Kyrkynjy Aýatyň Gizlin Taryhy — On Sekizinji San

Ylham kitabynyň dokuzynjy babynda Ninewe söweşini aňladýan “açar” öwrülişik nokadyny döreden taryhy wakalar arkaly ýerine ýetdi; munuň özi bolsa, elbetde, açaryň ýerine ýetirýän wezipesidir. Meniň öňe sürýän pikirim şundan ybarat: Ninewe söweşi diňe bir yslamyň ýüze çykyşyny alamatlandyran taryhy açar bolmak bilen çäklenmän, eýsem pygamberlik açary hem bolup durýar. Şol söweşiň pygamberlik dinamikasy Mukaddes Kitabyň pygamberliklerindäki patyşalyklaryň Danyýel we Ylham kitaplarynda beýan edilen ähli ugurlaryny Danyýel kitabynyň on birinji baby bilen sazlaşdyrýar. Şeýle etmek bilen, ol şol patyşalyklaryň ählisine Danyýel kitabynyň on birinji babynyň soňky alty aýadyna şaýatlyk etmäge we has möhümi — kyrkynjy aýadyň daşarky gizlin taryhynyň möhürini açmaga mümkinçilik berýär.

627-nji ýyldaky Ninewe söweşi Hudaýyň hikmeti bilen inen ümriň ýardamynda Rimiň harby hilesi arkaly ýeňlişe sezewar edilen Pars döwletiniň kuwwatynyň soňky on ýylynyň başlangyjy boldy. Bu, Muhammediň yslam leşgerleriniň güýçlenip başlan öwrülişik pursadyny alamatlandyrdy. Söweş ozal bar bolan bir böwedi aradan aýyrdy; eger Rim hem, Pars döwleti hem öz kuwwatyny saklap galan bolsady, nazary taýdan bu böwet hem saklanyp galardy. Olaryň hiç biri-de öz kuwwatyny saklap galmady.

Yslamyň pygamberlik nyşanyndaky beýanynda biz Ýazgylaryň iň ilkinji tanyşdyrylyşyndan başlap Yslamyň çäklendirilmegini we soňra boşadylmagyny görýäris: Sara Hagar bilen Yşmaýyly çäklendirmäge Ybraýymy ynandyrdy.

Şol wakadan hem öň, Hajaryň pygamberlik beýanatyna girizilmeginiň sebäbi Rebbiň Sarany çaga dogurmakdan “saklamagydyr”.

Ylham 9-daky Mohammede berlen “açar”, soňra Ninewäniň söweşi arkaly ýerine ýetirilen bolup, pygamberlik taryhynyň islendik döwründe Yslamyň üstündäki “çäklendirijiniň” aýrylmagyny aňladýar.

Muhammet patyşalygynyň “galşy we pese gaçşy” köpräk galmak we pese gaçmak hökmünde däl-de, eýsem “boşadylmak” we “saklanyp durulmak” hökmünde görkezilýär. Yslam pygamberlik taýdan boşadylanda, bu boşadylyş Ninewi söweşi arkaly şekillendirilip görkezildi.

Ýedi surnaýyň arasynda diňe yslamyň bela surnaýlary pygamberlik taryhynda ilkinji gezek peýda bolan pursadyndan başlap, synag möhleti tamamlanýança taryhyň dowamynda üznüksiz bir güýç hökmünde dowam edýär. Günbatar Rimiň başyna inen ilkinji dört surnaý Odoakr, Genserik, hun Attila we Alarik arkaly şekillendirilýärdi; şeýlelikde, olar ahyrky günlerde Hudaýyň eradasy boýunça hökümi amala aşyrjak dört güýjüň öňünden berlen nusgasydy, emma olaryň häzirki döwürdäki deňdeşi şol dört gadymy güýjüň göni nesli däldir. Bela surnaýlarynda bolsa ýagdaý beýle däl. Yslam taryha gireninden soň, synag möhleti tamamlananda doly boşadylýança, onuň boşadylmagynyň we çäklendirilmeginiň yzygiderliligi üzülmän dowam edýär. Bela surnaýlarynda ‘boşadylmagyň’ “açary” Ninwe söweşi bilen bellenýär.

Ilkinji ýol açyjylar 1299-njy ýylyň 27-nji iýulyny 1449-njy ýylyň 27-nji iýulynda tamamlanan ýüz elli ýyllyk döwrüň başlangyjy hökmünde dogry kesgitlediler; 1449-njy ýylyň 27-nji iýuly bolsa, öz gezeginde, 1840-njy ýylyň 11-nji awgustynda tamamlanan üç ýüz togsan bir ýyl on bäş günlük döwrüň başlangyjy boldy.

Öňki makalada biz Soltan Orhan Gazynyň (Osmanly begligini esaslandyran Osman I-niň oglunyň) Wizantiýanyň möhüm şäheri bolan Nikomediýany gabawa alan mahaly, bu şähere garşy 1333-nji ýyldan 1337-nji ýyla çenli alyp baran gabawyny kesgitläp geçdik. Bu gabaw Nikomediýa garşy onuň kakasy Osmanyň başlan urşunyň jemleýji tapgyrydyr. Ylham kitabynyň dokuzynjy babynyň onunjy aýadynda agzalýan ýüz elli ýyllyk döwür 1299-njy ýylyň 27-nji iýulynda başlandy we bu sene pygamberligiň başlangyjy bolany üçin, şol başlangyç sene bilen baglanyşykly taryha üns berilmelidir. Osman I (Osmanlylar neberesini esaslandyran) Soltan Orhan Gazynyň kakasydy; ol 1299-njy ýylyň 27-nji iýulynda Nikomediýa sebitinde, Rim we irki Wizantiýa taryhynda örän möhüm paýtagt şäher bolan Nikomediýanyň golaýynda bolup geçen Bafeus söweşinde Wizantiýa imperiýasynyň üstünden irki döwürdäki möhüm ýeňşini gazandy.

1299-njy ýylyň 27-nji iýulynda Osmanyň güýçleri ýerli häkimiň ýolbaşçylygyndaky Wizantiýa goşunyny ýeňdi. Bu söweş Osmanyň Bitiniýada (Anatoliýanyň demirgazyk-günbatarynda) öz häkimiýetini berkitmäge girişmeginden soň gazanan ilkinji iri özbaşdak harby üstünlikleriniň biri hasaplanýar. Ol kiçijik türk begliginiň (taýpa knýazlygynyň) ahyrsoňy Wizantiýanyň çäkleri ugrunda göreşip, olary basyp aljak, barha kuwwatlanýan güýje öwrülmeginde möhüm ädim boldy. Bu sene yslamyň ösüş döwrüniň başlangyjyny alamatlandyrýar; şol ösüş ahyrsoňy 1453-nji ýylda Konstantinopolyň synmagy bilen Osmanly imperiýasynyň döremegine getirdi. Osman gazy söweşijileriniň (yslamy ynançdan ruhlanýan serhetýaka çozuşçylarynyň) gullugyndan peýdalanýardy we şonda gazy serhetýaka söweşijileriniň has guramaçylykly goşuna öwrülmegi başlandy; bu goşun ilki Osmanyň, soňra bolsa onuň ogly Orhanyň döwründe kem-kemden kämilleşdi. Osmanyň mirasynyň beýleki möhüm taraplarynyň biri-de, gazy söweşijileriniň uruş alyp barşyndan tapawutlylykda, yslama emlägi öz elinde saklap galmaga mümkinçilik bermegidir; gazy söweşijileriniň çozup, yza çekilmäge esaslanýan guramaçylyksyz taktikasy bolsa olara gazanan ýeňişlerinden diňe olja galdyrýardy, emma hiç haçan ýer-çäk gazandyrmaýardy.

1299-njy ýylyň 27-nji iýulynda Osman Nikomediýa sebitinde ýörişe başlady, otuz dört ýyl geçenden soň bolsa onuň ogly paýtagt şäheri bolan Nikomediýany dört ýyllap gabawa aldy. Başlangyçda ata, soňunda bolsa ogul. Uruş Nikomediýa hökmünde görkezilen sebitlere garşy başlaýar we Nikomediýa sebitiniň paýtagt şäheri bolan Nikomediýanyň eýelenmegi bilen tamamlanýar. 1299-njy ýyldan 1337-nji ýyla çenli otuz sekiz ýyllyk döwürdir, pygamberlik taýdan bolsa “otuz sekiz” sany ýokary galmagy alamatlandyrýar.

1299-njy ýylyň 27-nji iýulyndan 1449-njy ýylyň 27-nji iýulyna çenli bolan ýüz elli ýyl, Ylham kitabyň dokuzynjy babyndaky ikinji hasratyň Osman imperiýasynyň berkarar edilmegine getiren döwri aňladýar. Nikomediýanyň tapgyrlaýyn basyp alynmagynyň otuz sekiz ýyly bir ata (Osman) bilen başlap, onuň ogly (Orhan) bilen tamamlandy. Bu döwür bir taýpa begliginiň imperiýa çenli tapgyrlaýyn beýgelişiniň ilkinji ädimini şekillendirýär.

1299-njy ýylyň 27-nji iýulyndan 1449-njy ýylyň 27-nji iýulyna çenli bolan ýüz elli ýyllyk döwür otuz sekiz ýyllyk döwrüň tamamlanmagyny alamatlandyrýan dört ýyllyk gabawy hem öz içine alýar. Nikomediýany basyp almak işini ata Osman başlapdy, bu iş bolsa 1333-nji ýyldan 1337-nji ýyla çenli dowam eden dört ýyllyk gabaw — Osmanyň oglunyň amala aşyran gabawy arkaly tamamlanypdy.

Ýüz elli ýyllyk döwür 1449-njy ýylyň 27-nji iýulynda tamamlananda, Wizantiýa imperatory XI Konstantin, ýagny Gündogar Rimiň iň soňky Konstantini, tagta çykmak üçin türklerden rugsat sorady. Şol seneden Konstantinopolyň basylyp alynmagyna çenli dört ýyl geçdi. Şol dört ýyl Konstantinopolyň gabawa alynmagy bilen tamamlandy we soňky Konstantin şol gabawda aradan çykdy. Yslamyň güýçlenişi dört ýyllyk gabaw bilen tamamlanan ýüz elli ýyllyk pygamberligiň ilkinji otuz sekiz ýyly arkaly şekillendirilýär. Ýüz elli ýyl tamamlananda, yslam şeýle bir derejede güýçlenipdi welin, türkleriň şol wagt eýe bolan kuwwaty zerarly Gündogar Rim kemsidilipdi. 1449-njy ýylyň 27-nji iýulyndaky şol kemsidilmeden dört ýyl soň, 1453-nji ýylda, Konstantinopol gabaw arkaly basylyp alyndy. Ilkinji otuz sekiz ýylyň tamamlanmagy gabaw bilen alamatlandyrylýar, Osman imperiýasynyň döredilmegi hem gabaw bilen alamatlandyrylýar.

Musanyň Kanun taglymaty kitabynda beýan edişine görä, otuz sekiz sany nyşan hökmünde çölde kyrk ýyllap sergezdan gezmek baradaky hökümiň soňky otuz sekiz ýylyny aňladýar. Şonuň üçin nyşan hökmünde otuz sekiz sanynyň kyrk sany bilen baglanyşygy bardyr. Osman 1299-njy ýylyň 27-nji iýulynda Nikomediýa sebitini basyp aldy, otuz sekiz ýyldan soň bolsa onuň ogly bu sebitiň paýtagtyny basyp aldy. Sebit hem, onuň paýtagty hem Nikomediýa diýlip atlandyrylýardy. Taryhçylar bu söweşi Osmanly imperiýasynyň ýokary göterilişiniň hut başlangyjyny alamatlandyrýan ‘iki’ ädimiň ilkinjisi hökmünde kesgitleýärler. Taryhda bellenilýän ikinji ädim 1301-nji ýyldaky Nikeýa söweşidir. Ol ýerde kakasy Osman Nikeýa diýlip atlandyrylýan sebiti basyp aldy, 1331-nji ýylda bolsa, otuz ýyldan soň, onuň ogly ozal Rim imperiýasynyň paýtagty bolan Nikeýa atly paýtagt şäherini basyp aldy.

1299-njy ýyl we Nikomediýa söweşi iki ädimiň ilkinjisi bolup, ikinji ädim iki ýyl soň, 1301-nji ýylda ädildi. 1299-njy ýyl otuz sekiziň nyşanydyr we iki ýyl soň (kyrk) Nikeýanyň çägi ata tarapyndan basylyp alynýar. Gadymy Ysraýylyň wada berlen ýurdy eýelemek üçin aýaga galmagy bilen otuz sekiz we kyrk sanlarynyň arasyndaky baglanyşyklar 1299-njy ýylyň 27-nji iýulynda we 1301-nji ýylda öz beýanyny tapýar. Yslamyň kuwwatlanmagynyň şol ilkinji iki ädimi atanyň şol çägi basyp almagy bilen başlanýan we ahyrynda ogluň şol çägiň paýtagtyny basyp almagy bilen tamamlanýan harby ýörişler bilen häsiýetlendirilýär. Iki paýtagtyň ikisi hem gabaw mahalynda basylyp alyndy. Bu iki paýtagtyň hersi belli bir döwürde Gündogar Rimiň paýtagty bolupdy.

1299-njy ýylyň 27-nji iýuly we 1301-nji ýyl 1840-njy ýylyň 11-nji awgustynda tamamlanýar we 1838-nji ýylyň taryhyny şöhlelendirýär; şol ýyl Liç ahyrsoňy 1840-njy ýylyň 11-nji awgustynda berjaý boljak üç ýüz togsan bir ýyl on bäş günlük pygamberlik baradaky garaýşyny we öňünden aýdan habaryny ilkinji gezek çap edipdi. Millerçileriň aýaga galmagynyň iki basgançagy 1838-nji we 1840-njy ýyllardy.

Liçiň ’38-nji ýyldaky öňünden aýtmasy we onuň düzedilen ’40-njy ýyldaky garaýşy, onuň 1-nji awgustda — düzedilen öňünden aýtmadan on gün öň — ýazyp giden soňky beýannamasyny öz içine alýar. Hut şol öňünden aýtmanın amala aşmagy dünýäni Mukaddes Kitap pygamberlikleriniň dogry usulyýeti barada ynandyrdy. Gadymy Ysraýylyň dikelişini alamatlandyran otuz sekiz ýyl Gyzyl deňzden geçişden başlap, Kadeşdäki ilkinji gozgalaňa çenli bolan iki ýyly hem öz içine alýardy.

Şol gozgalaň on synagyň iň soňkusy hökmünde tanalýar. On synagdan ybarat iki ýyllyk synag döwri, çölde geçen otuz sekiz ýyla goşulyp, 1838-nji we 1840-njy ýyllary görnüşledi, hem-de 1840-njy ýylyň içinde on günlük bir döwür bardy.

1299-njy ýylyň 27-nji iýulynda Osman bilen Yslamyň beýgelişiniň başlangyç nokady 1337-nji ýylda dört ýyllyk gabawa gelip tamamlanýan otuz sekiz ýyllyk döwri başlaýar. 1299-njy ýylyň 27-nji iýuly taryhçylaryň Osman imperiýasynyň beýgelişiniň başlangyç nokady hökmünde kesgitleýän iki ädimiň birinjisi bolup, ikinji ädim 1301-nji ýyl boldy. 1299-njy we 1301-nji ýyllardaky Nikomediýa hem-de Nikeýa söweşleriniň şol iki ädimi 1838-nji we 1840-njy ýyllary tymsallaýar. Pygamberligiň başlangyjy ahyry görkezýär.

Nikomediýa hem, Nikeýa hem öz taryhlarynyň degişli döwürlerinde wagtlaýynça Gündogar Rimiň paýtagty bolupdy. Elbetde, ahyrsoňy Konstantinopol 330-njy ýylda Gündogar Rimiň paýtagty boldy we 1453-nji ýyla çenli şeýle bolmagynda galdy. Nikomediýa bilen Nikeýa Konstantinopolyň ýykylmagynyň timsalydyr; olaryň ählisi yslamyň ilki çägi öz gözegçiligine alyp, soňra paýtagt şäherini eýelän harby ýörişiniň tamamlanmagyny alamatlandyrýan yslam gabawlarynyň netijesinde ýykyldy.

1333-nji ýyldan 1337-nji ýyla çenli dowam eden ilkinji dört ýyllyk gabaw 1449-njy ýyldan pygamberligiň tamamlanan 1453-nji ýylyna çenli bolan dört ýyly aňladýar. Üç ýüz togsan bir ýyl we on bäş gün geçensoň, millerçiler 1299-njy ýylyň 27-nji iýulyna we 1449-njy ýylyň 27-nji iýulyna degişli alfa taryhynda görkezilişi ýaly, ‘otuz sekiz we kyrk’ aýratynlyklarynda aňladylýan pygamberlik güýjüniň täsiri astynda ‘ýükselýän’ mahaly, yslam çäklendirilýär. Yslamyň yükselmegi we Hudaýyň soňky günlerdäki habarçylarynyň yükselmegi 38 bilen 40-yň arasyndaky san taýdan baglanyşyk esasynda düzülýän san nyşanynda aňladylýar.

Hezekieliň otuzyň ýedinji babynda Yslam gündogar şemalynyň habarydyr; ol öli, gurak süňklere üflenýär, olar bolsa kuwwatly bir goşun bolup aýaga galarlar. Hezekieliň habary gelende, 1838-nji we 1840-njy ýyllaryň Millerçi taryhynda bolşy ýaly, aýaga galmak başlaýar. Şol habar 11-nji sentýabrda geldi, hem-de ýakyn wagtda geljek ýekşenbe kanuny wagtynda şol süňkler kuwwatly bir goşun bolup aýaga galarlar. Ahyrzamanda Hudaýyň goşunynyň ýeňiji ybadathana hökmünde direldilmegi 1838-nji we 1840-njy ýyllar bilen nusgalanýar. 11-nji sentýabrdan ýekşenbe kanunyna çenli döwür 1840-njy ýyldan 1844-nji ýyla çenli döwür bilen nusgalandyrylýar, emma ol şol bir wagtyň özünde 2023-nji ýylyň 31-nji dekabryndan Naşwiliň ot toplaryna çenli bolan döwri hem nusgalandyrýar.

Imperiýanyň Birinji Konstantin (Beýik Konstantin) tarapyndan bölünmeginden başlap, soňky Konstantine çenli dowam eden döwür Gündogar Rimiň pygamberlikde beýan edilen taryhyny şöhlelendirýär. Şonuň üçin On birinji Konstantin Beýik Konstantiniň gönüden-göni neslinden bolmasa-da, bu pygamberlik döwri olaryň adynyň aňladyşy ýaly, pygamberlikdäki ýa-da simwolik ata we ogul bilen kesgitlenýär. Birinji we soňky Konstantin pygamberlikde alfa we omega nyşanlary hökmünde hem şekillendirilýär: ata (alfa) Konstantinopoly paýtagt edip saýlady, ogul (omega) bolsa Konstantinopol paýtagt bolmagyny bes edende, gabaw wagtynda aradan çykdy. Gündogar Rimiň pygamberlik döwri birinji we soňky Konstantin bilen kesgitlenýär. 1299-njy ýylyň 27-nji iýulynda başlanan 150 ýyllyk döwür 38 ýyllyk döwri öz içine alýar we 4 ýyllyk gabaw bilen tamamlanýar. Şol gabaw 1449-njy ýyldan 1453-nji ýyla çenli bolan döwri öňünden görkezýän tymsaldy. Nikomediýa ýörişi bir çägiň basylyp alynmagy bilen başlandy we şol çägiň paýtagtynyň basylyp alynmagy bilen tamamlandy. Birinji we soňky Konstantiniň mysalynda bolşy ýaly, Nikomediýanyň basylyp alynmagy hem ata (birinji) bilen başlandy we ogul (soňky) bilen tamamlandy.

Bir ýüz elli ýylyň başlangyç döwründäki dört ýyllyk gabaw, 1449-njy ýylda soňky Konstantiniň peseldilmeginden başlap, 1453-nji ýyla çenli, ýagny Konstantinopolyň gabalyp ýykylandan öňki dört ýyla alyp bardy. Ikinji waýy aňladýan, üç ýüz togsan bir ýyl we on bäş günden ybarat bolan wagt pygamberligi 1449-njy ýylyň 27-nji iýulynda başlady we 1840-njy ýylyň 11-nji awgustynda tamamlandy. Şol senäniň özi, uýa Waýtyň Hudaýyň gudratynyň şöhratly ýüze çykmasy diýip atlandyran dört ýyllyk döwrüniň başlangyjyny belleýär.

Yslam 1840-njy ýylyň 11-nji awgustynda saklanypdy, we Pentikostda Mukaddes Ruhuň inmegi bilen hem-de 9/11-de üçünji hasradyň Yslamy tarapyndan Nýu-Ýorkuň “beýik binalary” urlanda Ylham 18-däki gudratly perişdäniň inmegine laýyk gelýän dört ýyllyk döwür bardy. 9/11 ýüz kyrk dört müňüň möhürleniş wagtynyň başlangyjyny belleýär. Möhürleniş wagt döwrüdir, we möhürleniş döwrüniň soňy şol döwrüň başlangyjynyň häsiýetlerini özünde saklaýar. Mesih 9/11-de inende, ol 2023-nji ýylyň 31-nji dekabrynda, möhürlenişiň ahyrky döwri başlananda, iki şaýady direltmek üçin inýän Mikaýylyň nusgasy boldy.

Ninowanyň söweşi bolan açar, 1453-nji ýyla çenli gündogar Rimi pese gaçyrjak Yslamyň dürli-dürli boşadylyşlaryny aňladýar. Onunjy aýatyň “bäş aýy” bolan ýüz elli ýylyň içinde başlangyç hem-de ahyr hem dört ýyllyk döwri öz içine alýar. Şol iki dört ýyllyk döwür, Mesihiň “bütin ýeri Öz şöhraty bilen nurlandyrjak” 1840-dan 1844-e çenli bolan dört ýyllyk döwri bellän üç ýüz togsan bir ýyl on bäş günüň tamamlanmagy bilen baglanyşýar. 1844-nji ýylda pygamberlik wagtynyň ulanylmagy bes edildi, çünki wagt “indi bolmazdy.”

Dörtýyllyk döwürleriň şol üç hatary 11-nji sentýabrdan Ýekşenbe kanunyna çenli bolan möhürleniş wagty bilen gabat gelýär, şeýle hem olar 2023-nji ýylyň 31-nji dekabryndan başlap, Naşwiliň ot toplaryny ýetirmek üçin Yslam ýene-de boşadylýança görkezilýän 11-nji sentýabrdan Ýekşenbe kanunyna çenli bolan fraktal bilen hem gabat gelýär.

2023-nji ýylyň 31-nji dekabryndan Neşwildäki ot şarlaryna çenli bolan pygamberlik fraktaly, ählisi-de 9/11-den ýekşenbe kanunyna çenli bolan möhürlenme döwrüne gabat gelýän dört ýyllyk üç pygamberlik döwri arkaly öňünden şekillendirilendir. Şeýlelikde, dört şaýat 2023-nji ýylyň 31-nji dekabryndan Neşwil hüjümine çenli bolan taryhy kesgitläp görkezýär we bu şaýatlaryň her biri üçin “açar” bolup hyzmat edýän hem hut Ninewe söweşidir. 1333, 1449, 1840 we 9/11 seneleriniň ählisi öwrülişik pursatlary — “açarlar” bolupdy.

284-nji ýylda imperator bolan Diokletian 293-nji ýylda imperiýany kanuny taýdan Gündogara we Günbatara bölüp, Tetrarhiýa ulgamyny döredende, Nikomediýany Rim imperiýasynyň gündogar paýtagty hökmünde saýlady. Nikomediýa birnäçe onýyllygyň dowamynda Gündogaryň esasy dolandyryş we harby paýtagty bolup hyzmat etdi. Beýik Konstantin golaýdaky Wizantiýde (ol 330-njy ýylda bu şäheriň adyny Konstantinopol diýip üýtgetdi) täze paýtagt gurmak kararyna gelmezinden ozal, Nikomediýany daýanç merkezi hökmünde ulandy. Konstantinopol esasy paýtagta öwrülenden soň hem, Marmara deňziniň gündogar kenarynda strategik taýdan möhüm ýerde ýerleşýän Nikomediýa iri sebit merkezi bolmagynda galdy. Şeýlelikde, Nikomediýa Rim ýa-da Konstantinopol ýaly hemişelik paýtagt bolmasa-da, Rim taryhynyň möhüm geçiş döwründe resmi taýdan gündogar paýtagt hökmünde bellenipdi. Ýüz elli ýylyň başynda Gündogar Rimiň bir paýtagty basylyp alynýar, ahyrynda-da Gündogar Rimiň bir paýtagty basylyp alynýar. Iki basyp alyşda hem gabaw boldy.

Imperator Diokletian 293-nji ýylda tetrarhiýa ulgamyny ornaşdyranda, Nikomediýany resmi taýdan Rim imperiýasynyň gündogar paýtagtyna öwürdi. Tetrarhiýa ulgamy imperiýanyň günbatar we gündogar böleklerinden ybaratdy; gündogarda-da, günbatarda-da bir uly imperator (Awgust) we bir kiçi imperator (Sezar) bolup, şeýlelikde, imperatorlaryň umumy sany ‘tetrarhiýa’ sözüniň aňladýan sany bolan dörde ýetýärdi.

Diokletian Smyrna ýygnagynyň omega nyşanydyr, Nero bolsa alfa nyşanydyr. Beýik Konstantin Pergamos ýygnagynyň alfa nyşanydyr, Ýustinian bolsa omega nyşanydyr.

Rimiň gündogar we günbatar böleklere «kanuny» bölünmegi (uzaga çekmedik bolsa-da) Diokletian tarapyndan amala aşyryldy, Rimiň gündogar we günbatar böleklere pygamberlik taýdan bölünmegi bolsa Konstantin tarapyndan amala aşyryldy. Smyrna bilen şekillendirilen yzarlanmagyň ikinji nyşanlaýyn ybadathanasynyň taryhynyň dowamynda Rim kanuny taýdan gündogar we günbatar böleklere bölündi, Pergamos bilen şekillendirilen ylalaşygyň üçünji nyşanlaýyn ybadathanasynyň taryhynda bolsa Rim pygamberlik taýdan gündogar we günbatar böleklere bölündi. 293 alfa boldy, 330 omega boldy, we b. e. 330-njy ýylyň 11-nji maýynda Beýik Konstantin Konstantinopoly imperiýanyň paýtagty hökmünde bagyş etdi.

Diokletianyň 293-nji ýylda hukuk taýdan amala aşyran bölünişigi ondan soň başlanyp, 313-nji ýylda Milan edikti çykarylýança dowam eden raýat urşy netijesinde bozuldy. Hristiançylygy kanunylaşdyran we Tetrarhiýany iş ýüzünde soňlandyran Milan edikti çykarylanda, özara sazlaşykly hereket edýän dört hökümdaryň dolandyryş ulgamy çöküp, iki esasy güýjüň (Günbatarda Konstantiniň we Gündogarda Lisininiň) arasyndaky göreşe öwrüldi. Çöküşe ýol açan bu hukuk taýdan bölünişik bir bölünişikden beýleki bölünişige çenli aralykdaky ýigrimi ýyllyk döwri aňladýar we bölünişikleriň ikisi-de ulgamyň çökmegine getirdi.

Smirna buthanasy 64-nji ýylda Nero bilen başlandy; şol wagt Rim şäherindäki uly ýangyn Nero tarapyndan hristianlary yzarlamak üçin ulanyldy, sebäbi Nero bu ýangyny hristianlaryň özleri çykardy diýip olary aýyplady. Nero yzarlamanyň başlangyjyny alamatlandyrýar hem-de ahyrky günleriň soňky yzarlanmasynyň nusgasy bolýar. Şol soňky yzarlama synag möhletiniň tamamlanmagyna çenli dowam edýär; şonda papalyk häkimiýeti oňa kömek edýän hiç kim bolmazdan öz soňuna ýetýär. Şeýlelikde, yzarlamanyň birinji döwri Rimiň ýakylmagy bilen başlandy, soňky yzarlama bolsa Rimiň ýakylmagy bilen tamamlanýar.

Smirna ýygnagy 64-nji ýylda Neron bilen başlandy; şol wagt Neron hristianlary Rimdäki uly ýangyny tutaşdyrmakda aýyplap, olary yzarlamak üçin şol ýangyndan peýdalandy. Iki ýüz elli ýyldan soň, 313-nji ýylda ol Milan edikti bilen tamamlandy. Bu “edikt” Diokletianyň kanuny taýdan amala aşyran bölünişigi bilen başlanan ýigrimi ýyllyk döwrüň tamamlanmagydyr we ol Neron bilen başlanan Smirnanyň iki ýüz elli ýyllyk döwrüniň hem soňy boldy. Smirna ýygnagynyň we Neronyň aňladýan iki ýüz elli ýyllyk yzarlamalar döwri Diokletianyň sebäp bolan iň gazaply yzarlamalarynyň on ýylyny hem öz içine alýardy. Şol on ýyllyk yzarlamalar döwri Diokletianyň imperiýany 293-nji ýylda kanuny taýdan bölmegi bilen başlanan ýigrimi ýyllyk döwrüniň soňky ýarysydy. Diokletianyň 293-nji ýylda imperiýany kanuny taýdan gündogar we günbatar böleklere bölmegi bilen, iki sany on ýyllyk döwürden ybarat ýigrimi ýyllyk döwür başlandy.

Diokletian imperiýany kanuny taýdan gündogar we günbatar böleklere bölmek bilen, Konstantiniň amala aşyran, pygamberlikde beýan edilen bölünişini öňünden alamatlandyrdy. Diokletianyň girizen bölünişi gündogar we günbatar böleklerden ybaratdy, emma gündogarda iki hökümdar, günbatarda-da iki hökümdar bardy. Her sebit üçin bir baş hökümdar we bir ikinji derejeli hökümdar. 303-nji ýylyň 24-nji fewralynda Diokletian hristianlara garşy birnäçe ‘permanyň’ ilkinjisini çykardy; bu bolsa Rim imperiýasynda hristianlaryň iň gazaply we iň giň gerimli yzarlanmagy bolan Beýik yzarlamanyň (Diokletianyň yzarlamasy diýlip hem atlandyrylýar) başlanandygyny alamatlandyrdy.

Beýik yzarlama Diokletianyň ornuna geçen hökümdarlaryň (aýratyn-da Galeriýiň) döwründe-de 313-nji ýyla çenli dowam etdi we şol ýyl Milan permany bilen tamamlandy. Neron yzarlamanyň alfa nyşanydyr; ol Smirna ýygnagy arkaly aňladylýan pygamberlik döwrüniň omega yzarlamasynyň nyşany bolan Diokletiany öňünden alamatlandyrýardy. Yzarlama günbataryň hökümdary Konstantin bilen gündogaryň hökümdary Lisiniýiň arasyndaky syýasy nika we şertnama bilen tamamlandy. 313-nji ýylyň fewralynda Konstantin bilen Lisiniý Milanda duşuşyp, imperiýanyň tutuş çäginde hristianlara (we beýlekilere) dini ynançlaryna eýermäge rugsat berýän Milan permanyny çykardylar. Syýasy bileleşiklerini berkitmek üçin Lisiniý şol duşuşygyň dowamynda ýa-da şol döwre golaý wagtda Konstansiýa (Konstantiniň bir atadan bolan gyz dogany) bilen nikalaşdy. Bu nika Rime mahsus nusgawy syýasy bileleşikdi — ol iki imperatoryň arasyndaky ylalaşygy berkidip, köp ýyllap dowam eden raýatlyk urşundan soň imperiýany wagtlaýyn durnuklaşdyrmaga kömek etdi. Bu bileleşik uzak dowam etmedi. Soňra Konstantin bilen Lisiniý biri-birine garşy söweşdiler we 324-nji ýylda Konstantin Lisiniýi ýeňip, ýeke-täk hökümdar boldy.

Nerondan Konstantine çenli Smirnanyň iki ýüz elli ýyllyk pygamberlik döwri tamamlandy we 313-nji ýylda Pergam ýygnagynyň, ýagny eglişik edýän ýygnagyň döwri başlandy; ol 538-nji ýylda Tiýatira ýygnagy bilen tamamlandy. Smirnanyň iki ýüz elli ýyly yzarlamalar döwrüni aňladýardy we tutuş döwrüň ahyrynda Diokletianyň yzarlamalary Ylham kitabyndaky «on gün» (on ýyl) baradaky pygamberligi ýerine ýetirdi; bu ýerde yzarlamalaryň iň gazaply döwri tutuş döwrüň fraktaly bolup durýar. Şol on ýyl iki ýüz elli ýylyň fraktalydyr. Şol on ýyl Neronyň yzarlamalarynyň omegasyny aňladýar, olaryň tamamlanmagy bilen bolsa imperiýanyň gündogara we günbatara omega bölünişi bolup geçýär.

Smyrna 64-nji ýylda Rimiň ýandyrylmagy bilen başlap, iki ýüz elli ýyl soň, 313-nji ýylda Milan permany we gündogar bilen günbataryň syýasy nikasy bilen tamamlandy. Zulumyň onýyllyk fraktaly 303-nji ýylda başlap, 313-nji ýylda Milan permany we gündogar bilen günbataryň syýasy nikasy bilen tamamlandy. Diokletian tarapyndan 293-nji ýylda gündogar bilen günbataryň kanuny taýdan bölünmegi bilen başlanan ýigrimi ýyllyk döwür 313-nji ýylda gündogar bilen günbataryň syýasy nikasy bilen tamamlandy. 313-nji ýylda gündogar bilen günbataryň arasynda baglaşylan nika şertnamasy 324-nji ýyldaky aýrylyşyk bilen tamamlandy; şol wagt gündogaryň hökümdary Lisinini Konstantin ýeňip, Rimiň ýeke-täk hökümdary boldy. 324-nji ýylyň pygamberlikdäki aýrylyşygy 321-nji ýylda ilkinji ýekşenbe kanunyndan üç ýyl soň ýüze çykdy.

313-nji ýyldan 330-njy ýyla çenli bolan on ýedi ýyl syýasy nikany, Smirna we Neron bilen aňladylýan yzarlamalaryň tamamlanmagyny hem-de Pergam bilen aňladylýan eglişikçi ýygnagyň başlanmagyny görkezýär. 313-nji ýylda şol nika mahalynda Pergamyň başlanmagyndan soň, 321-nji ýylda ilkinji ýekşenbe kanuny bilen yzarlamalar başlandy. Munuň yzyndan 324-nji ýylyň pygamberlik aýrylyşygy bolup geçdi, bu bolsa gündogary we günbatary Konstantiniň golastyndaky bir imperiýa birleşdirdi. Aradan alty ýyl geçensoň, 330-njy ýylda gündogara we günbatara bölünişik pygamberlik taýdan gaýtalandy. Bu on ýedi ýyl 538-nji ýylda Tiýatira ýygnagy pygamberlik taryhynda peýda bolýança dowam etjek Pergam ýygnagynyň alfa döwrüni aňladýar. Şol alfa döwri 330-njy ýyldan 538-nji ýyla çenli bolan döwrüň ahyryndaky omega taryhyny aňlatjakdy. Pergamyň omega taryhy 496-njy, 508-nji we 533-nji ýyllary öz içine alýan döwri aňladýar.

Rafiýa söweşiniň Ptolemeýi “on ýedi ýyl” höküm sürdü, hem-de Rafiýa söweşi bilen Paniýum söweşiniň arasynda “on ýedi ýyl” bardy. Şol on ýedi ýyl nyşanlaýyn taýdan 313-nji ýyldan 330-njy ýyla çenli bolan on ýedi ýyla laýyk gelýär. Neronyň Smyrna degişli iki ýüz elli ýyly Pergamos ýygnagynyň ilkinji on ýedi ýylyna getirýär we b.e. öň 457-nji ýylda üçünji perman bilen başlanan, Daniel 8:14-däki 2300 ýylyň başlangyç nokady bolan, Adventizmiň binýady we merkezi sütüni hasaplanýan iki ýüz elli ýyl bilen baglanyşýar. Iki şaýadyň iki ýüz elli ýyly 1776-njy ýylda başlap, şu ýyl 2026-njy ýylda tamamlanýan Mukaddes Kitap pygamberliginiň altynjy patyşalygynyň iki ýüz elli ýyly bilen laýyk gelýär.

Adwentizmiň öňbaşçylary 313-nji ýyldan 330-njy ýyla çenli bolan on ýedi ýyly görmediler ýa-da oňa düşünmediler, çünki 1844-nji ýylda olar heniz ýedinji günüň Şenbesi ýa-da Günüň güni baradaky meselä hem düşünmeýärdiler. Şeýle-de bolsa, olar Ylham kitaby 9:10-daky ýüz elli ýyly tanadylar, we ol 1840-njy ýylyň 11-nji awgustynda tamamlanan üç ýüz togsan bir ýyl we on bäş güne alyp baran bir döwrüň başlangyç nokady boldy. Şol düşünje Hudaýyň gudratynyň kuwwatly “aýan bolşuny” döretdi.

Ilkinji ýol açyjylar Ylham kitabynyň dokuzynjy babynda ýüz elli ýyllyk ikinji bir döwri görmändiler. Olaryň binýatlaýyn düşünjesi Ylham kitabynyň dokuzynjy babynyň “täze nurunyň” bina edilýän esasyny düzýär. Şol nur Ninewe söweşiniň “açary” arkaly açylýar. Şol “açar” pygamberlikleri öwrenýän adama Mukaddes Kitabyň Danyýel we Ylham kitaplarynyň pygamberliklerinde görkezilen ähli patyşalyklary tanamaga mümkinçilik berýär: Babyly, Midiýa-Parsy, Gresiýany, Selewkiler we Ptolemeýler imperiýalaryny, Muhammediň patyşalygyny; has möhümi bolsa, ol diňe bir Rimiň däl, eýsem Gündogar we Günbatar Rim patyşalyklarynyň, şeýle hem Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň (ýalan pygamberiň), papalygyň (wagşy haýwanyň) we Birleşen Milletler Guramasynyň (aždarhanyň) hem ýokary galmagyny we pese gaçmagyny kesgitlemek arkaly Rim imperiýasyny has giň gerimde açyp görkezýär. Bu patyşalyklaryň ähli ýokary galmalary we pese gaçmalary ahyrsoňunda dünýäni Armageddona alyp barýan aždarhanyň, wagşy haýwanyň we ýalan pygamberiň hereketlerine şaýatlyk edýär. Şol hereket Danyýel kitabynyň on birinji babynyň soňky alty aýatynda şekillendirilýär, bu hereketiň başlangyjy bolsa kyrkynjy aýatdaky gizlin taryhda görkezilýär.

Ninewanyň söweşi soňky döwür wakalarynyň yzygiderliliginde Rim imperiýasynyň, gündogar we günbatar Rimiň patyşalyklarynyň hem-de papalyk Rimiň şaýatlyklaryny sazlaşdyrmak üçin pygamberlik salgysynyň nokadyny berýär. Şeýlelik bilen, Ninewanyň söweşi Rimiň dürli pygamberlik şaýatlyklaryny doly aýdyňlaşdyrýan açardyr, we Daniýel on birinji bap, on dördünji aýata görä, görüşi berkarar edýän hem Rimdir. Şol ugurlary bir ýere jemleýän açar Ninewanyň söweşidir.

Geljekki makalamyzda Ylhamyň dokuzynjy babyndaky hasratlara degişli öňki bäş makalany bir ýere jemläp başlarys.