Qirqinchi oyatning yashirin tarixi - O‘ttiz uchinchi son

Ibtido kitobining to‘rtinchi va beshinchi boblarida Qobilning nasabnomasi Shisning nasabnomasiga qarama-qarshi qo‘yiladi.

Ikki nasl silsilasi halokatga yuz tutganlar bilan najot topganlar o‘rtasidagi qarama-qarshilikni ifodalaydi, bu ikki silsilaning ayrim avlodlari esa o‘zaro qarama-qarshi qo‘yilgan silsilalarning bir-biriga parallel bo‘lgan ‘avlod timsollari’ni ifodalaydi. Qobil gunohi uchun tavba qilmaydigan va faqat o‘z ahvoliga kuyinadigan kishilar toifasining timsolidir.

Qobil tavba qilmaydigan kishilarning shunday bir toifasini ifodalaydiki, ular yaxshilik qilishga intilishdan bosh tortib, o‘zlarini o‘zlari solgan ayanchli ahvolgagina e’tibor qaratadilar.

Avvalgi maqolalarda biz Xano‘xni birinchi farishtaning ramzi, Lamakni ikkinchi farishtaning ramzi, Matushalohni yarim tun hayqirig‘i, Nuhni esa uchinchi farishta sifatida ko‘rsatgan edik. Shis naslidan bo‘lgan Lamak yetti yuz yetmish yetti yoshida, ya’ni Matushaloh vafot etgan to‘fon yilidan besh yil oldin vafot etdi. Lamakning o‘limidan besh yil o‘tib Matushaloh vafot etdi, shu bois ularning o‘limlari Hizqiyoning xotini o‘limini ramziy ravishda ifodalaydi: uning o‘limidan bir yarim yil (1.5) o‘tib esa Qo‘zining xotini bo‘lgan Quddusning o‘limi yuz bergan.

Quddus va Matushalohning omega o‘limlari bilan bog‘liq bo‘lgan Hizqiyolning xotini va Lamakning alfa o‘limlari Ioann Paleologning o‘limi hamda undan besh yil o‘tib Konstantin XI ning Konstantinopol devorlari ustidagi o‘limining timsoli bo‘lgan. Lamak chizig‘i besh yillik davrni ko‘rsatadi; bu davrning oxirida hayvonlar ko‘chishining yetti kunlik davri mavjud. Sharqiy Rim chizig‘i besh yilni, shuningdek, shu jami besh yil ichidagi to‘rt yillik davrni ham ifodalaydi. Hizqiyol chizig‘i ham ikki yilni, ham bir butun o‘ndan besh yilni (1.5) ifodalaydi. Hizqiyolning Bobil tomonidan Quddusning vayron qilinishiga oid chizig‘i Quddusning 66-yildan 70-yilgacha Rim tomonidan ikkinchi marta vayron qilinishiga mos keladi. Quddusning vayron qilinishiga oid Rim chizig‘i ham to‘rt yillik davrni, ham uch yarim yillik davrni hosil qiladi. O‘sha to‘rt ramziy chiziqning har biri o‘zining bashorat guvohligi doirasida bitta emas, balki ikkita ramziy davrni hosil qilgan.

Lamak, Ioann Paleolog va Hizqiyolning xotini omega o‘limi bilan yakunlanadigan davrning alfa yo‘l belgisini ifodalaydi. Uch chiziqdan ikkitasi o‘zlariga mos keluvchi shaxslarning o‘limi bilan yakunlanadigan qamalni ifodalaydi. Uchinchisi esa hayvonlarning kemaga kirishi bilan yakunlanadi. Omegaga mos keluvchi timsol Nuh to‘fonini Quddusning vayron qilinishi va Konstantinopol devorlarining vayron qilinishi bilan muvofiqlashtiradi. Uchala omega timsoli ham yaqin orada joriy etiladigan yakshanba qonuni paytida sinov davrining tugashini ifodalaydi.

Albatta, Nuh kemasi haqidagi guvohlikda qamal bo‘lmagan, biroq kemaga kirish uchun qiya yo‘lak bo‘lishi zarur edi. Agar yuk ortish uchun mo‘ljallangan qiya yo‘lak qamal ko‘tarmasining timsoli deb qaralsa, unda o‘limga oid uchala guvohlik ham qamalni ko‘rsatadi. Quddusning 66-yildan 70-yilgacha Rim tomonidan vayron etilishi voqealari silsilasida 66-yilda Sestiy tomonidan qamal, 70-yilda esa Tit tomonidan ikkinchi qamal amalga oshirilgan.

1453-yildagi Konstantinopol qamali bilan yakunlangan to‘rt yil Vahiy kitobining to‘qqizinchi bobidagi “besh oy” haqidagi islomiy bashoratda ikkinchi to‘rt yillik davrni ifodalaydi. “Besh oy” haqidagi bashoratdagi birinchi to‘rt yillik davr Nikomediya qamalining 1333-yildan 1337-yilgacha bo‘lgan davriga to‘g‘ri kelgan. Bu qamal, shuningdek, 1299-yil 27-iyuldan boshlangan o‘ttiz sakkiz yillik davrning yakunini ham ifodalagan. Quddusning ikki marta vayron etilishi, Konstantinopolning bir marta vayron etilishi, to‘fon va Nikomediya qamali miloddan avvalgi 200-yildan 198-yilgacha davom etgan Panium harbiy yurishining beshta guvohidir; bu yurishning o‘zi esa oltinchi guvoh bo‘lar edi va yana bir qancha boshqa guvohlar ham bor.

Quddusning har ikki vayron qilinishi ham “chiziq ustiga chiziq” tarzida osonlik bilan bir-biriga moslashtiriladi. To‘fon va Sharqiy Rim chizig‘i ularga umumiy bo‘lgan alfa va omega o‘limlari orqali o‘zaro moslashtiriladi. Panium yurishi aynan Hizqiyolning miloddan avvalgi 587-yilga oid chizig‘iga moslashtiriladi, chunki har ikkala qamal davri ham ikki yilni ifodalaydi. Panium Doniyor kitobining o‘n birinchi bobi o‘n beshinchi oyatida ifodalangan bo‘lib, bu oyat yaqinlashib kelayotgan yakshanba qonunini ifodalovchi o‘n oltinchi oyatdan oldin keladi, xuddi miloddan avvalgi 586-yilda va milodiy 70-yilda Quddusning vayron qilinishi kabi. Panium jangi va Sidon qamalining ikki yillik davri ushbu chiziqlarning har birini Doniyor kitobining o‘n birinchi bobi qirqinchi oyatidagi yashirin tarixga olib kiradi.

Quddusning har ikki vayron etilishiga oid qamallardagi birinchi bashorat yo‘l belgisi bir alomatni ifodalaydi; 66-yildagi Tsestiy ham, Hizqiyo xotinining o‘limi ham alfa alomatlar edi. Lamak ham birinchi yo‘l belgisidir va shuning uchun ikki guvohning shahodatiga ko‘ra, Lamak ham bir alomatdir. Uning 777 yillik umri uch unsurdan tarkib topgan g‘olib jamoatning alomatini ifodalaydi: payg‘ambar, ruhoniy va shoh.

Shit naslida Odam Atodan boshlab hisoblaganda yettinchi avlod bo‘lgan Xano‘x 300 yil davomida Xudo bilan birga yurdi va osmonga olib ketildi. ‘300’ soni kashshoflarning 1843-yilgi uch yuzta jadvalining, ularga mos keluvchi uch yuz nafar millerchi voizning, shuningdek, Gido‘nning uch yuz kishilik lashkarining ramzidir. Xano‘x, millerchi voizlar va Gido‘nning uch yuz kishisi bir yuz qirq to‘rt ming kishining timsolidir. Shimsho‘n 300 ta tulkini olib, ularni juft-juft qilib bir-biriga bog‘ladi va shu tariqa 150 sonini hamda bir-biriga bog‘langan, jami uch yuzni tashkil etuvchi ramzni ko‘rsatib berdi.

Vahiy kitobining to‘qqizinchi bobidagi islomga oid besh oylik ikki bashoratda “olov” va “dumlar” islomga xos belgilar sifatida ko‘rsatilgan.

Islomning qudrati ularning og‘izlarida ham, dumlarida hamdir.

Islomning azob berish va o‘ldirish qudrati ularning og‘izlarida ham, dumlarida ham bo‘lib, ularning og‘izlari va dumlaridan chiqadi.

Islom va Isroil bashorat nuqtayi nazaridan o‘zaro bog‘liqdir, chunki ikkalasi ham Ibrohimning farzandlaridir va har bir nasl tarmog‘ida “bosh” — “keksa va mo‘tabar”, “dum” esa — “yolg‘on ta’lim beradigan payg‘ambar”dir. Islomda yolg‘on ta’lim bergan qadimgi payg‘ambar — Muhammad. Qur’on islom chigirtkalarini harakatga keltiruvchi yolg‘onlarni ifodalaydi, keksa va mo‘tabar esa ularning siyosiy rahbariyatidir. Islom Qur’onning yolg‘onlari (dum) ta’sirida harakat qiladigan davlat boshqaruvi (og‘iz) tomonidan yo‘naltiriladi. Shimsho‘nning uch yuz tulkisi olov, tutun va oltingugurt vositasida azob berishi va o‘ldirishi lozim bo‘lgan besh oylik ikki guruhga bo‘lingan edi.

Olov, tutun va oltingugurt uch farishtaning bashoratga oid xususiyatlarini o‘zida mujassam etadi. Birinchisi va oxirgisi olovning turlaridir. “Oltingugurt” so‘zining o‘zagi ilohiy chaqnashni ifodalaydi. Olov — xabarning ramzi; tutun — xabarning ta’siri, oltingugurt esa xabarning diniy ekanini bildiradi. Uchalasi ham Vahiy kitobining o‘n to‘rtinchi bobidagi uch farishtaning haqiqiy xabarining soxta nusxalaridir. Temir ko‘kraksovut olov, giasint va oltingugurt sifatida tasvirlanadi. U oliy ruhoniyning ko‘krakpechining soxta nusxasidir. Oliy ruhoniyning ko‘krakpechi bir yuz qirq to‘rt ming kishini Urim va Tummim orqali ifodalangan Ilohiylik bilan birlashgan o‘n ikki insoniy javohir sifatida aks ettiradi. Qadimgi giasint to‘q ko‘k-qora yoki xira binafsha rangda bo‘lgan. Islomning ko‘kraksovutidagi giasint Islomning og‘izlaridan (davlat) va dumlaridan (cherkov) chiqadigan tutunga mos keladi.

Xano‘xning Xudo bilan 300 yil yurganidan so‘ng osmonga olinishi 300 sonini 1798-yilda kelgan birinchi farishtaning xabari bilan bog‘laydi. Birinchi farishtaning o‘sha xabari 1840-yil 11-avgustda Vahiy kitobining to‘qqizinchi bobidagi besh oy haqidagi bashoratning amalga oshishi bilan kuch oldi. Bu bobdagi besh oylik ikki davr satr ustiga satr tarzida bir-biriga bog‘langan. Beshinchi va o‘ninchi oyatlarda tilga olingan besh oy har biri bir yuz ellik yildan iborat ikkita alohida davrni anglatishi yaqindagina anglab yetildi. Bu haqiqat anglab yetilganida, Shimsho‘n tulkilarni bir yuz ellik juft qilib bir-biriga bog‘ladi.

Shimsho‘n (“quyosh” degan ma’noni anglatadi) haqidagi bashoratli tarixda Naynavo jangi bilan ifodalangan kalit qo‘llanganida chuqurlikdan chiqqan “tutun” quyoshni zulmat bilan to‘sib qo‘ydi. Millerchilar islom chuqurligidan chiqqan tutunning quyoshni to‘sib qo‘yishini quyosh (Shimsho‘n) timsolida ifodalangan Masih xushxabarining to‘sib qo‘yilishi deb to‘g‘ri talqin qildilar. Shimsho‘nning guvohligi bilan Vahiy kitobining to‘qqizinchi–o‘n birinchi boblaridagi islom o‘rtasida yana bir nechta bog‘liqlik mavjud.

Shimsho‘n tarixida uch soni to‘y mehmonlari topishmoqni yechishlari lozim bo‘lgan uch kun orqali namoyon bo‘ladi. Shimsho‘n uch ayol bilan munosabatda bo‘ladi: timnaxlik xotini, fohisha va Dalila. Rabbiyning Ruhi Shimsho‘n ustiga uch marta tushadi: sher bilan to‘qnashganida, Ashqalonda va Laxida. Shimsho‘n Dalilaga haqiqatni aytishidan oldin uch marta yolg‘on javob beradi. Uch soni Ilohiy Uchlikni, shuningdek, ajdarho, yirtqich hayvon va soxta payg‘ambardan iborat soxta uchlikni hamda g‘olib jamoatning uch qismli tarkibini ifodalaydi.

O‘ttiz — ruhoniyni ifodalovchi son; Shimsho‘nning nikoh ziyofatiga esa o‘ttiz nafar hamroh olib kelingan edi. Keyin Shimsho‘n mehmonlar topishmoqni yecha olsalar, o‘ttizta zig‘ir ko‘ylak va o‘ttiz sidra kiyim berishga garov bog‘ladi. Topishmog‘ining siri xiyonat bilan oshkor qilingach, Shimsho‘n garov haqini to‘lash uchun ashqalonlik o‘ttiz kishini o‘ldirdi. O‘ttiz soni 300 ning bashoratga oid ushridir; Xano‘xning uch yuz yil davomida Xudo bilan birga yurganiga uyg‘un ravishda, Shimsho‘n tutib, bir-biriga bog‘lab bir yuz ellik juft qilgan uch yuzta tulki Vahiyning to‘qqizinchi bobidagi satr ustiga satr qo‘yish usuli bilan o‘zaro bog‘langan besh oy haqidagi ikki bashorat bilan bog‘lanadi. Uch yuz soni uch mingning bashoratga oid ushridir, uch ming esa qoldiqni ifodalaydi: xoh Hosil bayramida imon keltirganlar timsolidagi solih qoldiq bo‘lsin, xoh oltin buzoq bilan bog‘liq isyon paytida levilar tomonidan o‘ldirilganlar timsolidagi nosolih qoldiq bo‘lsin.

Oltin buzoq bilan bog‘liq isyon ham, Hosil bayramida imonga kelganlar ham bashoriy jihatdan tez orada joriy etiladigan yakshanba qonuni davriga mos keladi. Bir qoldiq Xudoning ahd xalqidan bo‘lgan qoldiqni va Xudoning ahd xalqi qo‘rasidan tashqaridagilar orasidagi qoldiqni ifodalaydi. Shimsho‘nning guvohligida uch ming kishi birinchi bor tilga olinganda, filistlarni tinchlantirish uchun Shimsho‘nni asir olgan yahudiylar, ikkinchi bor esa filistlar nazarda tutiladi. Hukm Xudoning xonadonidan boshlanadi, keyin esa hali ham Bobilda bo‘lgan o‘n birinchi soat ishchilariga o‘tadi. Shimsho‘nning guvohligi uch ming sonining qoldiqni ifodalovchi ramz ekanini ham, hukm jarayonining ketma-ketligini ham tasdiqlaydi. Xano‘x uch yuz yil davomida Xudoga hamroh bo‘lib yashadi va shu tariqa Xudoning ahd xalqidan bo‘lgan, o‘limni totmaydigan qoldiqni ifodaladi. Bu qoldiq — Vahiy kitobining yettinchi bobida ulkan olomonga qarama-qarshi qo‘yilgan bir yuz qirq to‘rt ming kishidir.

300 ning o‘ndan bir qismi 30 bo‘lib, bu son kohinning ramzidir; bundan tashqari, o‘ttizning o‘ndan bir qismi bo‘lgan uch soni Ilohiy Uchlikni, shuningdek, ajdaho, maxluq va soxta payg‘ambardan iborat soxta ilohiy uchlikni ifodalaydi. Uch soni, shuningdek, o‘ttiz yoshida hukmronlik qila boshlagan shoh Dovud, o‘ttiz yoshida xizmat qilishni boshlagan kohin Yusuf hamda o‘n yettinchi yubiley davrining o‘ttizinchi yilida o‘zining yigirma ikki yillik xizmatini boshlagan payg‘ambar va kohin Hizqiyo timsolida ifodalangan g‘olib jamoatning uch qismga bo‘linishini ham anglatadi. Kohin sifatida u o‘ttiz yoshda bo‘lar edi.

Payg‘ambar, ruhoniy va shoh sifatida ifodalangan uch ramziy mavjudotning har biri qamal boshlanishini bildiruvchi yo‘l belgisida Xudoning yettinchi kun Shabbati muhrini oladi. O‘limga oid ikki guvohlik, 66-yilda Quddusning vayron etilishi haqidagi ikkilamchi guvohlik bilan birga, qamalning yo‘l belgisi ‘alomat’ ekanini tasdiqlovchi uch guvohlikni tashkil etadi.

Qamal boshlanganda, Lamak timsolida ifodalangan Xudoning uch qismdan iborat g‘olib jamoati muhrlanadi. Hizqiyolning xotini vafot etishi aynan o‘sha yo‘l belgisida avvalgi ahd xalqi butunlay chetlab o‘tilishini ko‘rsatadi. Bu yo‘l belgisi Laodikiyadan Filadelfiyaga o‘tishni bildiradi; bu o‘tish kurashuvchi jamoatning g‘olib jamoatga aylanishi sifatida ham tasvirlanadi va shu tariqa u yetti jamoatdan biri bo‘lgan sakkizinchi jamoatga aylanadi. Uchinchi farishtaning 1844-yil 22-oktabrdan 1863-yildagi isyongacha davom etgan millerchilar tarixida bu yo‘l belgisi Jeyms hamda Ellen Uayt harakatni Laodikiya sifatida ta’riflay boshlagan 1856-yil davrini ifodalagan. 1856-yilda Filadelfiya millerchilar harakati Laodikiya millerchilar harakatiga aylandi. Yetti yil o‘tib, bu harakat Laodikiya Yettinchi kun adventistlari jamoatiga aylanishi bilan Laodikiya millerchilar harakati yakun topdi.

Mazkur yo‘l belgisi Smirna jamoati tugab, Pergam jamoati boshlangan 313-yil timsolida ham ifodalanadi. Birgalikda qaralganda, 1856-yildagi solih Filadelfiyadan nosolih Laodikiyaga o‘tish 313-yildagi solih Smirnadan nosolih Pergamga o‘tishga mos keladi va bu o‘tish nuqtasi mazkur yo‘l belgisining alomat ekanini ham ko‘rsatadi. Bir necha guvohning shahodatiga ko‘ra, qamal alomat bilan boshlanadi. Bir yuz qirq to‘rt ming kishidan iborat uchinchi farishtaning harakati Lamakning o‘limi paytida muhrlanganda, ular bayroq sifatida baland ko‘tarilar ekan, muhrlanadilar va mukammal birlikda bo‘ladilar, chunki qamalning bashoratga oid tuzilmasidagi birinchi yo‘l belgisi alomatdir.

Ioann Paleologning o‘limi Islomga oid tarixiy marrani — Sharqiy Rim Islom tomonidan bo‘ysunishga majbur etilgan paytni — belgilaydi. Quddusning qamal qilinishi va vayron etilishi Bobil va Rimga oid ikki guvoh bo‘lib xizmat qiladi. Hizqiyolning bir yarim yillik davri shimol podshohining asirligiga olib ketilishlari haqidagi ogohlantirish xabarini ko‘rish va eshitishni rad etgan laodikiyaliklarni ifodalaydi. Sestiyning belgisi shimol podshohidan qutulib qoladigan filadelfiyaliklarni ifodalaydi. Bu ikki belgi, Lamakning 777 soni singari, ichki bashorat xabariga taalluqlidir. Satr ustiga satr qo‘yilganda, bir toifa qamal paytida asirlikka olib ketiladi, boshqa toifa esa shimol podshohining qo‘lidan qutulib qoladi.

Ioann Paleologning vafoti Lamak timsolida ifodalanganlar muhrlanadigan marrada islomning rolini ko‘rsatish orqali tashqi bashorat xabarini ifodalaydi. Quddus qamali va uning vayron etilishi paytida qochib qutulganlar hamda asirga olinganlar fe’l-atvor aynan qamalga oid bashorat davrining alfa marrasida namoyon bo‘lishini ta’kidlaydi. Bu ikki toifa ikki Lamak timsolida ifodalangan. Bir toifa Nashvillni ogohlantiradi, ikkinchi toifa esa bundan bosh tortadi.

Qobil o‘z isyonining tamg‘asini oldi. Uning isyon tamg‘asi insoniyatga Qobilni o‘ldirganlar Xudoning yetti karra jazo hukmiga duchor bo‘lishlari haqidagi ogohlantirish sifatida tushunilgan. Bir ma’noda bu tamg‘ani Xudo Qobilni himoyaga olishi deb tushunish mumkin, biroq bashorat nuqtayi nazaridan u Muqaddas Kitobning so‘nggi kitobidagi ogohlantiruvchi isyon tamg‘asiga mos keladi. Omega kitobi bo‘lgan Vahiydagi maxluq tamg‘asi alfa kitobi bo‘lgan Ibtidodagi Qobilning isyon tamg‘asi orqali oldindan timsol etilgan edi. Qobilning tamg‘asi zamiridagi ogohlantirish shuki, Qobilnikidek fe’l-atvorni namoyon etgan har bir kishi ham Xudo tomonidan rad etilib, hukm qilinadi. Qobilga qo‘yilgan tamg‘a maxluq tamg‘asiga mos keladi va bu ogohlantirish Qobilning o‘z birodarini o‘ldirishdan iborat bo‘lgan hamda Vahiyda maxluqning tasviri sifatida ifodalangan isyoniga taqlid qilmaslik haqidagi amrni ta’kidlaydi. Qobilning qilmishiga taqlid qilish Qobilning tasvirini yaratish demakdir. Qobilga yetti karra jazoni ijro etish haqidagi hukm berilgan edi va Qobildan sanalganda oltinchi avlod vakili bo‘lgan Lamak otasining gunohini takrorlaganini, ammo o‘ziga chiqariladigan jazo hukmi yetti karra yetmish bo‘lishini qayd etdi.

Avvalgi oyat Xudoning Kalomida sonlar ko‘paytma shaklida ifodalangan atigi uch o‘rinning birinchisidir. Oxirgisi birinchisi kabidir.

Yetmish karra yetti to‘rt yuz to‘qsonga teng, muqaddas tarixda esa to‘rt yuz to‘qson yillik uchta davr mavjud bo‘lib, ularning har biri sinov muddatini ifodalaydi. Muqaddas maskan uchun ham, shohlar uchun ham, lashkar uchun ham to‘rt yuz to‘qson yillik davr ko‘rsatilgan. Shohlar uchun belgilangan davr miloddan avvalgi 1097-yilda Shoulga moy surtilishi bilan boshlanib, miloddan avvalgi 607-yilda Doniyor asirga olingan paytdagi Navuxadnazarning birinchi qamaligacha davom etgan.

Muqaddas maskan uchun ajratilgan to‘rt yuz to‘qson yillik sinov muddati miloddan avvalgi 1006-yilda Sulaymon ma’badining Xudoga bag‘ishlanishi bilan boshlanib, miloddan avvalgi 516-yilda surgundan keyingi ma’badning Xudoga bag‘ishlanishigacha davom etdi. Lashkar uchun esa bu to‘rt yuz to‘qson yillik muddat miloddan avvalgi 457-yildan milodiy 34-yilgacha davom etdi.

Qobilning yetti baravar jazo haqidagi ogohlantiruvchi hukm xabari va belgisidan boshlanib, Lamakning yetmish karra yetti baravar jazosigacha bo‘lgan oraliq ramziy ma’nodagi to‘rt yuz to‘qson yillik sinov muddatini ifodalaydi. Qobilning belgisi bilan ifodalangan isyonning tobora kuchayib borishi tasvirlanadi, bu esa Xudoni to‘fon yuborishga undagan sababga muvofiq keladi.

Qobilning oltinchi avlodidagi Lamak Shis naslidagi Lamakdan farqli o‘laroq, tamg‘alangan isyonchilar toifasi sifatida ko‘rsatiladi. Ikkala Lamakning ham guvohliklari sinov muddatining tugashini ko‘rsatadi: biri 490 sonining ifodalanishi bilan, ikkinchisi esa o‘z o‘limi bilan. Har ikkalasida ham g‘olib jamoatning uch qismli tarkibi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan sonlar ramziyligi mavjud. Qobil naslidagi Lamak shohlar, muqaddas maskan va lashkarga tegishli uchta 490 yillik davrga mos keladi, Shis naslidagi Lamak esa payg‘ambar, ruhoniy va shohga tegishli yetti sonining muhrini o‘zida mujassam etadi. Shis naslidagi Lamak — Vahiy kitobining o‘n to‘rtinchi bobidagi uch farishtaning ikkinchisi, Qobil naslidagi Lamak esa hayvon, uning tasviri, tamg‘a va uning ismining soni haqidagi ogohlantirishni yetkazuvchi uchinchi farishtadir. Vahiy kitobining o‘n to‘rtinchi bobidagi 9/11-oyatlar Qobilning la’natiga duchor bo‘ladiganlarni ko‘rsatadi.

Vahiy 15:2 da Shit naslidan bo‘lgan Lamak kimlarning timsoli ekani ko‘rsatilgan:

Shit naslidan bo‘lgan Lamak o‘z o‘limi bilan eshikning yopilganini bildiradi. Qobil naslidan bo‘lgan Lamak esa to‘rt yuz to‘qson yillik sinov muddati bilan eshikning yopilganini bildiradi. Qobilning tamg‘asiga bashoratga oid uchta asosiy xususiyatni namoyon etgan fe’l-atvordan ogohlantirish sifatida qaralishi lozim edi. U Xudoning ko‘rsatmasiga muvofiq Unga topinishdan bosh tortdi; hasadga to‘la qahr-g‘azabini namoyon etib, o‘z ukasini o‘ldirdi va uchinchidan, tavba qilishni rad etdi.

Qobil O‘n amrning insoniyatning Xudoga munosabatini belgilab beruvchi birinchi lavhasidagi amrlarni buzgan edi; ikkinchi lavha esa insonlarning bir-biriga munosabatini belgilab beradi. Uning isyon tamg‘asi uni tavba qilmagan qonunbuzar sifatida ko‘rsatib turardi. Qobil va Lamak tez orada joriy etiladigan yakshanba qonuni paytida uchinchi farishtaning yopiq eshigini ifodalaydi. Xano‘x, Matushaloh, Lamak va Nuh Xano‘x timsolida ifodalangan birinchi farishtaning kelishi bilan boshlanadigan tarixni aks ettiradi: Lamak ikkinchi farishta sifatida keladi, Matushaloh esa Lamakning ikkinchi farishta xabariga kuch beruvchi yarim tun hayqirig‘i sifatida keladi, so‘ngra Nuh uchinchi farishta sifatida to‘fonning yopiq eshigini ifodalaydi.

Lamak to‘fondan besh yil oldin vafot etgan bo‘lib, bu tez orada joriy etiladigan yakshanba qonuni paytida eshik yopilishidan oldingi o‘sha besh ramziy yilni bildiradi. Aynan Lamak 777 yoshida vafot etgan paytda g‘olib jamoatning muhrlanishi yakunlanadi. So‘ngra, kemaning eshigi g‘ayritabiiy tarzda yopilishidan yetti kun oldin, hayvonlar kemaga kira boshladi.

Matushaloh vafot etgan kun o‘sha yetti kunning birinchisi edi. Eshik yopilishidan oldingi so‘nggi ogohlantirish ikki qismli xabardan iborat edi: hayvonlarning ko‘z o‘ngida namoyon bo‘lishi hamda bunga hamroh ravishda, vafot etgan barcha insonlar orasida eng uzoq umr ko‘rgan kishining butun hayoti davomida yangrab kelgan bashoratning ro‘yobga chiqishi. Bu bashorat Matushaloh ismida mujassam edi; bu ism ‘u vafot etganda, bu keladi’ degan ma’noni anglatadi.

Insoniyatga atalgan so‘nggi ogohlantirish xabari, Xano‘x o‘z o‘g‘lining ismi orqali e’lon qilgan bashoratning ro‘yobi bo‘lmish Matushalohning vafoti bilan boshlangan hayvonlarning yetti kunlik ko‘chishida ifodalanganidek, bashorat taqozosiga ko‘ra ikki qismdan iborat bo‘lishi shart. Hayvonlarning yetti kunlik ko‘chishi Matushalohning vafoti va ko‘chayotgan hayvonlardan iborat ikki qismli xabarning uchinchi farishtaning muhrlash xabari ekanini ko‘rsatadi. Iso doimo oxirni boshlanish orqali tasvirlaydi va Vahiy kitobida, xuddi yarim tunda yangragan hayqiriq ikkinchi farishtaning xabariga qo‘shilgani kabi, o‘n sakkizinchi bobdagi uchinchi farishtaga to‘rtinchi oyatdagi ikkinchi ovoz qo‘shiladi. Vahiy kitobidagi jamoatlar va muhrlar o‘rtasidagi bashoriy munosabatda ifodalanganidek, so‘nggi ogohlantirish xabari har doim ichki va tashqi xabar sifatida taqdim etiladi. Doniyor kitobining o‘n birinchi bobidagi so‘nggi ogohlantirish xabari shimol va sharq xabaridir. Matushaloh va ko‘chayotgan hayvonlar Nuh davridagi ikki qismli so‘nggi ogohlantirish xabari edi.

Lamakning 777 belgisi bilan bog‘liq o‘limi qamalning boshlanishiga, ya’ni Hizqiyoning xotini vafot etgan paytga to‘g‘ri keladi. Aynan shu paytda Shit nasli timsolida ifodalangan sodiqlar muhrlanadilar va Qobil nasli timsolida ifodalanganlar ham aynan shu paytda belgi oladilar. Xano‘x Odam Atodan boshlab hisoblaganda yettinchi edi va u yakunida ham so‘nggi, ham birinchi avlod sakkiz raqami bilan ifodalanadigan davrning alfa yo‘l belgisini ifodalaydi. Har ikkala Lamak sinov muddatining tugashini ko‘rsatadi, Lamakning o‘limi esa qamal boshlanishida sinov muddati eshigining yopilganini ifodalaydi.

Xano‘x bashorat tarixining alfasi edi va u bashoriy zaruratga ko‘ra bashorat tarixining omegasini ham ko‘rsatib berishi lozim. Bu omega o‘limni tatimay, eski dunyodan yangi dunyoga o‘tgan sakkiz jon timsolida namoyon bo‘ladi. Xano‘x ham, o‘sha sakkiz jon ham yangi yerga yetib borgunlariga qadar o‘limni ko‘rmadilar. Eski dunyo hayvonlar ko‘chib o‘tgan yetti kun davomida nihoyasiga yetdi, yangi dunyo esa yomg‘ir yog‘magan yetti kun bilan boshlandi. So‘ng 17-kundan boshlab besh oy davomida faqat yomg‘ir yog‘di; bu hol Xudo besh oyning oxirida, o‘n yettinchi kuni yomg‘irni to‘xtatguniga qadar davom etdi.

Vahiy kitobining to‘qqizinchi bobida besh oyga oid ikki guvoh bor va bu bobda vaqtga oid uchta alohida bashorat mavjud. Birinchi besh oy beshinchi oyatda bayon qilingan; ikkinchi besh oy o‘ninchi oyatda, uch yuz to‘qson bir yil va o‘n besh kun esa o‘n beshinchi oyatda keltirilgan. 5-, 10- va 15-oyatlar bashorat davrining boshidagi besh oyga oid ikki guvoh orqali Islomga oid vaqt bashoratini belgilab beradi. 5- va 10-oyatlarning har ikkalasi ham besh oylik davrni ko‘rsatadi, shu bois satr ustiga satr qo‘yilganda, beshinchi va o‘ninchi oyatlarning yig‘indisi o‘n besh bo‘ladi. Shunday qilib, birinchi besh oy 15 ga teng, uch yuz to‘qson bir yil va o‘n besh kun esa 15-oyatda bayon qilingan. 5-, 10- va 15-oyatlarning ketma-ketligi va tuzilishi ikkita o‘n besh sonini ko‘rsatadi; birgalikda o‘n beshni hosil qiladigan dastlabki ikki oyatda esa bir yuz ellik yillik ikkita vaqt bashorati mavjud.

O‘n beshinchi oyatda uch yuz to‘qson bir yil va o‘n besh kunlik muddat haqidagi bashorat berilgan. Masih o‘n besh sonini uchta oyatga singdirgan va aynan shu oyatlarning o‘zida bayon etilgan bashorat vaqtidan foydalanib, beshinchi va o‘ninchi oyatlarni qo‘shish orqali ifodalangan 15 sonini alohida ajratib ko‘rsatgan; bundan maqsad uni o‘n beshinchi oyat bilan uyg‘unlashtirganda o‘n beshning ikki karra ifodalanishini hosil qilish edi. So‘ng Masih o‘zaro bog‘liq bo‘lgan ushbu uchala bashoratni ham o‘n besh kun bilan yakunlagan.

Bobni tushunishning kaliti 627-yildagi Naynavo jangidir; undan besh yil o‘tib, 632-yilda Muhammad vafot etadi va shu bilan birinchi besh oylik bashorat davri boshlanadi. Muhammadning vafotidan o‘n yil o‘tgach, uning Fors va Rim davlatlarining har ikkisi ham mag‘lub etilishi haqidagi bashoratiga muvofiq, Fors qo‘shinlari tor-mor qilindi. Shunday qilib, Vahiy kitobining to‘qqizinchi bobi tarixiy voqealar silsilasini Fors bilan Rim o‘rtasidagi Naynavo jangidan boshlaydi. So‘ng besh yil o‘tgach, Muhammad vafot etadi va shu tariqa beshinchi oyatda tilga olingan bir yuz ellik yillik davr boshlanadi. Yana o‘n yil o‘tgach, 642-yilda Fors Nahovand jangida mag‘lubiyatga uchraydi. Islom Nahovand jangini “g‘alabalar g‘alabasi” deb atagan. Vahiy kitobining to‘qqizinchi bobidagi dastlabki o‘n besh yil avval besh yillik, so‘ng esa o‘n yillik davrni ifodalaydi. Vaqtga oid so‘nggi bashorat 1840-yil 11-avgustda o‘z nihoyasiga yetdi. Bu voqeadan o‘n kun oldin Josiah Litch Usmonlilar hukmronligining tugashi haqidagi yangilangan bashoratini chop etdi. Vahiy kitobining to‘qqizinchi bobida Islomga oid so‘nggi o‘n besh kun Josiah Litchning faoliyati orqali avval besh kunlik, undan keyin esa o‘n kunlik davrga bo‘linadi, chunki Iso har doim yakunni boshlanish orqali tasvirlaydi.

Bu masalalar muhokamasini keyingi maqolada davom ettiramiz.