Laodikýa — Iki belgisi

Ylham kitabynda açylýan habara düşünmekde Protestant Reforma­siyasynyň köklerini, ösüşini we ähmiýetini tanamak örän zerurdyr. Şol Reforma­siýanyň taryhynyň içindäki üç esasy ugur Mukaddes Kitaba, Mukaddes Kitaby öwrenmekde ulanylmaly dogry usulyýete, şeýle hem şol taryhyň dowamynda saýlanyp alnan habarçylaryň şol taryhyň ýol belgileridigine degişlidir. Hemişeki ýaly, Şeýtan birnäçe galp nusgalaryň üsti bilen King James Mukaddes Kitabyny gizlemäge synanyşdy, birnäçe galp usullaryň üsti bilen Mukaddes Kitaba düşünmegiň dogry usulyýetini gizlemäge çalyşdy, şeýle hem şol taryhyň dowamynda galdyrylan dogry habarçylary (ýol belgilerini) hem gizlemäge synanyşdy.

1840-dan 1844-e çenli Millerit taryhynda, Protestantçylygyň dony, (ol Birleşen Ştatlar bolan ýer-haiwanynyň iki şahynyň biridir), Millerit Adventizmine geçdi we ol Protestant şahasy boldy. Şol bir wagtda, öň özlerini Protestant diýip ykrar eden ybadathanalar ýüz dönderen Protestantçylyga öwrüldiler, ýa-da Milleritleriň olary atlandyryşy ýaly, “Rimiň gyzlary” boldular. Protestantlar 1843-nji ýylda birinji perişdäniň habaryny ret edenlerinde, olar ýykyldylar we Protestantçylygyň donuny Milleritler dowam etdirdiler. Millerit taryhy, Hudaýyň Öz “çölde bolan ybadathanasyny” Hudaýyň Sözüne doly düşünje getirmekdäki işiniň iň ýokary nokady boldy.

Barlagçy derňew hökümniň açylmagy Hudaýyň kanunynyň, aýratyn-da Şenbe gününiň synagyny getirdi. Üçünji perişdäniň habaryny yglan etmek üçin, Garaňky Asyrlarda papalyk däp-dessurlarynyň hem urp-adatlarynyň astynda gömülip galan Hudaýyň kanunyny berjaý edýän bir ybadathana zerurdy. Mesih protestantlary 1840-dan 1844-nji ýyla çenli bolan taryha getirdi we Illýanyň synagyny olaryň öňünde goýdy; William Miller şonuň nusgasy bolupdy. Protestantlyr Milleriň habaryny ret edenlerinde, olar Rime dolandylar. Miller tarapyndan berlen birinji perişdäniň habarynyň synagy Karmel dagyndaky Illýa bilen nusgalandyrylypdy.

1840-njy ýylda Miller we birinji perişde tarapyndan şekillendirilen Ylýasyň habary bilen ýüzbe-ýüz bolnanda, protestantlar Baaly saýladylar!

Protestant özgerdişligi Mukaddes Kitabyň hakykatlarynyň möhüriniň açylmagy boldy; ol Týatira ýygnagynyň taryhynda beriljekdigi wada edilen “ertir ýyldyzy” bilen başlandy. Mukaddes Kitaba gönüden-göni hüjüm ondan birnäçe asyr öň başlapdy we bu, aýratyn-da Waldensileriň taryhy bilen baglylykda, The Great Controversy kitabynda aýdyň beýan edilýär. 1930-njy ýylda Benjamin Wilkerson Our Authorized Bible Vindicated atly kitaby neşir etdi. Bu kitap soňunda King James Bibliýasyny terjime etmekde ulanylan mukaddes asyl tekstlere garşy alnyp barlan göreşi, şeýle hem katolikler, ýüz dönderiji protestantizm we Laodikeýaçy Adventistler tarapyndan öňe sürlen hem-de häzirem öňe sürülýän dürli şeýtani galp tekstleri resminamalaşdyrýar. Bu göreş Waldensileriň taryhyndan has öň başlanandy, ýöne olar ahyrsoňy 1611-nji ýyldaky King James Bibliýasyna terjime edilen dogry golýazmalaryň ähmiýetine şaýatlyk etmek üçin öz janlaryny berenleriň ýol belgisi we nyşanydyr.

1611-nji ýylda King James Injiliniň taýýarlanylmagy örän anyk bir terjime etme işiniň üsti bilen amala aşyryldy. Injili terjime etmek we neşir etmek işi önümçiligiň ýedi basgançagy arkaly ýerine ýetirildi. Muny amala aşyrmak üçin hem ýedi ýyl gerek boldy, Mukaddes Kitaba görä ýedi ýyl bolsa iki müň bäş ýüz ýigrimi gündür. Elbetde, bu Daniýeliň dokuzynjy babyndaky pygamberligiň ýerine ýetmeginde Isanyň köpler bilen ähti tassyklan şol bir pygamberlik günleriniň sanydyr. Şol mukaddes hepdäniň ortasynda Mesih haça çüýlendi, elbetde, haça çüýlenen Mesih Injiliň merkezidir. Hudaýyň päk Sözüni öndürmek üçin şol ýedi basgançak aşakdakylardy.

Şeýtanyň Hudaýyň Sözüne garşy alyp barýan söweşinde, şeýle hem şol açylyp barýan taryhyň dürli ilçileri we Onuň Sözüni dogry bölüp düşündirmekde ulanylmaly dogry usulyýet arkaly görkezilen ýol belgilerine garşy göreşinde, 1611-nji ýyldaky King James Mukaddes Kitaby Zebur on ikide aýratyn kesgitlenip görkezilen bir ýol belgisidir. Bozulan katolik golýazmalary arkaly öndürilen dürli galp Mukaddes Kitaplaryň hiç biri-de Zebur on ikiniň ölçeglerine laýyk gelmeýär. Ýedi ädimden ybarat bolan päkleniş prosesi we iki müň bäş ýüz ýigrimi günlük döwür King James Mukaddes Kitabynyň Hudaýyň “päk sözleri”digini görkezýär. Hudaý King James Mukaddes Kitabyny Özüniň päk Sözi hökmünde ebedilik saklajakdygyna wada berýär, şonuň üçin hem Ol protestant özgertijileri, şol sanda William Miller tarapyndan ulanylan “taryhçylyk” usulyýetini goldajakdygyna wada berýär.

On dördünji asyrda, “Uly göreş” kitabynda “Reformasiýanyň daň ýyldyzy” hökmünde tanalýan Jon Uiklif, Mukaddes Kitaby ýönekeý adamyň hem düşünip biljek diline terjime etmek üçin Hudaý tarapyndan ulanyldy. Ol Protestant Reformasiýasynyň başlangyjynyň ýol belligini alamatlandyrýan ilçidir.

Beýik Jedelde Jon Wikliff barada berlen şaýatlygyň yzysüre, Uýam Waýt ahyrsoňy özgertiji Jon Noks-a çenli ýetýän wepaly özgertijileriň (ýol nyşanlarynyň) sanawyny berýär. Ol Şotlandiýanyň şa zenany Meri tarapyndan Jon Noks-a berlen möhüm bir soragy belleýär.

Özgertiji bilen şa aýalynyň arasyndaky özara gatnaşyk, Reformasiýa taryhyndaky üçünji ugry aýdyň görkezýär; bu ugur Şeýtanyň Mukaddes Kitaby, özgertijileri we Mukaddes Kitaby öwrenmegiň usulyny galplaşdyrmak ugrundaky tagallasyny ýüze çykarýar. Jonyň Şa aýalyna beren jogaby şundan ybaratdy: dogry usulnama “taryhyllykdyr”; bu usul Mukaddes Ruhuň pygamberlik taryhynyň bir hataryny başga bir pygamberlik taryhynyň hatary arkaly düşündirmegine esaslanýar.

Garaňkylykda nur açyldy. Uiklif we irki Reformatorlar, hatda Millerçiler hereketiniň taryhyna çenli, “taryhçylyk” diýlip atlandyrylýan Mukaddes Kitaby öwreniş usulyny ulandylar. Mukaddes Kitaby öwrenmegiň bu usulynyň taryhy köplenç ünsden düşürilýär, emma eger kimdir biri Milleriň, ondan soňra bolsa Future for America tarapyndan kabul edilen pygamberlik tefsiriniň düzgünleriniň ähmiýetini hakykatdan-da görjek bolsa, muny ykrar etmek zerurdyr.

Ak uýam Waýt Hudaýyň atlandyrylan halky hökmünde diňe iki ybadathanany görkezýär. Olar gadymy Ysraýyl hem-de Ýedinji Günüň Adwentist ybadathanasydyr.

Resullaryň ýygnagy, papalyk garaňkylygy döwründäki çölde bolan ýygnak hiç wagt Hudaýyň at berlen halky diýip atlandyrylmandy; çünki bu adalga (atlandyrylmagy aňladýan) Hudaýyň kanunynyň amanatçylary bolmak jogapkärçiligi berlen ýygnagy aňladýar, hem-de Adventizm bilen birlikde olar Hudaýyň pygamberlik hakykatlarynyň hem amanatçylary bolmalydy.

Uilýam Miller Hudaýyň pygamberlik hakykatlaryny açmak üçin saýlanan habarçysyny aňladýardy, we şol hakykatlar 1844-nji ýylda bir halky Iň Mukaddes Ýeriň açyk gapysyna getirende, Hudaý soňra Hudaýyň kanunyny açdy. Uiklif Mukaddes Kitaby açmakda we Protestant Reformasiýasynyň başlangyçlaryny döretmekde bir ýol belgisi bolup durýar, emma ol Hudaýyň “pygamberligiň beýik hakykatlaryny” berkarar etmek işiniň hem bir ýol belgisidir. Jon Uiklif papalygyň müň iki ýüz altmyş ýyllyk hökümranlygynyň taryhynda kesgitlenen daň ýyldyzydy. Onuň işi on dördünji asyrda başlady, soňra on ýedinji asyrda şol pygamberlik çyzygynyň ýene bir ýol belgisi 1611-nji ýylda King James Mukaddes Kitabynyň neşir edilmegi boldy. Şol çyzykda biz ahyrsoňy Milleriň pygamberlik düşündirişiniň düzgünleriniň ýol belgisine ýetýäris. Miller şol hakykat çyzygynda bir ýol belgisidir, onuň düzgünleri hem şeýledir. Onuň düzgünleri Adventizmiň ahyrynda Pygamberlik Açarlarynyň neşir edilmegi bilen görkezilen bir ýol belgisine şaýatlyk edýär.

Eger biz Milleriň düzgünleriniň Mukaddes Kitabyň asyl we dogry tekstlerini gorap saklamak işini, şeýle hem Mukaddes Kitabyň hakykatdaky düşünilişiniň açylmagy işini aňladýan pygamberlik taryhynyň bir çyzygyndaky ýol belgisi bolandygyna düşünmesek — bu bolsa öz gezeginde reformatorlaryň “taryhçylyk” diýlip atlandyrylýan mukaddes öwreniş usulyna düşünmäge we ony ulanmaga ýolbaşçylyk edilmegini talap edýärdi — onda biz Adventizmiň soňunda üçünji perişdäniň ýagtysyny hödürlemek we gorap saklamak işi bilen baglanyşykly pygamberlik hakykatlaryny tanamak üçin zerur bolan maglumatdan mahrum bolýarys. Şu sebäpden, şol taryhy çyzyga gysgaça syn etmek möhümdir.

“Protestant” sözüniň ýeke-täk hakyky kesgitlemesi Rime garşy çykmakdyr. Eger bir ybadathana Rime garşy çykmagyny bes etse, ol indi Protestant däldir we şol wagt Rimniň gyzyna öwrüler; edil ilkinji perişdäniň habaryny ret eden Protestantlar ýaly. Katolik ybadathanasyndan çykan Protestantlaryň “şygary” bolan esasy düşünje “Mukaddes Kitap we diňe Mukaddes Kitap” bolupdy. Şeýle-de bolsa, taryh Mukaddes Kitabyň dogry bölünip öwrenilmelidigine şaýatlyk edýär.

Protestantlaryň hakykat sözüni dogry paýlamak ugrundaky tagallalarynda ulanmaga ugrukdyrylan Mukaddes Kitaby öwreniş usuly “historisizm”dir. Şol usul Şeýtanyň hüjüm etmegi üçin anyk hem juda çynlakaý nyşany boldy, we ol hakykatdan-da hüjüm etdi.

Reformatorlar tarapyndan ulanylan we William Milleriň döwrüne çenli, şol sanda onuň özüne çenli dowam eden bibliýaçylyk usulyýetiniň pese gaçyrylmagy aýratynlykda on bäşinji asyrda Francisko Ribera (1537–1591) atly bir ýezuit alymyndan başlanýan hadysa hökmünde görkezilýär; ol futuristik düşündirişi giňden ýaýradan şahs hökmünde tanalýar. Ol Ylham kitaby barada bir teswir ýazyp, pygamberlikleriň geljege gönükdirilen düşündirişini öňe sürdi we olary taryhy şertlerden daşlaşdyrdy. Ribera bu usulyýeti, taryhçylygyň usulyýetiniň hemişe ýüze çykarýan hakykatyna garşy durmak maksady bilen oýlap tapdy. Şol hakykat bolsa, Rimiň papasynyň Bibliýa pygamberligindäki antikristdigidi.

On ýedinji we on sekizinji asyrlarda Protestantlygyň Riberanyň ýalan usulýetiniň şeýtanydygyny we nädogrudygyny bilendigi resminamalar bilen subut edilip bilner. Şol taryhdaky protestantlar iýezuwit alymynyň “haram we bihuda gep-gürrüňlerine” garşy kitaplar we risalalar ýazdylar. Emma 1909-njy ýylda Troýan aty, ýagny Scofield salgylanmaly Mukaddes Kitaby neşir edildi, we Mukaddes Kitabyň aşakdaky belliklerine girizilen salgylanmalar Ribera bilen Manuel Lacunza (1731–1801) atly başga bir iýezuwitiň taglymatlaryna esaslandy. Lacunza Juan Josafat Ben-Ezra diýen galam ady bilen ýazdy we Mesihiň Şöhratda we Beýik-debdebede Gelşi atly bir kitap neşir etdi. Ondan öň Ribera nähili bolan bolsa, bu kitap hem Ylham kitabynyň pygamberlikleriniň berjaý bolşuna gönüden-göni hüjüm bolupdy.

Şeýtan bulaşyklyk bilen örtmeli habarynyň Ylham kitabyndan gelýän soňky duýduryş habarydygyny bilýärdi. Scofield Reference Bible-iň salgylanmalaryna iki iezuit ruhanysynyň bihaýa we biderek gep-gürrüňlerini girizmek arkaly, Şeýtan dinden çykan protestantlary iezuit usullaryny kabul etmäge alyp bardy, şeýlelikde olary hakykata garşy kör etdi. Şeýtan muny Mukaddes Kitabyň pygamberliklerinde antikristiň kimdigini anyk kesgitlemek mümkinçiligini aradan aýyrýan birnäçe katolik pygamberlik nusgalaryny girizmek arkaly amala aşyrdy. Bu Şeýtan üçin kyn aldaw däldi, çünki protestantlar eýýäm 1843-nji ýylda Milleriň habaryny ret etmekleri bilen Rim ybadathanasyna gaýdyp barypdylar.

Mesih çarmıha gerilenden soňky ilkinji birnäçe asyrda başlan, Şeýtanyň Mukaddes Kitaba garşy eden hüjümlerini resminamalaşdyrýan birnäçe kitaplar we makalalar ýyllaryň dowamynda neşir edildi. Ol hüjüm galp golýazmalar girizilip, galp Mukaddes Kitaplaryň emele getirilmegine çenli baryp ýetdi. Şeýtan, şeýle hem, ýaşan döwürlerinde Hudaýyň Sözüni goldamak üçin ýüze çykarylan reformaçylara, hatda şol Reformaçylar aradan çykandan soň hem, hüjüm etdi.

Diňe serediň, häzirki zaman Ýedinji Gün Adventist taryhçylarynyň we ylahyýetçileriniň William Miller meselesine nähili çemeleşýändiklerine. Bu, edil onuň süňklerini gazyp çykaryp, Missisipi derýasyna zyňanlary ýaly.

Adwentizmiň şol bir iki toparynyň (ylahiyatçylar bilen taryhçylar) Milleriň düzgünleriniň dogrulygyny nähili peseldip görkezendigine we gizläp-basyrandygyna serediň; White uýa bize bu düzgünleriň hakykatdan-da üç perişdäniň habarlaryny yglan edýänleriň hemmesi tarapyndan ulanyljakdygyny habar berýär.

Hudaýyň Sözüniň ösüşi we berkarar edilmegi bilen baglanyşykly pygamberlik taryhynyň çyzygynyň üç sapagyny gözden geçirmezden, habary beýan etmeginde Ylýas arkaly nusgalanan, dogrularyň direlişinde Milleriň galdyryljakdygy baradaky wadada Musa arkaly görkezilen we öz daýhançylyk işini taşlap, Ylýas habaryna gulluk etmäge taýýarlygynda Elyşa arkaly şekillendirilen habarçy hökmünde William Milleri goldaýan beýik şaýatlygyň ähmiýetini görmek mümkin däldir. White uýa bu mukaddes kitaby gahrymanlarynyň üçüsiniň hem William Milleriň nusgasy bolandygyny görkezýär; emma häzirki zaman Adventist ylahyýatçylary we taryhçylary oňa edil XVIII asyrdan çykan diňe bir “garyp daýhan oglany” ýaly garaýarlar.

William Tyndale pygamberlik taryhynyň şu ugry boýunça göterilen köp sanly reformatorlaryň biridi. Şeýle diýmäge rugsat bolsa, onuň gatnaşykda bolan papanyň ilçilerine garşy aýdylan “wezipesiniň beýany” şeýle bolupdy: “Sizden has-da Mukaddes Ýazgylary bilýän, ýer sürýän oglany men dörederin.” William Miller ýer sürýän daýhan ogludy we Tyndale-nyň bu pygamberligini ýerine ýetirdi.

Bu giriş, şimdiye dek ortaya koyduğumuz hususları desteklemek üzere ileri sürülebilecek bütün tarihî malzeme bakımından büyük ölçüde sadeleştirilmiştir. Şimdi ise, Miller’ı bir yol işareti ve bir haberci olarak yeniden ele alma noktasına geri götürmek amacıyla, Alfa ve Omega’nın bazı imzalarını inceleyeceğiz.

Danyýel kitaby iki kitapdan ybarat bolan bir kitabyň başlangyjydyr. Şol kitabyň ahyry Ylham kitabyndadyr. Olar iki aýratyn kitap bolsalar-da, bilelikde bir kitaby aňladýarlar.

Birnäçe ýyl ozal men Ýedinji Gün Adwentistler Ybadathanasynyň Baş Konferensiýasynyň Bibliýa Gözleg Institutynda işlän, giňden tanalýan bir Ýedinji Gün Adwentist teology bilen açyk görnüşdäki bir pikir alyşma gatnaşdym. Ol teolog meniň Danieliň on birinji babyndaky soňky alty aýata, şeýle hem Daniel kitabyndaky “hemişelik” baradaky düşünjämi düzetmäge çalyşýardy. Belli bir wagt dowam eden bu pikir alyşmada, ol bir makala ýazdy, men oňa jogap berdim; soňra ol meniň jogabyma garşylyk bildirdi, elbetde, men hem öz pikirlerimi gaýtadan beýan etdim, we şeýle dowam etdi. Şol pikir alyşmada ol maňa Baş Konferensiýada işleýän komitetinde özüni Daniel kitaby boýunça hünärmen hasaplaýandyklaryny, onuň işdeşlerinden biriniň bolsa Ylham kitaby boýunça esasy hünärmen hasaplanýandygyny habar berdi. Biziň pikir alyşmalarymyzda ol Ylham kitabyndaky nokatlara ýüzlenmek islemedi, gaýtam olary öz kärdeşine gönükdirmek isledi. Ol çekişmäni diňe Daniel kitaby bilen çäkli saklamak isledi.

Waýt uý-ruh Danyýl bilen Ylhamyň bir kitapdygyny açyk görkezýär. Şol derejede olar iki kitapdan — Köne we Täze kitapdan — düzülen, emma ýeke-täk bolan Mukaddes Ýazgyny aňladýar. Waýt uý-ruh ýehudy ybadathanasyna hem degişli bellik edýär: olar şol ýeke-täk kitabyň diňe köne kitabyny kabul edýärler; şeýle hem ol köne kitaby äsgermezlik edýänler barada-da aýdýar, çünki olar diňe täze kitaba düşünýärler ýa-da diňe şoňa düşünmäge isleg bildirýärler. Onuň ylhamlanan şaýatlygy şeýle: eger sen diňe täzäni kabul edýän bolsaň, onda könäni ret edýänsiň, we tersine-de şeýle. Bir ylahyýatçynyň özüniň Danyýlyň bilermeni bolup, emma Ylhamyň bilermeni däldigini öňe sürmegi, diňe Köne Ähti kabul edýän ýehudy düşünjesini gaýtalamakdyr; biz bolsa şol dar garaýşyň ýehudylary nirä alyp barandygyny bilýäris. Meseläniň haýsy tarapyndan tutulsa-da — könäni kabul edip täzäni kabul etmezlik, ýa-da täzäni kabul edip könäni kabul etmezlik — bu tutuş şaýatlygy ret etmekdir.

Öňki nesihat Laodikiýaly Adwentistler üçin ýene bir ulanylyşa eýedir. Mukaddes Kitaba bütinleý, ýagny Köne Ähde hem-de Täze Ähde ynanýandygyňy ykrar edip, şonda-da Pygamberlik Ruhuny ret etmek, diňe bir şaýatlygy kabul etmegiň hut şol bir çukurydyr. Hakykaty berkitmek üçin iki şaýat talap edilýär; şoňa görä-de, hakykaty bir şaýat bilen berkitmek mümkin däldir. Eger kimdir biri muny etmäge synanyşsa, onda ol iki şaýady hem ret edýär; olar öz ynanjyny “ýarym-hakykatlar” diýlip atlandyrylýan zadyň üstünde esaslandyrýarlar.

Men indi 2023-nji ýylyň iýul aýyndan bäri çykyp gelýän ilkinji makalalaryň birinde goýlan soragy gaýtalajak. Sorag şeýle: “1863-nji ýyldan bäri Adventizmden nähili täze nur çykdy?” Jogap ýönekeýje şudur: “Hiç biri.”

Şeýlelik bilen, Alfa bilen Omega Danyýeliň birinji, Ylhamyň bolsa iň soňky bolandygyny görkezýär. Danyýel Adventizmiň başlangyjyny, Ylham bolsa onuň ahyryny aňladýar.

Adventizmiň başlangyjynda, hut Adventizmiň merkezi sütüni bolan, 1798-nji ýylda açylan şol aýatlaryň içinde, Isa Özüni “Palmoni”, ýagny Ajaýyp Sanagçy hökmünde tanyşdyrdy. Adventizmiň ahyrynda bolsa, Isa Özüni “Alfa we Omega”, ýagny ajaýyp dilçi — Hudaýyň Sözi hökmünde tanyşdyrýar. Şu sebäpli Adventizmiň başlangyjy we birinji perişdäniň habary “wagta daňylypdy”. Adventizmiň ahyrynda bolsa, üçünji perişdäniň habary Onuň Sözüne daňylar.

Adwentizmiň başlangyjy we soňy Mukaddes Kitap pygamberliginiň altynjy patyşalygynyň taryhynyň dowamynda bolup geçýär; şonuň üçin hem olar Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň başlangyjy we soňy döwründe bolup geçýär. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň pygamberlik taryhy respublikançylyk we protestantlyk diýen iki şahyň taryhydyr. Şol taryhyň ahyrynda bu iki şah guzudan aždarha öwrüler. Respublikançylyk demokratiýa öwrüler, protestantlyk bolsa ýüz dönderiji protestantlyga öwrüler. Amerikanyň Birleşen Ştatlary üçin synag möhletiniň käsesi öz ahyryna golaýlap başlanda, edil häzir bolup geçişi ýaly, ýüz dönderiji respublikançylygyň we ýüz dönderiji protestantlygyň iki şahy haýwana bir şekil döreder; şeýlelikde ýygnagy we döwleti aždarha ýaly gepläp duran bir şahda birleşdirer. Emma Hudaý şaýatsyz galmaz; çünki Ol Amerikanyň Birleşen Ştatlaryny öz ahyryna ýetirmek işiniň barşynda protestantlygyň hakyky şahyny galkyndyrar; ol hem Amerikanyň Birleşen Ştatlaryndaky haýwanyň şekiline, ondan soň bolsa tutuş dünýäniň garşysynda duran haýwanyň şekiline garşy protest eder. Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň ahyrynda protestant şahynyň galkyndyrylmagy, edil Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň başlangyjynda protestant şahy galkyndyrylyşy ýaly, şol bir taryhy gurluşyň içinde amala aşyrylar. Öňki äht halkynyň üstünden geçiler, täze bir halk bolsa täze äht halky bolar. Günüň astynda täze hiç zat ýokdur.

Milleritler taryhynda düşünilip beýan edilen wagt pygamberliklerini Alfa bilen Omeganı bahalandyrmak üçin ulananymyzda, olaryň şol bir zatdygyny görýäris. Her bir wagt pygamberligi, pygamberligiň yglan edilýän taryhyndan başlanýar, we şol taryh hemişe pygamberligiň amala aşýan taryhynyň nusgasydyr.

Iki müň üç ýüz ýyllyk pygamberligiň taryhy miladydan öňki 457-nji ýylda çykan üçünji permandan başlap, 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabryndaky üçünji perişdäniň habaryna çenli dowam etdi. Üçünji perman gelmezinden ozal, oňa taýýarlyk döwründe, ybadathanany we Iýerusalimi bina etmek işi amala aşyryldy. Şonuň ýaly-da, üçünji perişdäniň habarynyň gelşine çenli bolan taryhda Millerit ybadathanasynyň düýpli hakykatlary berkarar edildi.

1798-nji ýylda, miladydan öňki 723-nji ýylda demirgazykdaky on taýpanyň pytramagy bilen başlan iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyllyk pygamberlik berjaý boldy. Ol pygamberlik iki sany müň iki ýüz altmyş ýyllyk döwri görkezýärdi; şol döwürler hakykatdaky butparaz Rimiň hakykatdaky ybadathanany we hakykatdaky Iýerusalimi aýak astyna salmagyny alamatlandyrýardy, munuň yzysüre papalyk Rimiň ruhy şäheri we ybadathanany müň iki ýüz altmyş ýyl aýak astyna salmagy geldi. Pygamberlik demirgazyk patyşalygynyň ýykylmagy we şol patyşalygyň raýatlarynyň pytramagy bilen başlady. Pygamberligiň ýarymyna gelen 538-nji ýyl, Mukaddes Kitap pygamberliginiň dördünji patyşalygy bolan butparaz Rimiň Hudaýyň halkyny aýak astyna salmagynyň tamamlanmagyny belleýär we Hudaýyň ybadathanasynyň Garaňky Asyrlaryň çölüne pytramagyny ýüze çykarýar. Şol wagt pygamberliginiň 1798-nji ýylda tamamlanmagy Mukaddes Kitap pygamberliginiň bäşinji patyşalygynyň soňlanmagyny belleýär. Demirgazykdaky on taýpanyň, şeýle hem çöle gaçan hristian ybadathanasynyň pytramagy soňradan protestantizmiň şahy bolmaga niýetlenenleriň ýygnalmagyny aňladýar. Wakalaryň bellikleri köplenç garşylyklar arkaly görkezilýär we pytrama ýygnanmagy aňladyp biler, edil Ylýasyň Ýahýa Çokundyryjyny aňlatşy ýaly. Şol bir pygamberlik ýüzbe-ýüzleşmesinde Ylýas ölmeýär, emma Ýahýa Çokundyryjy ölýär.

B.e. öň 677-nji ýylda günorta taýpasy bolan Ýahuda (Mukaddes Ýazgylarda şöhratly ýurt hökmünde hem atlandyrylýar) iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyl möhlet bilen dargadyldy; bu döwür 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda tamamlandy. Şol pygamberlik Danyýeliň Danyýel 8:13, 14-de “goşun” diýip atlandyrýan Hudaýyň halkynyň aýak astyna salynmagyny görkezýärdi.

Miladydan öňki 677-nji ýylda başlanan iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyllyk pygamberlik bilen şol bir wagtda tamamlanan iki müň üç ýüz ýyllyk pygamberlik, Daniel 8:13, 14-de görkezilişi ýaly mukaddes ýeriň depelenmegini alamatlandyrýardy. Miladydan öňki 677-nji ýylda Ýahudanyň dargadylmagy baradaky pygamberligiň öňünden Nebukadnesar tarapyndan amala aşyrylan üç hüjüm bolup geçdi, we şol pygamberlik 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda üçünji habaryň gelmegi bilen tamamlandy.

1798-nji we 1844-nji ýyllarda özüne laýyklykda tamamlanýan iki sany iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyllyk pygamberlik Millerçi ybadathana binýadynyň gurulmagynyň kyrk alty ýylyny görkezýär. Musa ybadathananyň gurulşy barada görkezmeleri almakda kyrk alty gün boldy; Mesihiň döwründe Hirodyň ybadathanasynyň täzeden gurulmagy kyrk alty ýyl dowam etdi, bu bolsa Mesihiň çokundyrylan ýylynda tamamlandy. Çokundyrylmagyndan soň Ol kyrk gün çöläge gitdi, gaýdyp gelenden soň bolsa ybadathanany ilkinji gezek päkledi, jedeljeň ýehudiler Onuň şeýle bir zady haýsy ygtyýar bilen edendigini bilmek islediler.

Millerit ybadathanasy ilkinji iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyllyk pygamberligiň tamamlanýan wagty bolan 1798-nji ýyldan başlap kyrk alty ýylda bina edildi we ikinji iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyllyk pygamberligiň 1844-nji ýylda ýerine ýetmegi bilen, ondan kyrk alty ýyl soň tamamlandy. Şol kyrk alty ýyl ilkinji perişdäniň gelmegi bilen başlap, üçünji perişdäniň gelmegi bilen tamamlandy, çünki Mesih Öz ybadathanasynyň üç günde dikeldiljekdigini aýtdy. Eger siz bu hakykatlary görmäge islemeýän bolsaňyz, munuň sebäbi islegsiz we öwrülmedik ýürekde bolup biljek meselelerden başga-da iki esasy meseläniň barlygyndandyr. Birinji mesele, siz taryhyň gaýtalanýandygy nukdaýnazaryndan pygamberlik Sözüne çemeleşmäge islemeýärsiňiz. Siz historicist dälsiňiz. Beýleki mesele bolsa, Hudaýyň Sözüniň içindäki simwolik sözleri Hudaýyň Sözi arkaly ulanmak ukypsyzlygydyr. Bu pygamberlikleriň ählisiniň başlangyçlary soňuny görkezýär, we olar hemişe diňe gaýtalanýan taryhlary däl, eýsem ondan has köp zady hem görkezýär.

Mukaddes Kitap, bizim Mukaddes Ruh üçin bir ybadathana­dygymyzy aýdýar, we beden ybadathanasy kyrk alty hromosomdan düzülendir. Şol kyrk alty hromosomy öwrenýän alymlar bize ýigrimi üç erkek hromosomynyň we ýigrimi üç aýal hromosomynyň haç görnüşindäki bir belogyň daşyna oralandygyny habar berýärler.

Danyýl on ikinji bapda özara baglanyşykly üç wagt pygamberligi bar; olaryň birinjisi mukaddes halkyň güýjüniň dargadylmagyna salgylanýar, bu bolsa Lewiler ýigrimi altydaky “ýedi wagt”y aňladýar. Olar arkaly ýerine ýetirilen mukaddes halkyň güýjüniň dargadylmagy iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyl boldy, emma Danyýl on ikinji bapda şol döwrüň diňe soňky ýarysyna salgylanylýar. Bu ýerde Danyýlyň şol yglanyň manysyna düşünmändigi görkezilýär.

Danyýlyň on ikinji baby ahyrzamanda, ýagny 1798-nji ýylda, möhri açylan habary şekillendirýär. Bu parçanda Danyýyl şol taryhda paýhaslylaryň esasy nyşany bolan William Milleri aňladýar. Miller ilki bilen Lewiler 26-daky iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyllyk pygamberlige getirildi, we ýedinji hem-de sekizinji aýatlarda ol paýhaslylary aňladýar; olar iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyllyk dargadylyşyň iň anyk ýagdaýda Hudaýyň Öz halkyny dargatmagy hökmünde kesgitlenýändigini hakykat bilen sazlaşdyrmalydyrlar.

Gadymy Ysraýylyň “tekepbirligi” olaryň Hudaýy özleriniň Patyşasy hökmünde ret etmäge we ynsan patyşasyny saýlamaga ýol berlen wagtydy. Olaryň tekepbirligi — ýykylşyň öňünden gelýän zat (Süleýmanyň pähimleri 16:18) — olaryň töwereklerindäki ähli butparaz patyşalyklar ýaly bolmak islegidi. Ilki demirgazyk patyşalygynyň, soňra bolsa günorta patyşalygynyň aýrylmagy, degişlilikde b.e. öň 723-nji ýylda we b.e. öň 677-nji ýylda güýjüň (patyşanyň) pytramagy boldy.

Miller Danyýel on ikinji bapdaky öňki aýatlarda möhri açylan bilim artşyna düşünen paýhaslylary wekilçilik edýärdi; ýedinji we sekizinji aýatlarda bolsa, onuň Hudaýyň halkynyň dargadylmagyna degişli iki müň bäş ýüz ýigrimi ýyl bilen bir müň iki ýüz altmyş ýylyň arasyndaky baglanyşyga düşünmändigi görkezilýär. Danyýel hem Adventizmiň başyndaky Milleri, hem-de Adventizmiň soňundaky Hudaýyň halkyny wekilçilik edýär. Adventizmiň soňunda hem şol bir kynçylyk bar, çünki Adventizm Milleriň “ýedi wagt” baradaky düşünjesini bir gyra goýanda, olar bir müň iki ýüz altmyş ýyly diňe Garaňky Asyrlar hökmünde kesgitlemäge mejbur boldular. Soňky döwürdäki paýhaslylaryň çözmeli meselesi, Danyýel bilen Milleriň görkezşi ýaly, şoňa meňzeşdi. Näme üçin üç ýarym wagty görkezmek üçin “ýedi wagt” ýerine Levitiler ýigrimi altynyň terminologiýasy ulanylýar?

Miller bu ikilemi hiç haçan doly ýaraşdyrmady, emma 1856-njy ýylda soňky “täze pygamberlik nury” hiç wagt tamamlanmadyk alty makaladan ybarat bir toplumda hödürlendi; ol ýerde ýedi wagtyň Hudaýyň göni Ysraýylyny depeläp geçen butparaz Rimiň üç ýarym ýylyny, ondan soň bolsa ruhy Ysraýyly depeläp geçen papalyk Rimiň üç ýarym ýylyny aňladýandygy görkezildi. Ýedi ýyl geçenden soň, Adventizm ýedi wagtyň ähli nuruny aç-açan ret etdi; şeýlelikde, Danyýel on birinji bap, kyrkynjy aýatda beýan edilişi ýaly, ozalky Sowet Soýuzyna degişli ýurtlar papalyk we Amerikanyň Birleşen Ştatlary tarapyndan süpürilip aýrylan 1989-njy ýylda, ahyrzamanyň paýhaslylary üçin bu ikilem taýýarlanyldy.

1863-nji ýylda Millera berlen ilkinji ýagtylyk ret edildi, we bu mesele boýunça iň soňky ýagtylyk Hiram Edson tarapyndan şol alty makalada berildi. Şol makalalar bes edildi, we ýedi ýyl (wagt) soňra häzirki Ysraýylyň güýji, birnäçe ýyl öň dogrylykda Wawilonyň gyzlary diýip kesgitlenen butparaz ýygnaklara öýkünmek üçin bir gyra goýuldy. Lewiler 26-daky ýedi wagt, pygamberlik taglymaty hökmünde, büdreme daşyna öwrüldi, we gadymy Ysraýylyň tekepbirligi, öz üstlerinden şa hökmünde Şawulyň höküm sürmegini islemekleri arkaly görkezilişi ýaly, gaýtalandy. Isa soňuny başlangyç arkaly görkezýär.

Danyýl kitaby hem-de 508-nji ýylda “gündelik” aýrylmagyndan başlanýan müň iki ýüz togsan ýyllyk pygamberligi, şeýle hem müň üç ýüz otuz bäş ýyllyk pygamberligi görkezýär. “Gündeligiň” aýrylmagy, 538-nji ýylda papalyk häkimiýetiniň ýokarlanmagyna butparaz Rimiň garşylygynyň ýok edilmegini aňladýar. 538-nji ýylda papalyk häkimiýeti ýeriň tagtyna çykarylmazdan öň otuz ýyllyk geçiş döwri boldy, soňra galan müň iki ýüz altmyş ýyl 1798-nji ýylda tamamlanýar. Bir şalykdan beýlekisine bolan bu otuz ýyllyk geçiş, Mukaddes Kitap pygamberliginiň altynjy şalygynyň 1798-nji ýylda ýeriň tagtyna çykarylmagyna alyp barýan papalyk hökümdarlygynyň soňky ýyllaryny görkezýär. Müň iki ýüz togsan ýyllyk pygamberligiň başlangyjy, edil şol pygamberligiň ahyrynyň hem edişi ýaly, Mukaddes Kitap pygamberliginiň bir şalygyndan indiki şalygyna geçişi görkezýär.

508-nji ýylda “gündelik” aýrylan wagtynda başlanan müň üç ýüz otuz bäş ýyllyk pygamberlik 1843-nji ýylda tamamlanýar.

Müň üç ýüz otuz bäş ýylyň pygamberligi 1843-nji ýylda tamamlandy, we Danyýel bu pygamberlik ýerine ýetjek wagty “garaşanlaryň” bagtly boljakdygyny aýdýar. Uayt uýa muny şeýle beýan edýär.

Şonuň üçin, bir müň üç ýüz otuz bäş ýyllyk pygamberligiň başlangyjy butparazlyk dininden papalyk dinine geçişi görkezýär; şeýlelikde, Protestantlykdan Millerit Protestantlygyna geçişi hem görkezýär.

Adventizmiň düýpli hakykatlaryny ret edýän şol Adventistler, Milleritleriň öňe süren ähli wagt pygamberliklerini, hatda Daniel 8:14-däki iki müň üç ýüz ýyly hem ret edýärler. Olar bu hakykaty, elbetde, inkär edip bilerler, emma bu hakykatyň dogrudygyny mantyki taýdan görkezmek bolýar; ýöne meniň häzirki nygtajak zadym başgadyr, şonuň üçin bu makalany jemlemäge synanyşýarkak, häzirlikçe bu meseläni bir gyra goýaryn.

Miladydan öňki 677-nji ýylda Ýahudanyň “şöhratly ýurdunyň” dargadylmagy Danyýel 8:13, 14-däki “goşunyň” aýak astyna düşürilmegini aňladýar we häzirki zaman şöhratly ýurdunyň, ýagny Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň, döredilmegine yşarat edýär. Şol aýatlaryň iki müň üç ýüz ýyly miladydan öňki 457-nji ýylda başlandy we “mukaddes ýeriň” aýak astyna düşürilmegini aňladýar.

M.Ö. 677 ve M.Ö. 457, Allahyň halky bilen Allahyň mukaddes ýeriniň arasyndaky baglanyşyk bilen ilteşikli senelerdir. Allah 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda hem goşuny, hem-de mukaddes ýeri bir wagtda täzeden bir ýere getirdi. M.Ö. 677 bilen M.Ö. 457-niň arasyndaky iki ýüz ýigrimi ýyl, Allahyň nuruň artmagyny aňladýan bir ýol görkeziji belgini berkidýän döwrüni alamatlandyrýar. 1844-nji ýylyň 22-nji oktýabrynda üçünji perişdäniň nury geldi, mukaddes ýeriň nury şöhle saçyp başlady, we şol nury yglan etmek üçin bir goşun bardy.

Şeýtan bilen Mesihiň gatnaşan üç esse söweşini kesgitleýän pygamberlik setirinde, 1611-nji ýylyň King James Mukaddes Kitaby neşir edildi. Takyk iki ýüz ýigrimi ýyl soň, 1831-nji ýylda William Miller öz habaryny ilkinji gezek neşir etdi:

Hudaý Mukaddes Kitaby döretmek üçin ulanylan mukaddes we dogry asyl tekstleri gorady. Soňra Ol 1611-nji ýylda Öz Mukaddes Kitabyny ýüze çykardy. Soňra bolsa Mukaddes Kitabyň öz içinde ýerleşýän, ondan çykarylýan we onda berkidilen düzgünleri ulanjak bir habarçyny galdyrdy, şeýlelikde ol birinji perişdäniň habaryny çykardy. 1831-nji ýylda Milleriň habary, edil Mesihe degişli taryhda Ýahýa Çokundyryjy tarapyndan habar nähili resmileşdirilen bolsa, hem-de her bir reformatorçylyk hereketinde habar nähili resmileşdirilen bolsa, şol görnüşde resmileşdirildi. Milleriň habary, ýagny höküm ähtiniň açylyşyny yglan edýän birinji perişdäniň habary, iki ýüz ýigrimi ýyllyk pygamberlik döwrüniň ulanylmagy arkaly gös-göni tassyklanýar. Bu, Mukaddes Kitap pygamberliginiň altynjy patyşalygynyň—Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň—başlangyjyndaky duýduryş habarydy.

1996-njy ýylda Future for America gullugy başlandy, we 1989-njy ýylda açylan üçünji perişdäniň habary — papalygyň ölüm howply ýarasynyň sagaldylýandygyny we ýakyn wagtda ýekşenbe kanunynyň geljekdigini kesgitleýän habar — The Time of the End atly žurnalda neşir edildi. Adventizmiň ahyryndaky habar, edil başlangyjyndaky habar ýaly, resmileşdirilipdi. Başlangyçda habar wagta daňylypdy we Hudaýyň Sözüniň içinde bar bolan hakykatlaryň has-da ösdürilmegini aňladýardy. 1996-njy ýylda, 1776-njy ýylda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynyň döremeginden iki ýüz ýigrimi ýyl soň, Adventizmiň ahyryndaky habar resmileşdirildi we üç perişdäniň habarlarynyň has-da ösdürilmegini aňlatdy.

Mukaddes Kitabyň pygamberlikleriniň altynjy patyşalygynyň taryhynda Respublikan şahy bilen Protestant şahyň ugurdaş taryhyna garalanda, Protestant şahyň kimdigine we kimi aňlatmaýandygyna düşünilmelidir.