Ylýas — On Üçünji San

Öňki makalada biz Ylýas pygamberi 1798-nji ýyldan 1844-nji ýyla çenli bolan taryh bilen sazlaýardyk. Ylýas, ilkinji perişdäniň habaryny wagyz etmek üçin William Milleriň galdyrylan wagty, nyşanly görnüşde şol taryha girýär. Sareptaly dul aýal, 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda bir millet boljak iki taýagy, ýagny bir millete öwrüljek iki milleti ýygnap ýören wepaly ybadathanany aňladýar.

Ezekiel iki taýaga, ýagny bir millete öwrülýän iki halka wada berlen birnäçe bereketi görkezýär. Biz şol bereketleriň dördüsine garamak bilen başlarys; White uýam olary dört “geliş” hökmünde belläpdir, olaryň hemmesi 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda, şol bir wagtda amal boldy.

Waýt uýanyň salgylanýan ilkinji “gelşi”, iki müň üç ýüz ýylyň ahyrynda amala aşmaly bolan “mukaddes ýeriniň tämizlenmegi” üçin beýik ruhanynyň gelşidir. Şol aýat: “Gündelik gurbanlyk, weýran ediji günä, mukaddes ýeriň hem goşunyň aýak astyna salynmagy baradaky röýa näçe wagta çenli dowam eder?” diýip soraýan Daniel 8:13-däki sowala jogap berýär. On dördünji aýat mukaddes ýeriň tämizlenmeginiň iki müň üç ýüz ýylyň ahyrynda başlanjakdygyny görkezýär. Ezekiel şeýle diýýär: Hudaý “Ysraýyl ogullaryny giden butparaz halklarynyň arasyndan alar we olary her tarapdan ýygnar, … ýygnalan millet indi özlerini haram etmez”, çünki Hudaý “olary tämizlär; şeýdip olar Meniň halkym bolar, Men bolsa olaryň Hudaýy bolaryn.”

1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda Uýatdaş Waýtyň agzan ikinji “gelşi”, Daniel pygamberiň ýedinji babynyň on üçünji aýatynyň ýerine ýetmesidi; ol ýerde Ynsan Oglunyň Patyşalygy kabul etmek üçin Gadymy Günleriň Ýanyna geljekdigi görkezilýär. Ezeýel şeýle diýýär: Hudaý “olary ýurduň içinde, Ysraýyl daglarynyň üstünde bir millet eder; olaryň hemmesine bir patyşa patyşa bolar.” Ezeýel “gulum Dawut olaryň üstünden patyşa bolar” diýende, Mesihi “Dawut” ady bilen patyşa hökmünde görkezýär. Şeýle hem ol Mesihiň, ýagny Dawudyň, olaryň “bir çopany” boljakdygyny we Onuň “guly Dawudyň” hem “ebedilik olaryň şazadasy boljakdygyny” belleýär. Patyşa, kesgitleme boýunça, patyşa hökmünde öz derejesine mätäçdir; ol höküm sürjek bir häkimligine we öz patyşalygynyň raýatlaryna mätäçdir. Eger raýatlar bolmasa, patyşalyk hem bolmazdy.

Uýta Waýtyň kesgitlän üçünji “gelşi”, Mesihiň “Ähtiň ilçisi” hökmünde Lewiniň ogullaryny päkläp arassalamak üçin Öz ybadathanasyna duýdansyz gelmegidi. Ezekiel aýdýar: Mesih “olary arassalar; şeýlelikde olar Meniň halkym bolar, Men hem olaryň Hudaýy bolaryn”, we “mundan başga-da” Ol olar bilen “parahatçylyk ähtini” baglaşar, ol bolsa “ebedi äht” bolar. Bu äht Hudaýyň Öz “mukaddes ýerini olaryň arasynda” “ornaşdyranda” amala aşar; şeýle hem “butparaz halklar Meniň Rebdigimi, Ysraýyly mukaddes edýänidigimi bilerler, haçan-da Meniň mukaddes ýerim olaryň arasynda bolanda.”

1798-den 1844-e çenli taryhyň dowamynda Mesih üçin ýoly taýýarlan, “ähtiň habarçysy” bolan habarçy, William Miller arkaly şekillendirilen Ylýasdy. Mesih birden Öz ybadathanasyna gelende, “Lewiniň ogullaryny” “arassalaýjynyň ody” hökmünde päkledi.

1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda ýerine ýetirilen beýleki «geliş» bolsa, öýlenýän ýigidiň gelişi boldy. Hezekiel iki taýajykdan ýygnalan milleti iki gezek Hudaýyň «halky» boljakdygyny we Özüniň hem «olaryň Hudaýy» boljakdygyny aýdyp görkezýär. Bu bolsa nika arkaly amala aşyryldy. 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda amala aşan we Uayt uýa tarapyndan agzalýan şol dört pygamberlik, ählisi-de Hezekieliň iki taýajygy baradaky şaýatlyk bilen kesgitlenýär.

Ylýas ähtiň habarçysynyň ýoluny taýýarlaýan habarçyny aňladýar. Mesih Ýahýa Çokundyryjyny Öz ilkinji gelişiniň ýoluny taýýarlaýan habarçy hökmünde tanatdy. Uýam Waýt William Milleri Ylýas hökmünde tanatdy, we Miller Mesihe “baş ruhany”, “Ynsan Ogly”, “ähtiň habarçysy” we “giýew” hökmünde gelmäge ýol taýýarlady.

Üç ýarym ýyldan soň, Ýlýas dul aýal we onuň ogly bilen galan Sareptadan geldi-de, Ahaba ähli Ysraýyly Karmel dagyna ýygnamagy buýurdy. Ezekiel şeýle diýýär: iki taýakdan ýygnalyp bir ýere getirilen milletiň arasynda Öz mukaddes ýerini ýerleşdirende, butparaz halklar Hudaýyň Hudaýdygyny bilerler. Karmel dagynda Ýlýas Ysraýyla Hudaýyň Hudaýdygyny ýa-da Baalyň hudaýdygyny saýlamagy aýtdy, emma ol bu sowaly diňe hakyky Hudaýyň kimdigi bilen däl, eýsem hakyky pygamberiň kimdigi bilen bagly many çäginde hem goýdy.

Bütin Ysraýyl, şol sanda Ahap hem, asmandan ot inip, Ylýasyň gurbanlygyny ýakyp ýok edeninde, Ylýasyň Hudaýynyň Hudaýdygyny bildi. Karmel dagynda otuň inişi, Hudaýyň iki taýakdan düzülen milletiň arasynda Öz mukaddes ýerini ýerleşdiren pursadyny alamatlandyrýar. Karmel dagyndaky ot gudraty Hudaýyň Hudaýdygyny, Baalyň bolsa ýalan hudaýdygyny görkezdi.

Sareptadaky gudratda, Ylýas dul aýalyň ölen oglunyň üstüne üç gezek ýatanda, bu zat oňa Ylýasyň Hudaýyň adamy bolandygyny subut etdi; Karmeldäki gudrat hem şonuň ýaly işi amala aşyrdy. Karmeldäki ot diňe Hudaýyň Hudaýdygyny subut etmek bilen çäklenmän, eýsem Baalyň pygamberleri we tokaýlyklaryň pygamberleri bilen deňeşdirilende, Ylýasyň Hudaýyň hakyky pygamberidigini hem görkezdi. 1840-dan 1844-e çenli bolan taryhda Miller we Millerçiler, şol bir taryhyň özünde dönük protestantizmiň ýalan pygamberlerinden tapawutlylykda, hakyky pygamberler hökmünde görkezildiler; sebäbi şol ýalan pygamberler hut şol taryhda özleriniň Izebeliň gyzlarydygyny äşgär edipdiler.

Karmeldäki Ylýas Mukaddes Kitabyň pygamberligindäki altynjy patyşalygyň, ýagny Ylham kitaby on üçdäki ýer haýwanynyň, hakyky protestant şahyny anyklamak işini aňladýar; çünki onuň protestantçylyk şahysy hem-de respublikançylyk şahysy bar bolup, onuň hökümranlygy diňe 1798-nji ýylda ýaňy başlapdy. 1798-nji ýylda, Izebeliň hökümranlygynyň üç ýarym ýylynyň ahyrynda, Ylýas Sareptadan gelip, ýer haýwanyndaky protestantçylyk şahysynyň haýsy ybadathana bolandygyny aýdyň tapawutlandyrmak üçin geldi.

Sareptaly dul aýal Tyatira taryhyndan nika tarap ýol alýardy; ol ýerde onuň dullygy aýrylmalydy. Onuň direldilen ogly üç ýarym ýyllyk gurakçylyk döwründe Jezebel tarapyndan öldürilenleri aňladýar. Onuň ot üçin ýygnan iki taýagy bir millet hökmünde bir ýere jemlenmeli bolan göni manydaky Ysraýylyň iki öýüdi, we şol millet ruhy Ysraýyldy. Dul aýal iki taýagy ot ýakmak üçin ulanmalydy; bu Karmelde we 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda, ähtiň habarçysy Lewiniň ogullaryny “arassalaýjynyň ody” bilen päklän wagtynda bolup geçdi.

Ot — Hudaýyň Ruhunyň dökülmeginiň nyşanydyr; bu hadysa Karmelde we 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda iň ýokary nokadyna ýeten Gijeki Çagyryşda bolup geçdi.

Ruhuň dökülip inmegi bir habaryň yglan edilmegini aňladýar, dul aýal bolsa iýmek üçin azajyk nahar taýýarlap biler ýaly ot ýakmaga barýardy; bu hem bir habardyr.

Ahabyň Izebele derrew ýetiren habary, Elýanyň Hudaýynyň hak Hudaýdygy hakyndaky habar boldy, çünki Ahab Elýanyň Hudaýynyň otdan jogap berşine ýaňy şaýat bolupdy. 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda derrew açylan habar bolsa üçünji perişdäniň habarydy. Her iki ýagdaýda-da, Ahab tarapyndan ýetirilen habar bolsun ýa-da üçünji perişdäniň habary bolsun, Izebeli gazaba mündirýär.

Danyýeliň «gündogardan we demirgazykdan gelen habarlary» demirgazygyň patyşasyny, ýagny Izebeli gazaba mündürýän habary aňladýar, we ol hem ýer ýüzüniň taryhynyň iň soňky yzarlamasyny başlaýar. Şol habar Ahabyň Izebele iberen habary bilen, hem-de 1844-nji ýylda höküm işiniň açylyşynda üçünji perişdäniň habarynyň gelmegi bilen şekillendirilipdir.

Ylýas nyşan hökmünde 538-nji ýyldan 1798-nji ýyla çenli bolan çöl döwrüniň üsti bilen görkezilýär. Soňra 1798-nji ýylda Ylýas taryhda William Miller hökmünde peýda bolýar. 1844-nji ýylda Ylýas Gijeki Gykylygyň oduny gökden düşürýär. Soňra 1863-nji ýylda Ylýas we onuň habary ret edildi. Onuň habary Musanyň “ýedi wagt” baradaky habarydy; bu habar şeýle hem Ezekieliň iki taýagy baradaky habar bilen aňladylýardy. Iki taýagyň dargadylyşynyň ahyrynda bir ýere jemlenmegi Sareptaly dul aýalyň habarydy, ol hem nahar taýýarlamazyndan öň iki taýagy ýygnapdy.

Jeýms hem Ellen Uaýtyň aýdyşlaryna görä, Millerçi Adventizm 1856-njy ýylda Laodikiýaly Adventizme öwrüldi; şondan soň bolsa 1863-nji ýylda Musanyň “ýedi wagty” baradaky Ylýas habaryny ret edenlerinde, olar Hudaýyň 1856-njy ýylda (Hiram Edsonyň tamamlanmadyk sekiz makalasy arkaly) ýüze çykarmaga synanyşan “ýedi wagty” baradaky bilimiň artmagyna düşünmegiň mantyklaýyn ukybyny özlerinden aýyrdylar. Mantygyň talaby boýunça olar perişdeleriň William Milleri jemlemäge ýolbaşçylyk eden hakykatlaryň binýatlyk ulgamyny ýykyp başlamaga mejbur boldular. Miller tarapyndan ýüze çykarylan ilkinji “daş” — Laodikiýaly Adventizmiň bütin taryhynyň dowamynda büdrejek binýat daşy boldy. Hakykatyň şol ilkinji daşynyň ret edilmegi Laodikiýanyň körlügini döretdi; bu alamat bejerip bolýan bolsa-da, örän seýrek yzarlanýar.

1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda başlanan ybadathananyň arassalanyşy, Daniel 8:13-de mukaddes ýer bilen bilelikde aýak astyna salnan “goşunyň” arassalanyşyny hem öz içine alýardy. Goşun Zarpatly dul aýalyň ot üçin ýygnan “iki taýajygy” arkaly şekillendirilipdi. Şol iki taýajyk gadymy göni manydaky Ysraýylyň iki öýüdi. Göni manydaky Efraýym bilen Ýahuda bir ruhy millete jemlenmeli we höküm başlanynda ähtiň habarçysy tarapyndan päklenmelidi. Şol iki millet aýak astyna salnan “goşun” bolupdy.

Hezekiýanyň wadasy şundan ybaratdy: Hudaý «ysraýyl ogullaryny giden ýerleri bolan butparaz halklaryň arasyndan alar» we «olary ýygnap», «öz ýurtlaryna getirer». Göni manydaky Ysraýylyň ýurdy şöhratly ýurt, ýa-da wada berlen ýurt, ýa-da Ýahudadyr. 1798-nji ýylda ruhy manydaky şöhratly ýurt Ylham kitabynyň on üçünji babyndaky iki şahly ýer jandarynyň ýurdy bolupdy.

Ysraýylyň iki hakyky öýi “ähli ýurtlaryň şöhraty” bolan, “süýt we bal akýan” ýurtda ýaşady. Ysraýylyň şol iki hakyky öýi ruhy Ysraýyl hökmünde bir ýere jemlenende, öz ýurtlarynda ýerleşdiriljekdigi wada berildi. Ruhy “şöhratly ýurt” — ýer haýwanynyň höküm süren döwründe başdaky Millerit hereketiniň hem-de ahyrdaky ýüz kyrk dört müňlük hereketiniň ýerleşýän ýeridir. Ýüz kyrk dört müňi aňladýan hereket diňe ýer haýwanynyň ýurdunda galdyrylyp bilinýärdi. Islendik başga ýurtdan üçünji perişdäniň hereketidigini öňe sürýän hereket galpdyr, çünki Alfa bilen Omega soňuny hemişe başy arkaly şekillendirýär.

Danyýel kitabynyň sekizinji bap, on üçünji we on dördünji aýatlarynda hem mukaddes ýeriniň, hem-de goşunyň aýak astyna alynmagy görkezilýär. Goşun göni manydaky Ysraýylyň iki öýüdi. Iýerusalim Garaňky asyrlaryň bir müň iki ýüz altmyş ýylynyň dowamynda depelenip geçildi.

Ylhamyň on birinji babynda Ýahýa diňe ybadathanany däl, eýsem “onuň içinde sežde edýänleri hem” ölçemäge buýrulýar. Ýahýa ybadathanany we onuň içinde sežde edýänleri ölçemäge buýrulan wagtynda pygamberlik taýdan 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda ýerleşdirilipdi.

Ylhamyň onunjy baby, onunjy aýatynda Ýahýa 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabryndaky ajy lapykeçligi şekillendirýär we oňa derrew hem mukaddesligi, hem-de goşuny ölçemek buýrulýar. Danieliň sekizinji baby, on üçünji aýatdaky soragyň mowzugy, hem mukaddesligiň, hem-de goşunyň depelenip basylmagydyr. Ýahýa bize “milletleriň” “kyrk iki aý” dowamynda “mukaddes şäheri” “aýak astyna alyp depeljekdigini” habar berýär. Kyrk iki aý Ylýas pygamberiň üç ýarym ýylydy. Bu 538-nji ýyldan 1798-nji ýyla çenli dowam eden Garaňky Asyrlardy. Pygamberlik taýdan 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda duran Ýahýa howlyny goýup gitmek we “ony ölçemezlik” barada tabşyryk aldy, çünki “ol milletlere berlipdi; olar bolsa mukaddes şäheri kyrk iki aýlap aýak astyna alyp depelärler.”

Ýahýa «ybadathanany, gurbanlyk sypasyny hem-de onuň içinde ybadat edýänleri ölç» diýlip buýrulanda, Danieliň sekizinji baby, on üçünji aýatyň sözleri boýunça, oňa mukaddes ýeri we goşuny ölçmek buýruldy. Eger Ýahýa müň iki ýüz altmyş ýyly sanamaly «däl» diýlip buýrulan bolsa, onda ol 1798-nji ýyldan 1844-nji ýylda özüniň duran ýerine çenli ölçmelidi. Ölçelende, 1798-nji ýyldan 1844-nji ýyla çenli döwür kyrk alty ýyly aňladýar. Kyrk alty ýylyň başlangyjy 1798-nji ýylda bolup, şol wagtda Musanyň Ysraýylyň demirgazyk öýüne garşy aýdylan «ýedi wagty» ýerine ýetdi. Kyrk alty ýylyň soňy 1844-nji ýylda bolup, şol wagtda Musanyň Ysraýylyň günorta öýüne garşy aýdylan «ýedi wagty» ýerine ýetdi. Ýahýanyň ölçegi kyrk alty ýyla deň gelýär. Kyrk alty sany ybadathanany alamatlandyrýar. Isa: «Bu ybadathanany ýykyp taşlaň, Men ony üç günde täzeden gurduraryn» diýdi, emma jedelleşiji ýehudiler bu ybadathananyň kyrk alty ýylda bina edilendigini öňe sürdüler.

Isa Adam günä düşenden soň, Adamyň tenini onuň miras galan ähli bozulmalary bilen bile Öz üstüne aldy; maksady, Özüniň ýeňşi ýaly biziň hem ýeňip bilmegimiz üçin görelde görkezmekdi. Iki şaýadyň esasynda, Mesihiň teninde günäniň dört müň ýylynyň miras galan bozulmalary ýokdy diýip öwretmek, Wawilonyň şerabyny wagyz etmekdir; çünki Mesihiň şol miras galan ejizlikleri kabul etmändigini öwretmek katolisizmiň esasy taglymatlarynyň biridir.

Mesihiň bedeniniň ybadathanasy her bir adamyň bedeniniň ybadathanasydy.

Ýahýa kitabynyň ikinji babynda Mesih Öz bedenini ybadathana hökmünde göz öňünde tutup gürrüň edýärdi, we Onuň beden-ybadathanasy dört müň ýylyň üsti-üstüne goşulan ejizlikleriniň zaýalanmalaryny göterýän ynsan bedenidi. Mesihiň salgylanan ynsan ybadathanasy kyrk alty hromosomdan ybaratdyr. Musa kanuny we ybadathanany gurmak baradaky görkezmeleri almak üçin Sinaý dagyna çykanda, ol dagda kyrk alty gün boldy. Hezekiýel Mesihiň Öz ybadathanasyny iki taýagyň “ortasynda” goýýandygyna salgylanýar. Demirgazyk patyşalygyň we günorta patyşalygyň ýedi döwrüniň tamamlanmagyndan, Ýahýa ölçemegi buýrulan wagta çenli geçen döwür kyrk alty ýyl boldy, we ol 1798 bilen 1844-nji ýyllaryň arasyndaky “orta” döwri, ýagny wagt aralygyny aňladýardy. Şol kyrk alty ýylyň dowamynda Isa ruhy ybadathanany bina etdi; ähtiň habarçysy hökmünde gelende, Ony birden arassalardy. Ähtiň habarçysy hökmünde Ol Öz kanunyny Öz halkynyň ýüreklerine ýazardy. Şol kanun iki daş tagta bilen aňladylýar. Birinji tagtada dört tabşyryk, ikinji tagtada bolsa alty tabşyryk bar. Bilelikde olar kyrk alty sanyny aňladýar.

1798-nji ýyldan 1844-nji ýyla çenli bolan ruhy Ysraýylyň ýygnalyşy ruhy Ysraýylyň ýygnalyşyny aňladýar, emma ol şol bir wagtyň özünde bir ybadathananyň bina edilmegini hem aňladýar.

1798-nji ýyldan 1844-nji ýyla çenli gurulan ybadathana, boýun egmezlige “bellenen” bir topary öz içine alýar. Olaryň boýun egmezligi “ýedi wagt”y, “burç daşy”ny, “gurluşykçylaryň ret eden daşy”ny ret etmeklerinde ýüze çykdy; şol daş “büdrädeýän gaýa” we “büdräp ýykyldýan daş”dyr.

“Huday tarapyndan saýlanan” topar, “adamlar tarapyndan ret edilen” “daşy” “janly daş” hökmünde, şeýle hem “Huday tarapyndan saýlanan we” “gymmatly” bolan “daş” hökmünde tanady. “Huday tarapyndan saýlananlar”, “saýlanan nesil”, “öňki döwürlerde” “halk däldiler, emma” soňra “Hudayyň halky” bolmalydylar. Huday iki taýagy ýygnanda, olary “butparazlaryň” arasyndan çykardy. Ol iki milleti 1798-den 1844-e çenli bolan kyrk alty ýylyň dowamynda bir hökmünde birleşdirende, olar Onuň halky bolmalydy.

Diňe bir binýat bar, ol binýat hem Isa Mesihdir, emma boýun egmeýänler tarapyndan ret edilen taryhyň binýady bolan “büdreme daşy” Musanyň “ýedi wagty” bolupdy. “Ýedi wagt” 1863-nji ýylda ret edilende, bu Isa Mesihi ret etmekdi.

1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda başlanan mukaddes ýeriň arassalanmagynyň diňe iki müň üç ýüz ýyllyk pygamberligiň ýerine ýetmesi bolandygyny netije çykarýan toslamalaryň garyndysy boş bir mukaddes ýeri, jemagatsyz bir mukaddes ýeri, raýatsyz bir patyşalygy görkezýär. Ylham tarapyndan berlen mukaddes ýeriň maksadynyň arasynda, Hudaýyň mukaddes ýeriň maksadynyň nämedigini aýdanyndan has ileri tutulýan hiç bir maksat ýokdur.

Mukaddes Ýazgylarda Hudaýyň mukaddes mekany hemişe Onuň halky bilen, ýagny goşun bilen baglanyşdyrylýar. Ýezekiliň iki taýagy, iki halk hökmünde kesgitlenip, bir halka öwrülmelidi we Hudaýyň mukaddes mekany olaryň arasynda bolmalydy. Daniýeliň sekizinji babyndaky on üçünji aýatyň soragyny, soragyň hakykatda näme soraýandygyny gizlemek maksady bilen ýoýup görkezmek, şol bir wagtda hem soraga jogap bermek üçin ýüzlenilen on üçünji aýatdaky “belli mukaddesi” ret etmekdir.

Soraga jogap beren gökdäki Varlyk “belli bir mukaddes” diýlip atlandyrylýar, we bu aňlatma “Palmoni” diýen ýewreý sözünden terjime edilendir; onuň manysy ajaýyp sanawçy, syrlary sanawçydyr. Bu ýerde, Adventizmiň merkezi sütüni we binýady bolan parçanyň içinde, Mesih Özini ajaýyp sanawçy hökmünde görkezýär. Muny Ol hut Mukaddes Kitapdaky iň uzyn wagt pygamberliginiň, şeýle hem iki müň üç ýüz günüň wagt pygamberliginiň arasyndaky gatnaşygy kesgitleýän ýerinde edýär. Iň uzyn wagt pygamberligi Musanyň kasamydyr; ol Lewiler 26-daky ýedi wagty öz içine alýar. Bu, Ysraýylyň iki öýüniň dagadylmagyny we gul edilmegini kesgitleýän pygamberlikdir; olar on üçünji aýatda basylyp-depelenejek “goşun” hökmünde görkezilýär, emma on dördünji aýat mukaddes ýeriň basylyp-depeleneri baradaky pygamberligi görkezýär. Bu iki pygamberligiň ikisi-de Ähtiň ilçisiniň ody üçin Sereptaly dul aýal iki taýagy ýygnandan soň, 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda ýerine ýetdi.

Adwentizm perişdeleriň William Milleriň düşünmegine ýol görkezýän pygamberlik wagty baradaky iň ilkinji hakykaty ret edeninde, özlerini kör etdiler. 1856-njy ýylda Hiram Edsonyň sekiz maddasy bilen Palmoni ýedi wagt baradaky nury artdyrmaga synanyşdy, emma netijesiz boldy. Olar Laodikýä berlen habary ret etdiler we Laodikýäniň bäş ýowuz ýüze çykmasyny kabul etdiler; şeýlelikde özlerini bäş samsyk gyz hökmünde kesgitlediler.

Işaýa ýedinjiniň altmyş bäş ýyly, öz başlangyjynda miladydan öňki 742-nji, 723-nji we 677-nji ýyllary görkezýän şol pygamberlik, tamamlaýjy taryhda 1798, 1844 we 1863-nji ýyllarda gaýtalandy. Şol tamamlaýjy taryh Ezekieliň otuz ýedinji babyndaky iki taýagyň ýygnalmagy bilen şekillendirilýär, hem-de Sareptaly dul aýal (Täze Ähdiň grekçesinde şeýle atlandyrylyşy ýaly) Mukaddes Kitap pygamberliginiň altynjy patyşalygynyň taryhy döwründe ruhy Ýahudada (şöhratly ülkede) Hudaýyň ruhy Ysraýyl bilen äht gatnaşyklaryny berkarar etmeginiň taryhydyr. Altmyş bäş ýyl pygamberliginiň soňy bolan şol taryh, şol bir wagtda Ylham on üçünjüdäki ýer ýyrtyjysynyň başlangyjyny hem aňladýar. Mukaddes Kitap pygamberliginiň altynjy patyşalygynyň başynda iki taýagyň birleşdirilmegi, şol altynjy patyşalygyň soňuny şekillendirýär. Şol taryh protestantizmiň şahynyň we respublikanizmiň şahynyň özara parallel taryhyny öz içine alýar.

Pygamberlik manysynda bir güýç, ýa-da bir şah, ýa-da bir millet, ýa-da bir patyşalyk, ýa-da bir patyşa, ýa-da bir baş — olaryň ulanylan mazmunyna görä biri-biriniň ornuny tutýan nyşanlardyr. Bu nyşanlaryň ählisi hem Ezechieliň iki millet diýip kesgitlän iki taýagyna hem degişli bolýar. Ýer haýwanynyň pygamberlik taryhynyň başynda protestant şahy bir millete, ýa-da bir şaha jemlendi. Şol bir taryhyň hut ahyrynda Respublikachy şah mürtet protestantizmiň şahy bilen birleşip, bir millet emele getirer. Ol millet Ylham kitaby on üçünji bapdaky deňiz haýwanyna bir şekil bolar. Mantyk taýdan seredilende, eger biz ýedi döwrüň näletiniň şaýatlygyny (göni Ysraýylyň iki öýüne garşy ýerine ýetirilen şol näleti) görmekden ýüz döndersek, onda gadymy Ysraýylyň şol iki göni öýüniň 1844-nji ýylda ruhy Ysraýylyň milletine nädip öwrülendigini hem elbetde görüp bilmeris. Eger biz şol taryhy görüp bilmesek, onda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň başyndaky şol taryhyň ahyryndaky taryhy nädip kesgitleýändigine, ýagny Respublikachy şahyň protestant şahynda başda görkezilen jemleniş işini we birleşişi gaýtalanda nähili manyny aňladýandygyna düýbünden “düşünjesiz” bolarys.

Bu hakykatlary indiki makalada hem garamagymyzy dowam etdireris.