Jaar-jaaru Waxinñeent-fukk ak Juróom-ben bi ci Jaar-jaaru Biir-bëccëg ba - Nimero Juróom-ben fukk ak Juróom-ben

Layu Jones, bi muy wone ne mëneesul tàggale malaaka mu jëkk mi ci Peeñu ma, saar fukk ak ñeent, ak ñaari malaaka yi ko topp, dëgër na te amul benn sikk. Li mu wone ci lëkkaloo gi am ci tëralin wi diggante ñetti malaaka yooyu ak malaakay liit yi amul benn fu ñu ko man a jàpp. Wóor na ne ñetti malaaka yi ci Peeñu ma, saar fukk ak ñeent, la doon gën a fésal, waaye lay bi mu sukkandikoo ngir jàpp ne ñu “mëneesul tàggale” dëgër na noonu itam ci malaaka yépp yi leen jiitu woon.

Li mu doon jublu ci ñetti malaaka yi ci Peeñu ma saar fukk ak ñeent moo tax mu toppul yoonu xalaatam bopp ba ca njéexitalam gu mujj. Ci njéexital, yoonu xalaat bi mu jëfandikoo ngir lëkkale liitu musiba bu juróomeel bi, bu juróom-benneel bi ak bu juróom-ñaareel bi ak ñetti malaaka yi ci Peeñu ma saar fukk ak ñeent, dafa ëmb itam dellu ci toftalug liit yi ba ci malaaka bu jëkk bi ci juróom-ñaari malaakay liit yi.

Toftalug malaaka yi tàmbali na ci “juróom ñaari” malaakay liit yi, te toftalug malaaka yi ci téereb Peeñu ma tàmbali na ci liit bu jëkk bi, te wéy ba àgg ci artu bi ñetteelu malaaka mi di joxe ci mbirum màndargam rab wi. Jones am na dëgg ci ràññee wuute gi nekk diggante ñenti liit yi jëkk ak ñetti liiti musiba yi mujj, ndaxte tëralinu waxyu woowu bu “ñent ak ñett” am na itam ci mboolooy gëmkat yi ak tayu yi. Dëggal loolu, sukkandiku ci ñetti seede ci téereb Peeñu ma, day may ñi ko tànn ñu gis ne màndargam juróom ñaar ëmb na itam màndargam ñent ak màndargam ñett.

Li nu doon leeral ci jamono yii mujj mooy ne malaaka bu jëkk bi ak bu ñaareel bi ci Peeñu saar fukk ak ñeent dañuy jële seen doole ci waxu yonent buy joxe ab diir, te jëm ci Lislaam ca musiba bu jëkk ba ak bu ñaareel ba, te malaaka bu ñetteel bi, sottig musiba bu ñetteel bi ca 9/11 moo ko jox doole. Li ni ko Jones jëfandikoo di leeral (doonte waxul li ma bëgg a wone) mooy ne malaaka bu nekk, dale ko ci malaakay liit bu jëkk bi ci Peeñu saar juróom-ñett ba ci liitu musiba bu ñetteel bi ci Peeñu saar fukk ak benn, dafa lëkkaloo ak ñetti malaaka yi ci Peeñu saar fukk ak ñeent, ba maneesu leen a tàqale. Ay màndarga lañu ci biir benn rëddu waxu yonent. Ni noonu lañu leen war a ràññee ngir man a dégg cër yu wuute yi malaaka bu nekk di màndargaal. Kon, ni juróom-ñaari mboolooy gëmkat yi, tayu yi ak liit yi di màndargaal juróom ñaar, te di itam wone màndargay ñeent ak ñett ci biir màndargaal gu mat sëkk gu juróom ñaar (mboolooy gëmkat yi, tayu yi ak liit yi), noonu itam, rëddu malaaka yi, dale ko ci malaaka bu jëkk bi ci juróom-ñaari malaakay liit yi ba ci malaaka bu ñetteel bi, war nañu ko jàppe ni benn lu mat sëkk. Loolu day wone ab rëdd bu boole fukk ak benn malaaka.

Ñetti malaaka yi ci Peeñu fukk ak ñeent dañuy tekki bataaxal bu waare bu waa Millerites yi, bi yéglee ubbiinu atte bi; te gannaaw loolu dañuy itam tekki bataaxal bu waare bu ñetti téeméer ak ñeent-fukk ak ñeent ñaari junni ñi, miy yéglee jeexitalu atte bi.

Juróomni trompet yi dañu tegu ci kàttan yi Yàlla jëfandikoo ci ay dogalam ngir indiw àtte ci kaw xeeti nit yi daan gaawal màggal gi ñu jox bëccëg bi.

Ñetti juroom-ñeent yi njëkk dañuy wone yàgg-yàgg ga mujj ci nguurug Room gu sowwu ga ba ci atum 476.

Juroomey bu juróom ñeel ngir wone sankute Romu Penku bi dale ci 1449 ba 1453.

Ñetti trompet yu mujj yi dafa teewal Islaam ci ñetti ay.

Malaaka mi ci Peeñu 10 mooy Kirist, mi wàcc ngir dooleel yëngu-yëngu bi ca njàlbéen ga, te wàccaat ci Peeñu 18 ngir dooleel yëngu-yëngu bi ca mujj ga.

Liit gi juróom-ñaareel tàmbali na di jib bésu 22 oktoobar 1844, ci ndoorteelu àtte bi, biy Bésu Njublaay biy matal misaal ba. Dañu waroon a liital liitu Jubile gi ci Bésu Njublaay. Kon ñaari liit ñoo di jib ci àtte bi: liitu Jubile gi ak liit gi juróom-ñaareel.

Tekstu bi ñuy gis ne tasaaru Israyil bi di “juróom-ñaari waxtu” mi nekk ci saraxalekat bu toftal bi ci ginnaaw ci Leewitik, dañu ko wone ci ay aaya yi jiite ndigalu wol bataaxalu jubilee bi ci Bésu Njotale.

Bi Miller xammee mbugal gi Yisraeel ndax jéggi noppalu bésu noflaay bu suuf si ci saraxalekat ñaar-fukk ak juroom-benn, dafa jëfandikoo doxalin bi ne benn bés mooy tektal benn at, te mu gis ne benn at mooy ñetti téeméer ak juróom-fukk fan; te juróom-ñaari yoon ñetti téeméer ak juróom-fukk mooy ñaar-fukk ak juróom-ñaari téeméer at yu mbugal ndax jéggi kóllëre gi. Loolu mooy dëgg gu njëkk ga mu feeñal. Moo di fondamaaŋu dëgg yi taxaw ci fondamaaŋ bi Kirist tabaxee jaarale ko ci liggéeyu Miller. Buurub Jubile mooy yégle ug jéll ak sañ-sañu goree.

Buuroom juróomeel-ñaareel bi mooy Islaam bu ñetteelu musiba bi.

Juroomi ñetteel bi ci Islaam mooy dëgg gu bitim-réew gu yéglewaay, te buumub Jubele bi mooy dëgg gu biir gu yéglewaay ci jubbale ngir ngëm—mucc ci bàkkaar, te loolu, ni ko Sœur White waxe, mooy malaaka bu ñetteel bi ci dëgg-dëgg. Ci jamono ji juroomi ñetteel bi di wol, kumpag Kirist ci yéen, yaakaaru ndam la, dina mat, bi Kirist boolee Yàllaam ak nitug téeméeri ak ñeent-fukk ak ñeent-ñaar-fukk. Ñi di jot saa su booba seel Yàlla dinañu yégle bataaxalu buumub waare, mi ñuy misaalal ni musiba mu ñetteel mi, te itam waare wu malaaka bu ñetteel bi. Musiba mu ñetteel mi mooy may doole yégleb malaaka bu ñetteel bi, bi malaaka mi dul kenn kudul Yeesu Kirist wàccee ak yégleb ci ay loxoom.

Bu nu ñuy xam ne ab yonent bu jamono la woon ci njàqare bi njëkk ak ñaareel bi moo dooleel yégleb malaaka bi njëkk, te nekk itam yonent bu ñetteel njàqare bi moo di dooleel yégleb malaaka bi ñetteel, kon dafa tekki ne trompet yi ñooy “atte yi ñu indi woon ci Room ngir tontu ci tekki dundub Dibeer.” Attel yooyu yu Providence, rawatina ñetti trompet yu mujj yi di njàqare, ñoo bokk, tey dëppook aak yégleb artu ñetti malaakay Peeñu 14. Ñaari njàqare ak ñaari malaaka ci jaar-jaaru Millerite bi, ak ñetteel njàqare bi ak malaaka bi ñetteel ci jaar-jaaru ñeen-fukk ak ñeenti junni ñi. Ci ndoorte jaar-jaaru malaaka bi njëkk ak bi ñaareel, yégleb ubbig attee ba dafa amoon doole jaarale ko ci matug Islam ci njàqare bi njëkk ak bi ñaareel. Ci jaar-jaaru mujjug malaaka bi ñetteel, yégleb bi yëgle tëju attee ba dafa amoon doole jaarale ko ci matug Islam ci njàqare bi ñetteel.

Doole gi ci tambali ak ci jeexital bi, malaaka bi nekk ci Peeñu 10 ak 18 moo ko tektale, “te kenn la woon lu dul Yeesu Kirist.” Baatu bitim-reew bu Islaam ak baatu biir bu attey, mooy buum bu ñetteelu njuumte bu bitim-reew; te baatu biir bu attey mooy buum bu ñetteelu malaaka bi. Buum bu bitim-reew bu Islaam mooy waxu Yonent bi ci ñaar-fukki téeméer ak juróom-ñaar-fukki at, te buum bu biir bu ñetteelu malaaka bi mooy ñaar-junni ak ñett téeméer at. Ñoom ñaar ñépp agsi nañu, jib nañu ci ubbi atteb ñi deewee; te ñoom ñaar itam dellu nañu agsi ci ubbi atteb ñiy dund.

Malaakum Yàlla bu Nek ci Peeñug Yàlla fukk wàcc na 11 ut 1840 ngir matal yëgleb Islaam bi, te ci loolu malaaka mi dafa misaalal wàccug malaakum Peeñug Yàlla fukk ak juróom-ñaar, ak matalug ab yëgleb ci mbirum Islaam. Àttey Yàlla ci kaw ngàññu dëggadi bi ci yoonu Dibeer bi ca 321, te ba noppi dellu ci 538, dañu ko tegtal ci juróom-benni trompet yi njëkk; te àtteem ci kaw ngàññu dëggadi yoonu Dibeer bi miy ñëw léegi, mooy li ñu tegtal ci juróom-ñaareelu trompet bi, moom mi di ñetteelu ay. Te itam mooy ñetteelu malaaka bi. Yégleb artu mi aju ci tàmbaleg àtte ba ci 22 Oktoobar 1844, ak yégleb artu mi aju ci àttey boroom dund yi ci 9/11, ñoom ñaar ñépp juróom-ñaareelu malaaka bi moo leen jox doole ci toftale bi Jones tëraloon. Juróom-benn trompet yu malaaka yi ci sarax 8 ak 9, ba noppi ci sarax 10 malaaka bi wàcc, te kenn du ko gën a mag ndax moom mooy Yeesu Kirist. Moom mooy juróom-ñaareelu bi ci toftaleg malaaka yi, te ci gannaawam ci sarax 11 ñetteelu ay bi di ñëw, moom miy juróom-ñaareelu trompet bi tàmbalee woo ci 1844, waaye moom mooy juróom-ñetteelu bi ci séeri malaaka yi yu jiite ba agsi ci juróom-ñeenteelu, fukkiilu ak fukk ak bennelu malaaka yi nekk ci Peeñug Yàlla 14.

Bataaxalub malaaka bu ñatteel bi mënuñu koo tànne ci bataaxali malaaka bu jëkk bi ak bu ñaareel bi, waaye itam mënuñu koo xeccale ak juróom-ñaari trompeti àttey Yàlla ci kaw réer ci ngëm. Ñeenti trompet yu jëkk yi ci àtte bi, ci Pexeeli Yuhanna saraxleeg 8, dañuy wax ci doxalin yàqute gu yokkuteel gi Room gu sowwu gi dalee gannaaw ndigalu dibeer bu jëkk ba Constantine defoon ci atum 321, te loolu tàmbalee na bi mu séddoo mbooloom nguur gi ci penku ak sowwu ci atum 330.

Sàrt bi wax ne bu réew wacc ngëmam loolu day jur alkuteem, moo sotti ci réewum Constantine, tàmbalee ci ñeenti liit yu jëkk yi, yi tax ba Room gu Sowu-jant jeex ci atum 476. Room gu Penku jeex na ci atum 1453, doonte, ci wàllu waxi yonent yi, mu ñàkkoon sañ-sañam ci moom boppam ni réew ca 27 sulet 1449. Babilon, ci genn guddi rekk lañu ko daaneel, waaye Room, gu Sowu-jant gi ak gu Penku gi, dañu ko jeexal ndànk-ndànk. Jeexug Room gu Sowu-jant ci jamonoy ñeenti liit yu jëkk yi ba ci atum 476, moo di màndargag jeexug Etasini ci jamonoy ñeenti liit, te loolu, ci benn wàllu tekki gi, mooy màndargag ñeenti maasi Etasini yi tàmbali ci atum 1798 te di jeex ci yoonu dibéer bi. Ñeenti maas yooyu dañuy dëppoo ak ñeenti maas yi ci mbooloom Adventist yi, te yooyu itam dañuy dëppoo ak ñeenti mboolooy gëmkat yu jëkk yi ci Peeñu 2, ak ñeenti jëf yu siblu yi di gën a tar ci Esekiyel saar 8, ak ñeenti gàngoori njéeréer yi ñëw benn gannaaw beneen ci téereb Yowel.

Juróomeelu liit bi ak juróom-benneelu liit bi daaneel nañu Room gu Penku, te Room gu Penku, ci diggante bi mu am ak Room gu Sowu ci waxyu bi, mooy misaal nguur gi. Room gu Sowu mooy misaal jàngoo bi. Room gu Sowu mooy misaal itam Réewi Bennoo yu Amerig, yooyu lañuy jëkk a daan, ni ñu daane woon Room gu Sowu.

Ñaari bu njëkk yi di mel ni ñaari maas yu njëkk ci jaar-jaari Amerig, te bu Etats-Unis daanoo, suuf su tedd si ci aaya ñent-fukk ak benn ci Daniel fukk ak benn moo ngi doon a daan, te tere bi ci topp mooy Misra, muy misaalu yeneen xeeti réew yi ci àddina si. Ndaje Mbooloom Xeet yi, ñoo di fukki buur yi, noonu dañuy déggoo jox nguur gu juróom-ñaareel gi ñoom sëriñ ba, ndaxte ci Peeñu fukk ak juróom-ñaareel, “ab diir bu gàtt—benn waxtu.” Lii moo xew ci fête juddug Herod, ba muy digle genn-wàllug nguuram. Ci fête juddug Herod ga, ci waxtu woowu la bind bi feeñ ci palat bi ci miir yi, te Belshazzar dee. Waxtu woowu dikk na ci yoonu Dibeer te mu wéy ba keraam nit ñi jeexee. Nguur gu juróom-ñaareel gi dañu ko noot, ni ko misaalaloon ci yàqu miir yi Konstantinopol yu daanuwoon ci 1453. Jàppandoo ak yoonu Dibeer bi ci Etats-Unis, ni ko misaalaloon ci 1449; ba ca daanu Konstantinopol ci 1453, am na ñenti at yu misaal. Sëriñ ba jot na ci gaañu dee baaxul bi ci 1798.

Ci Daniel benn sarax fukki, baapóot bi daanu na ci atum 1798, ci waxtu mujj ga. Gannaaw loolu buur bu bëj-gànnaar bi daanu na ci atum 1989, ci waxtu mujj ga. Étaasini daanu na ci sarax fukki ak benn, te Misra daanu na ci sarax fukki ak ñaar, te baapóot bi agsi na ci ñaareelu daanugam ak mujj ga ci sarax fukki ak juróom.

Mbëggeel Réewum United States (yonent bu dëggul bi) ci wërsëg bu ñeent-fukk ak benn, 1449 mooy misaaloom; te mbëggeelu Misra (naga mi) ci wërsëg bu ñeent-fukk ak ñaar, 1453 mooy misaaloom, te paapase bi (rabu mi) dina àgg ci mujjam fekk kenn du ko dimbali, ni ko 1798 misaale. Yonent bu dëggul bi ak naga mi, kàttanu trompet yi ñoo leen daaneel, te rabu mi, kàttanu naga moo ko daaneel.

Limu ñeent bi màndargay tasaarug nguur la. Nguuru Aleksàndar gi tasaaroo na ci ñeenti nguur, Misra daanu na ci Géeju Xonq gi ci ñeenteelu maas, te Israyil di sujjóotal jant bi ci ñaawtéef gu ñeenteel gi ci Esekiyel juróom-ñett. Ñeenti maasu diiney Protestan ak xalaatu nguurug repiblik yi nekk ci rab wi génn ci suuf tàmbali nañu ci 1798 te dinañu jeex, ci wàllu ñaari béjjén yi yépp, ci yoonu Dibéer bi nar a ñëw léegi. Ñeenti àttey mbugal yu tar yi Esekiyel biral ci kaw Yerusalem dañuy misaal ñeenti àttey mbugal ci kaw Etaasini, te ñeenti àttey mbugal yooyu ci kaw nguur gu juróom-benneel gi ci waxyub Biibël dañuy màndargaal ñeenti at yi dale ci 1449 ba 1453, bi nguur gu juróom-ñaareel gi ci waxyub Biibël di nangu jox nguurug Paap bi genn-wàllu seen nguur ci digganteb jàngu ak nguur, te gàncug Tir gi di nguuru ci kaw diggante boobu.

Ñetti at yi 1449 ba 1453 dañuy te dee bu juróom-ñaareelu nguur gi ci yoonu dimanche bi, te itam dañuy wone jamono ji nguur gi juróom-ñetteel di demee, dale ci yoonu dimanche bi ba kera bi àtteb ndimbal bi tëj. Notal Misra, moom miy àddina te itam mooy nago gi ñu jox paap gi, mooy ab fractal ci ndorteel jamono ji ñu misaal ci ñeenti at yi 1449 ba 1453. Loolu day xamle kërug Konstantinop bu daanu ci yoonu dimanche bi, te ba noppiat bi Mikayel taxaw. Bu Mikayel taxawee, ñeenti malaaka yi ñu bàyyi leen ba ñu mat, ni ko xel mu sell mi wax.

Ñeenti xaaju nguurug Alexander, ñeenti liit yu jib ci kaw Room gu Sowu, ñeenti ngelaw yu ñu bàyyi ci kaw Room gu Penku, ñeenti mbugal yu tar ci kaw Yerusalem, ñeenti ngelaw yu ñuy bàyyi jamono ji nguurug paap bi di àgg ci mujjam te kenn du ko wallu. Gannaaw ba nu biralee màndargay waxyu yooyu, dinañu seet ñaareelu musiba gi ci wàllu ni ñu koy dëppalee ak jamonoy yoonu Dibéer ji nar a tegu léegi.

Ci atum 1439, ca Kureelu Florans (mi ñuy wax itam Bokkug Florans), ndaw yu bëj-gànnaaru Kàŋŋ Giriis Ortodoks (yu Buru Bizaans Jon VIII Palaiologos ak Patriars bu Konstantinop) firndeel nañu ab ndigal gu ofisyeel ngir booloo ak Kàŋŋ Giriis Katolik bu Rom. Nangu nañu jàpp Baap bu Rom ni mooy boppu (kàttan gu gën a kawe) Kàŋŋ gi yépp.

Boroom bi ak Patriark bi nangu nañ “sàrti Filioque” ci Njàngum Nise, te loolu yokk la woon ci Njàngum Nise, di wax ne Xelum Mu Sell mi joge na ci Baay bi ak ci Doom ji. Njàngum Nise mooy benn ci waxi ngëm yi gën a am solo te gën a yégu jëfandikoo ci jaar-jaari ngëm Katolik. Njàngum Nise mooy ab tënk bu yoonal buy dajale xalaati ngëm yu njàlbéen yi ci ngëm Katolik. Njëkk-a-jëkk, bindees na ko ngir aar dëgg gi ci kan mooy Yeesu Kirist. Ci atum 325, werante gu réy a feeñ, ndax ab saraxalekat bu tudd Arius dafa doon jàngale ne Yeesu, Yàlla Baay mi moo ko bind, te nekkul woon Yàlla bu mat sëkk.

Buur bu mag Constantine woo na Ndaje mu Njëkk ma ca Nicaea ngir dogal mbir mi. Ndaje ma dëggal na bu dëgër ne Yeesu Yàlla la ci léppam, te moom ak Baay bi, “benn lañu ci li ñu doon”. Gannaaw gi, yaatal nañu Kàddug Ngëm gi ca Ndaje ma ca Constantinople, ci atum 381. War nañu fii bàyyi xel ne ca jamonoy Constantine bu njëkk bi lañu samp Kàddug Ngëmu Nicaea, te dina doon mbir mu Constantine bu mujj bi di jànkonteel, muy Constantine bu fukk ak benneel bi, mi nekkoon buur bu mag bu mujj bi ci Nguuru Byzantine gu penku gi. Constantine bu Mag, mi nekkoon ki njëkk, dañu koy faral di wone ni ku waxi yonent yi ci Biibël bi jëm ci moom. Moom mooy njiit bi ci ndoorteelu nguuru penku gi, te kon mu di misaalu njiit bi ci mujju nguuru penku gi. Kuy jàng waxi yonent yi, su dégg sàrtu alfa ak omega, war na bàyyi xel ne Kàddug Ngëmu Nicaea bokk na ci jaar-jaari ndoorteel gi ak ci yu mujj gi.

Ci atum 381, yeesal Njàngum Niseen bi ak jàngatub Purugatuwaar, ak jàngatub Ekaristi, te nanguñu it jëfandikoo mburu mu amul lawar ci Ekaristi, te loolu doon aada bu Laatine. Njàngum 381 bi itam nangu na xalaatu Katolig ci bàkkaaru cosaan ak dund gu topp dee. Mu jeexee ci kàddu gii am solo lool: “Noonu itam, nu di faral di tekki ne sees bu sell, bu ndaw yi yónni woon, ak Pontif Room moom la yor njëkkute gi ci àddina si yépp, te mooy wuutukat dëggu Kirist.”

Ca Atuwaayu Florence, beneen wersiyo bu yeesal ñu ko seexaloon ci 6i sulet 1439, 14 at la woon bala Konstantinop dëkk bi daanu ci loxoy Turkiyi Ottoman yi ci 1453. Seexalug boole bi amoon na ci suufu diis bu taru ci wetu politig. Nguuru Bizans bi dafa nekkoon ci nattu gu metti ngir am ndimbalug xare ci diggante kow-gànnaaru àddina bi ngir jëfandikoo ko ci ay Ottoman yi di jóge jëm kanam. Bi ndawñi Girig yi dellusee seen réew, nangu gi dañu ko bañ bu réy ci ña ëpp ci sarxalkat yu màgg yi, mònk yi, ak nit ñi baaxna ci Penku bi. Li ëpp ci bisigop yi ñi ko seexaloon, gannaaw loolu dañu génn seen ndimbal ci moom. Boole bi mosul a mat a doxal bu baax, te Kilifaŋ Ortodoks bu Penku bi dindi na ko ci yoon wu rasmi ci at yi topp. Ba Konstantinop daanuee ci 1453, boole bi dafa tas ba noppi ci ay jëf. Lu bari, ñiy bind jaar-jaarloo yi dañuy wax ne booleb politig la woon bu amul njariñ ndax yëngute gu xóot gu jëm ci yoonu njàngum diine, aada, ak bañ-boppu nit ñi.

Ci jataayub Nicaea bu njëkk ba amoon ci atum 325, nangu nañu Kàddug Ngëmu Nicaea. Màndargaalees na loolu juróomi at laata atum 330, at mi 360 at yi ñu tudd ci Dañeel fukk ak benn, aaya ñaar-fukk ak ñeent, te ñu leen misaale ci ab “diir”, jeexee.

Atum 31 laata juddug Kirist ak atum 330 yépp dañuy màndargaal “jamono ji ñu dogal” ci aaya 27 ak 29 yu Dañeel 11.

Ndoorteel (330) ak mujj (1449–1453) gi ci rëddu waxyu wi jëm ci Room gu Penku, buur bi jëkk ak buur bi mujj ci nguur googu, ñu bokk tudd Constantine, ñoo leen di màndargaal. Alfa ak omega yi ci rëddu waxyu wi jëm ci Room gu Penku, gi ñuy woowe Nguurug Byzance, dañu lëkkaloo ak mujjug ñetti téeméer ak juróom-benn-fukki at yi Nguurug Room doon nguure ci kaw lépp, dale ko ci xareb Actium ci atum 31 laata juddug Kirist ba ci atum 330, te gannaaw loolu wéy ba ci 1453. Laata xareb Actium ci atum 31 laata juddug Kirist, Mark Antony ak Augustus Caesar waxoon nañu ci benn taabal ay fen yu àntuwul. Laata atum 330, ci 325, nangu woon nañu Kàddug Ngëmu Nicea. Laata atum 1453, nangu woon nañu sumb bi ñu yeesal ci Kàddug Ngëmu Nicea boobu bopp. Laata atum 31 laata juddug Kirist, ñaari njiiti politig waxoon nañu ay fen ci benn taabal. Ci 325, waxoon nañu fen yi ci wàllu ngëm ci benn taabal. Seede yooyu ñaar ñoo wone fen yi ci wàllu politig ak ci wàllu ngëm, yi ñu nangu woon ci 1439 ca Ndajem Florence. Kàddug Ngëmu Nicea boobu ñu yeesal, Ndogalu Bennoo lañu ko tudde.

Màndarga gu njëkk gi aju ci fen yi ñu wax ci benn taabal amoon na laata atum 31 bala Kirist juddu, te dafa amoon diggante ñaari pàcc yu politig ci Room gu jaamuy xërëm. Jamono ji ñu dogaloon ngir fen yooyu mooy atum 31 bala Kirist juddu, te mbir mi dafa doon jànkoonte diggante Augustus, miy ag màndarga gu Room, ak ab lëkkatoo bu benn góor ak benn jigéen yu màndargaal Misra. Ñaareelu mbooloom fen mi amoon na ci atum 325, te jamono ji ñu dogaloon mooy atum 330. Ñatteelu mbooloom fen mi amoon na ci atum 1439, te jamono ji ñu dogaloon mooy 1449–1453. Ñi nekkoon ci taabal bi ci atum 1439 ñoo doon màndargaal Room gu Sowu ak Room gu Penku, te Room gu Penku dafa doon wut a jot li mu bëgg ci wàllu politig, jaarale ko ci nangu aw lay wu aju ci diine. Atum 31 bala Kirist juddu, 330 topp ci, 1453 topp ci itam, ñoo màndargaal jëfandikoo rëddu Room ñetti yoon.

Loru politig bi déggoob Mark Antony ak Cleopatra doon mana indi nekkoon na màndarga bu jiitu lor gu wàllu ngëm gi njàngalem Arianism, mi jalgati dëggu diine, doon mana indi ci atum 325, te loolu itam nekkoon na màndarga bu jiitu lor gu wàllu politig ak diine gi Turk yu jullit yi doon mana indi ci atum 1439.

Dog yi ci Mbooloom Nisée (Nicene Creed) ay fen lañu, te amul benn dëgg ci seen biir. Kéytu gi ñu xaatimoon 6 sulet 1439 ca Ndaje Florans ga, ñu tudde ko Sàrtu Bennug Mbooloo bi, te dafa doon tegtal yu mel noonu ak yeneen itam. Bi ndaw yi dellusee Konstantinopl ci 1439, ñu daldi leen teeru ak mer ak jiiñ ci woru wor. Wax jii dafa wër: “Gëna baax mbubb mu Türki bi ndax mitar Baab bi.”

Njàppale ga ñu ci li ëpp solo ndaxte Buur bu Bizàns bi dafa soxla woon ci lu metti ndimbalinu xare gu Bëj-gànnaar ngir xeex ak Ottomans yi. Bi mu leerée ne ndimbalinu xare wu néew lool walla sax amul woon di ñëw, déggoo gi dafa yàqu ba fàww. Ci 1450–1451, ay sinod yu bëj-saalum yi dañu bañ njàppale gi, te gannaaw bu Constantinople daanuwee ci 1453, njàppale gi ñu bàyyi ko bépp. Njëf mu mujju waaju Décret de l’Union de Florence, Mbooloom Ortodoks bu Penku bi mooy jàppe ne mooy kureel gu lajj te ñu bañ ko. Ñu ko ràññee ni amul doole. Waaye, Mbooloom Katolik Rom bi moo ngi ciy jàppe ba tey ni mooy ab kureel ekumenik bu baaxal.

Nu ngi tëral doxalinu xalaat bi ngir xam ni melokaan yi waxyu wi jox musiba ñaareel bi di delluwaat ci jaar-jaaru musiba ñetteel bi. Waxyu wu téeméer ak juróom-fukki at wi jëm ci musiba bu jëkk bi tàmbali na 27 Sulet 1299, mu jeex 27 Sulet 1449.

Constantine XI Palaiologos juddu na ci atum 1404, te nekk na buur dale ko ci weeru sañwiye 1449 ba 29 me 1453. Mooy buur bu mag bi mujj ci Nguuru Room gu Penku (Byzantine), nguur googu saxoon na lu ëpp 1,100 at. Ak fit la jiitee aarug Constantinople bi xarekat yu Ottoman yi wëree dëkk bi ci atum 1453; lu tollu ci 7,000 ba 8,000 nit rekk la amoon ngir aar dëkk bi, di jànkoonte ak gàngooru Mehmed II gi ëppoon 80,000 xarekat. Dee na 29 me 1453, di xeex ci kaw tata yi wër dëkk bi, bés ba ñu mujjee nangu Constantinople. Ràññeesul woon mukk néewam ci anam wu wóor. Dee gi mu dee màndargaal na njeexug Nguuru Room gi (mooy nguur gi mujj a wéyal ci anam wu jub nguur gi Augustus sampoon ci atum 27 lu jiitu juddug Kirist).

Dañu ko ci jaar-jaaru Giriis ak cosaanu Ortodoks ni nit ku fit, te lépp lu ñu bare di ko woowe ci leeb yi “Buur bu Marmar bi” (gëm-gëm ne bés bu nekk dina dellusi ngir musal Konstantinopel).

John VIII Palaiologos (1392–1448) moo doon buur bu mag bu Bisãs bi jiituwoon bu mujj bi, te nguuruwoon li dale ci 1425 ba 1448. Moo diwoon taawu Buur bu mag Manuel II Palaiologos ci doomam yu góor, di magu Constantine XI. Ci li ëpp ci jamonoy nguuram, John VIII jéem na, ak njàqare ju réy, a musal Nguurug Bisãs gi doon dee, ngir mu rëcc ci loxoy Otoman yi. Ci 1439, moom ci boppam tukki na Itali te jiite Ndajem Florence, fa moom ak ndawi Mbooloom Ortodoksu Penku mi nanguwoon, ci diir bu gàtt, a booloowaat ak Mbooloom Katoligu Room te nangu ne Paap bi mooy njiitu Mbooloo mi. Constantine bu Mag bi itam jiitewoon na Ndajem Nicaea. John VIII yaakaaroon na ne booloo googu ak nguurug Paap bi dina indi ndimbalu xare gu jóge ci Sowwu-jant ngir xeex ak Turk yi, waaye booloo googu neexul woon lool waa Constantinople, te mujj na lajj. John VIII dee na ci 1448 (dee gu Yàlla), juróomi at rekk laata ñu nangu Constantinople ci 1453. Noonu rakkam Constantine XI nekk buur bu mag, te mu dee di aar dëkk bi.

Bi Yowaana VIII deewee ci atum 1448, ñu tann mbokkam Konstantin XI muy ku ko wuutu. Ci 1448, Nguuru Bisanten ba dafa nekk woon ab réew bu tuuti te di jaamu; te Otomaan yi amoon nañu doole bu réy ci kan mooy toog ci gangune Konstantinobol. Ci 27i Sulet 1449, am na lu politig bu am solo lool ci at yu mujji yi yu Nguuru Bisanten. Boroom-nguuru Bisantin bi, Yowaana VIII Palaiologos, deewe woon na ca njël atum 1448. Mbokkam, Konstantin XI Palaiologos (boroom-nguuru bu mujj bi), ñu yégle ko muy boroom-nguuru ci Konstantinobol. Waaye, bala Konstantin XI yeggee ci gangune gi ci yoon, yónnee na ndaw yi ci Sultan bu Otomaan yi (Murad II), te ñaan ko ndigal ngir mu nguur. Sultan ba maye na ko ndigal loolu, te gannaaw loolu rekk lañu ko teg boroom-nguuru ci rasmi, te nangu ko ne mooy boroom-nguuru bi. Jëf jooju, gis nañu ko ni mooy jébbale ak bëgg-boppu moom boppam, moom sañ-sañu Nguuru Bisanten. Yoon wu jëkk, ab boroom-nguuru Bisantin nangoo na ci kaw kanam ñépp ne dafa nguuru rekk ci ndigalug Turki Otomaan yi. Ñenti at rekk gannaaw loolu, ci 1453, Konstantinobol dafa daanu ca loxoy Otomaan yi.

Ñetti téeméeri at ak juróom-ñent-fukk ak benn, ak fukki fan ak juróom gannaaw 27 sulet 1449, ca 11 ut 1840, waa Tërki sàkku nañu ñu aar leen ci Misra, jaarale ko ci seen jébbalu ci ñeenti nguur yu mag yi ci Óróop, te noonu ñu mottali waxyu wi jëm ci benn waxtu, benn bés, benn weer ak benn at. Léegi, samp nanu yoonu xalaat wi nuy sukkandiku ngir jëfandikoo musiba bu njëkk bi ak bu ñaareel bi ci jamonoy yoonu dibéer bi nara ñëw ci lu gaaw. Piyeer, miy màndargaa téeméeri junni ak ñeent-fukki junni ak ñeenti junni ñi, dafay màndargaal yëngu-yëngug malaaka mu ñetteel mi, te William Miller dafay màndargaal yëngu-yëngu gi nekk ci malaaka mu njëkk mi ak mu ñaareel mi. Ñaari yëngu-yëngu yooyu yépp dañoo lëkkaloo ak ay “caabi.”

Ci jukki bi ci topp, dunu jàppe xareb Niniwe ni “caabi” gi ubbi pax mi xóotaayam amul àpp rekk, waaye dinañu ko jàppe itam ni caabig waxyu gi di teg mboolem li Dañeel fukk ak benn di seede ci toftale gu mat sëkk. Ci géntub Miller, “caabi” gi ñu takk ci boyet bi mooy yoon wi Miller daan jàpp ci njàngum Biibël bi. Firndeel jaar-jaaru ñi toppoon Miller ci aayay Biibël bi, boole ko ak “rëdd ci kaw rëdd” ci jaar-jaaru malaaka mi ñetteel, mooy caabi gi tax caabig Peeñu juróom ñeent mën a ubbi jaar-jaar yi nëbbu ci xibaaru biti bi ci aaya ñeent-fukk, te teg leen ci toftale.

Dina wéy ci sunuy xalaat ci nettali bii di ñëw.