çyzgysyna hem-de F. D. Nichols tarapyndan neşir edilen 1850-nji ýylyň öňdebaryjy çyzgysyna ýerleşdirilen habarlary bilýärdi. Nichols tarapyndan taýýarlanan 1850-nji ýylyň çyzgysy, hut Jeýms bilen Ellen Waýt Nicholsyň öýünde onuň bilen bile ýaşaýan döwründe, Nicholsyň öýünde taýýarlanypdy. Mukaddes Kitapdaky iň uzyn pygamberlik döwri, şol iki çyzgyda hem görkezilişi ýaly, iki müň üç ýüz ýyl däl, eýsem Lewiler 26-daky “ýedi wagt”dyr.

Öňki parçanyň iki müň üç ýüz ýyly iň uzyn we iň soňky pygamberlik döwri hökmünde ylhamly bir kesgitlemesidigini öňe sürmek, Sister White-yň ýazgylaryny öz-özüne ters düşürmekdir. Eger ol ylahyýatçylaryň bu parça hakda öňe sürýän zatlaryna ynanan bolsa, onda onuň “ýedi wagty” goldaýan çyzgylary makullamagy nämäni aňladýar?

Öz däp-dessurlaryny we rowaýatlaryny gorap saklamak isleýänler 1843-nji ýylyň çyzgysynda Rebbiň “ýedi wagt” baradaky ýalňyşlygyň üstünde elini saklandygyny, soňrak bolsa elini çekendigini öňe sürüp bilerler. Bu çaklamanyň meselesi şundan ybarat: Uýam Waýt Rebbiň sanlardan elini haçan çekendigini görkezdi; Onuň eli 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabryndan öň, ilkinji lapykeçlikden biraz soň çekilipdi. Şol wakanyň hakdaky şaýatlygynda ol düzedilen ýalňyşy görkezýär, we bu ýalňyşyň “ýedi wagt” bolmandygy aýdyňdyr.

Rebbiň eliniň “şekilleriň üstünden aýrylandygy we ýalňyşlygyň düşündirilendigi” mahalynda, olar şondan soň “peýgamberlik döwürleriniň 1843-nji ýylda tamamlanandygyny görkezmek üçin özleriniň hödürlän şol bir subutnamasynyň, olaryň 1844-nji ýylda tamamlanjakdygyny subut edýändigine” göz ýetirdiler. Ilki 1843-nji ýylda tamamlanýar diýip düşünilen peýgamberlik döwürleri, 1843-nji ýylky çartda görkezilendir; bu bolsa Millerit wagyzçylarynyň üç ýüzüsiniň her biriniň ulanan çartydyr. Şol çartda görkezilen we 1843-nji ýylda tamamlanan diýlip hasap edilen peýgamberlik döwürleri bular idi: Daniýel kitabynyň sekizinji baby, on dördünji aýatyndaky iki müň üç ýüz ýyl; Levililer ýigrimi altydaky iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyl; hem-de Daniýel on ikidäki bir müň üç ýüz otuz bäş ýyl. Ilkinji lapykeçlikden soň Reb öz elini şol ýalňyşlygyň üstünden aýyrdy, we şondan soň Milleritler peýgamberlik döwürleriniň 1843-nji ýylda tamamlanandygyny kesgitlän şol bir subutnamanyň, hakykatda, şol döwürleriň 1844-nji ýylda tamamlanandygyny subut edýändigine göz ýetirdiler.

1850-nji ýylyň çyzgysy 1850-nji ýylda taýýarlanyldy we 1851-nji ýylyň ýanwarynda satuwa çykaryldy. Ellen Waýt bu çyzgynyň hem Habakkugyň pygamberliginiň ýerine ýetmesi bolandygyny belläp geçdi; edil şonuň ýaly, ol 1843-nji ýylyň çyzgysy barada-da şeýle ýazypdy. Ol çyzgy hem iň uzyn pygamberlik döwrüni Lewiler kitabynyň ýigrimi altynjy babyndaky “ýedi wagt” hökmünde görkezýärdi.

Waýt uýalaryň “Mukaddes Kitapda görkezilen iň uzyn we soňky pygamberlik döwri tamamlanmaga golaýlap gelýär” diýip yglan edendikleri hakda Waýt uýanyň salgylanmasynyň dogrudygyny öňe sürmek ýerliklidir, çünki olar hakykatdan-da şeýle etdiler. “Iň uzyn” “pygamberlik döwrüniň” iki müň üç ýüz ýyl diýmek bolsa, Waýt uýanyň şaýatlygyny onuň özüne hem, taryhy ýazga hem garşy öwürýär. Şol ertekä ynanmak — ýalana ynanmakdyr, ahyrky günlerde bolsa ýalana ynanmagy saýlaýanlar muny hakykaty söýmeýändikleri üçin edýärler.

Isa haça çekilmegiň jebir-jepalaryndan geçmek üçin Özüni gudrat bilen nähilidir bir ylahy bihuş ediji serişde arkaly duýgusyz hala getirmedi. Isa ylahy ejir bilen ejir çekdi; bu ejir Onuň ýaradanlarynyň haýsydyr biriniň çydap biljeginden has-da ýokardadyr. Şeýle-de bolsa, adamzat Onuň keşbinde ýaradyldy, we ylham adamzadyň Onuň ýeňşi ýaly ýeňmelidigini beýan edýär. Mesihiň haçyň jebir-jepalaryna çydamagyna mümkinçilik beren zat, Onuň eýe bolan bir häsiýetidi, şol bir häsiýet bolsa adamzatda hem bar.

Isa haça çekilmegiň jebir-jepalaryna çydady, çünki Onuň öňünde goýlan bir maksady bardy; biz hem Onuň keşbinde ýaradylanlygymyz sebäpli, maksat tarapyndan höweslendirilýän jandarlar bolup durýarys. Bu biziň ýaradylyşymyzyň bir bölegidir. Eger bize Adventizmiň esaslaryna düşünmegiň möhüm däldigine ynandyran bolsalar, onda hut şol zady etmäge hiç hili höwesimiz bolmaz. Mukaddes Ruh tarapyndan oýandyrylyp bilinjek we şol Laodikiýa ýagdaýyny ýeňip geçmäge ukyply ýeke-täk ylahy höwes hakykata bolan söýgüdir. Hakykata bolan söýgi, gulaklarymyzyň gijisini gandyrmaga niýetlenen aňsat däp-dessurlaryň we däplerin elýeterliligi bilen synagdan geçiriler. Eger biz, öz Laodikiýa rahatlygymyzda, hakykata özümiz üçin düşünmäge hiç hili isleg bildirmesek, biz halas bolmarys. Ine, şu gün Adventizm şu ýerde durýar.

Danyýel ahyrky günlerde Hudaýyň halkynyň pygamberlik sözi arkaly ýetmiş ýyllyk ýesirlik bilen iki müň üç ýüz ýyllyk pygamberligiň arasyndaky gatnaşyga düşünmäge ymtylýanlaryna bir nusgadyr. Iki müň üç ýüz ýyllyk pygamberligi iň uzyn we iň soňky pygamberlik döwri hökmünde kesgitlemek Adventizmiň düýpli hakykatlaryny ret etmekdir, hem-de şol bir wagtyň özünde Pygamberlik Ruhunyň ygtyýaryny hem ret etmekdir. Millerçiler iň uzyn we iň soňky pygamberlik döwrüni beýan edenlerinde onuň iki müň üç ýüz ýyl bolandygyny öňe sürmek taryhy ýazgyny ret etmekdir.

Gabriel Daniela “mareh” hem-de “chazon” görnüşleriniň ikisine-de düşünje bermek üçin geldi we ol, bu iki görnüşiň aç-açan pygamberlik gatnaşyklary bar bolsa-da, Daniela olary aňynda biri-birinden aýry saklamagy tabşyrdy. Görnüşe Mukaddes Kitabyň pygamberliklerindäki ýedinji we sekizinji baplarda beýan edilen patyşalyklar girýärdi; olar ikinji bapdaky şol bir patyşalyklaryň gaýtalanyşy we giňeldilen beýanydy. Maglumat öz içine gökdäki gepleşigi alýardy; şol gepleşik bir görnüşi Hudaýyň mukaddes ýeriniň we halkynyň depeleme-depel edilmegi hökmünde, beýleki görnüşi bolsa halkyň we mukaddes ýeriň dikeldilmegi işiniň görnüşi hökmünde görkezýärdi.

Gabriel düşündirişi beýan edende, ol ahyrsoňunda Milleritleriň wagyz eden habarynyň özenine öwrülipdi; şol pursatda iki röýäniň arasynda bar bolan bir baglanyşyk bardy, ony düşündirişi aň taýdan aýry etmek baradaky buýrugy ýerine ýetirýänler belläp geçmelidir. Tapawutlaryň biri-de, ikisi hem “kesgitlenen” diýip terjime edilýän iki söz arkaly görkezilýär.

Ýetmiş hepde (dört ýüz togsan ýyl) halkyň we mukaddes şäheriň üstüne kesgitlenendir. “Kesgitlenendir” diýip terjime edilen sözüň manysy “kesilip aýrylandyr”; bu söz ýewreýler we Iýerusalim üçin bir döwri ýa-da synag möhletini aňladýar. Şeýle hem ol Iýerusalimiň weýran edilmegine we ýetmiş ýyllyk ýesirlige getirip çykaran pitne döwrüni aňladýardy. Şondan soň dört ýüz togsan ýyl üçünji permanyň başyndan “kesgitlenipdi”. Pitnäniň ilkinji dört ýüz togsan ýyly Nebukadnesaryň üç gezek hüjüm etmegine, Iýerusalimiň ahyrky weýran edilmegine hem-de göni manydaky Ysraýylyň göni manydaky Wawilonda ýetmiş ýyllyk dargadylyşyna we ýesirligine sebäp boldy.

Birinji perman sürgünlügiň soňuny we Iýerusalimi täzeden gurmak işiniň başlangyjyny alamatlandyrdy. Üçünji perman iki müň üç ýüz ýylyň başlangyjyny alamatlandyrdy. Birinji perişdäniň gelişi ruhy Ysraýylyň ruhy Wawilonda müň iki ýüz altmyş ýyl dowam eden ýesirliginiň soňuny alamatlandyrdy we Mesihiň Milleritleri ýesirlikden çykmak hem-de ruhy ybadathana dikeltmek üçin ulanan kyrk alty ýyllyk döwrüniň başlangyjyny alamatlandyrdy.

Ýigrimi altynjy we ýigrimi ýedinji aýatlarda iki gezek “kesgitlenen” diýip terjime edilen söz “charats” bolup, onuň manysy “ýaralamak” we “hökmany karar” diýmekdir. Pygamberlik taýdan, ilkinji gazabyň ahyrynda papalygyň ölümli bir “ýarasy” aljakdygy “hökm edildi”. Bu, Danieliň on birinji babyň otuz altynjy aýatynda ulanýan şol bir sözdür.

Otuz altynjy aýatda “patyşa” papalykdyr. Papalyk 1798-nji ýyla çenli rowaçlanmalydy; şol ýylda ol ölümli ýarasyny aldy. Şondan soň birinji “gaharyň” “tamamlanmaly” wagty geldi, çünki şol “gahar” “berkarar edilipdi” (hökmany karar edilipdi), ýagny “ýerine ýetirilmeli” edilipdi. Miladydan öňki 723-nji ýylda başlan we 1798-nji ýylda tamamlanan Ysraýylyň demirgazyk patyşalygyna garşy birinji gaharyň ahyrynda papalyk “ölümli ýara” aldy. “Berkarar edilen” sözi “ýara” diýmegi aňladýar.

Milleritleriň pygamberlik çarçuwasy butparazlygyň, onuň yzyndan hem papalygyň iki weýran ediji güýjüne esaslanýardy. Olar şol iki güýjüň Daniel kitaby sekizinji bap, on üçünji aýatda beýan edilen “çazon” görnüşinde görkezilişi ýaly mukaddes ýeri we goşuny aýak astyna aljakdygyna düşünýärdiler.

Papal harabaçy güýji müň iki ýüz altmyş ýyllap mukaddes mekany we goşuny depeläp geçmelidi.

1798-nji ýylda ilkinji gaharyň ahyrynda pygamberlik papalygy «ýaralamagy» kesgitläpdi. Daniýel kitabynyň dokuzynjy babynda şol kesgitleme soňky iki aýatda görkezilýär, we şol aýatlarda iki gezek «kesgitlenen» diýip terjime edilen söz «çazon» görnüşi bilen baglanyşyklydyr, emma ýigrimi dördünji aýatda «kesgitlenen» diýip terjime edilen söz başga bir ýewreý sözüdir we «mareh» görnüşi bilen baglanyşyklydyr. Ahyrky günlerde Hudaýyň halkyny wekilleşdirýän Daniýel, Gabriýeliň oňa aň taýdan biri-birinden aýyrmagy tabşyran şol iki görnüşiň arasyndaky gatnaşyga düşünmäge çalyşýardy.

Bu mowzugy indiki makalada dowam etdireris.