Jàngoro bu Nëbbu Fukk ak Juróom-Ñaareel bi — Nimero Fukk ak Juróom-Ñaareel

«Caabi» bi di màndargaal xareb Niniwe ci Peeñu, saar juróom-ñeent, sotti na ci jaar-jaar yu jur coppite gu soppi jëmmi mbir yi, te, lu wóor la, loolu mooy li caabi di def. Li ma wax mooy ne xareb Niniwe du woon caabi bi ci wàllu jaar-jaar màndargaal jógug Lislaam rekk, waaye caabiy waxyu la itam. Ni waxyu yi di doxee ci xare boobu mooy méngale rëdd yépp yu nguur yi waxyuy Mbind mu sell mi di wax, ni ñu leen wone ci Dañeel ak Peeñu, ak saaru fukk ak benn bu Dañeel. Ci def loolu, mu may nguur yooyu yépp seede juróom-benni aaya yi mujj ci Dañeel fukk ak benn, te li gën a am solo—tijji jaar-jaari biti yi nëbbu ci aaya ñeent-fukk.

Xareb Nineveh bi amoon atum 627 moo màndargaaloon tàmbalib fukki at yu mujj yi ci nguurug Persia, nguur gi Rome daanoon ci pexeem, mi àndoon ak lay wi Yàlla indiloon ci toppatoom. Moo màndargaaloon jamono ji mbir yi soppeeku, ba mboolooy xarekat yu lislaam yu Mohammed tàmbali a am doole. Xare boobu dindi woon na li fi nekkoon di téye, te li doon téye loolu, ci xalaat, dina desoon bu fekkoon ne Rome ak Persia ñoom ñaar saxaloon seen doole. Amul benn ci ñoom bu saxaloon dooleem.

Ci misaal gu yonent bi di jox ci mbirum Islama, ñu gis téye ak bàyyi Islama ba mu génn, dale ko ca njëlbéenu xamalikat Mbind mi sax, ba Sara wóoral Ibraaima ngir mu téye Haajar ak Ismaa’il.

Baata loolu sax, li tax ñu dugal Hajar ci nettali gu wax ci yonent yi, mooy ne Boroom bi “tere” na Saara ngir mu bañ a am doom.

“Caabi” bi nekk ci Peeñu ñent-fukk ak juróom-benn, bi ñu joxee Mohammed, te gannaaw loolu xewe ci xarebu Nineveh, moo tektale dindi “téyukaay” bi ci kaw Islaam ci bépp xët bu nekk ci jaar-jaari waxu yonent bi.

“Yéeg ak wàcc” gu buurug Mohammed tegtaluñuko lool ci ni muy yéeg ak ni muy wàcc, waaye ci ni muy “mocci” ak ni muy “téj”. Bu ñu waxee ci yoon wi yonent bi joxee Islam ngir mu mocc, mocc moomu ñu melal ko ak xareb Nineveh.

Ci juróom-ñaari liit yi, liiti musibay Lislaam yi rekk ñoo wéy ci taariix di doole ju sax, dale ko ca ba ñu leen jëkkee dugal ci taariix bi waxyu yi yégle woon, ba kera àppu nattu bi di jeex. Ñeenti liit yu jëkk yi daloon ci Room gu sowu-jant, Odoacer, Genseric, Attila mi bokk ci xeetu Hun ak Alaric ñoo leen teewaloon, noonu di màndargaal ñeenti dooley àtte yu Yàlla tëral ci jamonoy mujj yi; waaye doole gi leen méngool ci jamono jii soqikoowul ci ñeenti doole yu yàgg yooyu ci rëddu askan wu jub. Waaye du noonu la mbir mi deme ci liiti musiba yi. Dale ko ca ba Lislaam duggee ci taariix, dafay wéy ci benn rëdd wu jub, ñuy yewwi dooleem te di ko téye, ba kera ñu koy yewwi ci lu mat sëkk ca jeexug àppu nattu ba. Ci liiti musiba yi, xeexub Nineveh moo màndargaal “caabi” ji aju ci ‘yewwi’ gi.

Ñi jiituwoon ràññee woon nañu ci lu jub ne 27 sulet 1299 moo doon bésu ndorte téeméeri at ak juróom-fukk yi jeexoon 27 sulet 1449, bés boobu nag moo doon ndorteelu ñetti téeméeri at ak juróom-ñeent-fukk ak benn ak fukki fan ak juróom yi jeexoon 11 ut 1840.

Ci jukki bi jiitu, xamle woon nañu wërug Nicomedia gi amoon dale ko ci 1333 ba 1337, gi Sultaan Orhan Gazi (doomu Osman I, ki sosoon Beylik bu Ottoman bi) defoon, ba muy wër dëkku Nicomedia bu am solo bi ci Nguurug Byzantine. Wër googu mooy jeexitalu xare bi ñu doon jëmale ci Nicomedia, bi baayam Osman tàmbali woon. Téeméer ak juróom fukki at yi ñu wax ci Peeñu ma, saar juróom ñeent, aaya fukk, tàmbali nañu ci 27 sulet 1299, te ndax bés boobu mooy ndoorteelu ab waxyu, war nañu bàyyi xel ci jaar-jaar yi aju ci bésu ndoorte boobu. Osman I (ki sosoon askanu buur yu Ottoman yi) moo doon baayu Sultaan Orhan Gazi; moom moo amoon, ci 27 sulet 1299, ndam lu am solo ci jamono yu njëkk ya ci kaw Nguurug Byzantine, ca xareb Bapheus, mi amoon ca diiwaanu Nicomedia, jege dëkku Nicomedia, dëkk bu doon ab péey bu am solo lool ci cosaanu Room ak ci ndoorteelu cosaanu Byzantine.

Ci 27 sulet 1299, xarekat yi Osman jiite woon daan nañu ab gàngooru xarekat yu nguurug Bizaantin, bu ab guwernóor bu gox ba jiite woon. Ñu ngi jàppe xare boobu ni benn ci ndami xare yu mag yi Osman njëkka am ci sañ-sañam bopp, gannaaw bi mu tàmbalee dëgëral nguuram ci Bithynia (bëj-gànnaaru sowwu Anatolia). Xare boobu doon na jéego bu am solo ci soppeeku gi jóge ci ab beylik bu tuuti bu Tirk yi (nguurug ab giir), jëm ci ab nguur guy yokku ci doole, di mujje jàmmaarloo ak nguurug Bizaantin te nangoo suufam. Bés boobu mooy njàlbéenu ab jamono ju Lislaam di yokku, ba mu mujje indi sosug Nguurug Ottoman bi Constantinople daanoo ci 1453. Osman jëfandikoo woon na xarekat yu ghazi (ay daalkat yu digi réew yi, yu diiney Lislaam xiir), te foofa lañu tàmbalee dajale xarekat yu ghazi yooyu yu digi réew yi ci ab gàngooru xarekat bu ñu gën a tëral, te mu yokku ndànk-ndànk ca jamonoy Osman ba ca jamonoy doomam ju góor, Orhan. Ci yeneen mbir yu am solo yi ci ndono li Osman bàyyi, am na li mu may Lislaam mu mën a wéy di moom alal, lu wuute ak xeexiin wi xarekat yu ghazi yi daan jëfandikoo, ndax seen pexey song te daw yu amul tëralin dañu leen doon bàyyil alal ji ñu nangoo ci seen ndam rekk, waaye duñu leen mas a bàyyil benn suuf.

Ci 27 sulet 1299, Osman tambalee ab kampañ ci goxu Nicomedia, te ñetti fukk ak ñeent at gannaaw gi doomam tambalee wërsëgu ñeenti at ci kaw dëkkub nguur gi, Nicomedia. Baay bi ci tambali bi, doom bi ci jeexital bi. Xare bi tambalee na ci goxu mi ñu firndeel ni mooy Nicomedia, te mu jeex ci nangu Nicomedia, dëkkub nguur gi ci goxu Nicomedia. Dale ko ci 1299 ba 1337, loolu mooy jamono ju tollu ci ñetti fukk ak juróom-ñaari at, te ci waxu yonent, lim bi “ñetti fukk ak juróom-ñaari” dafay misaal yéeg gi.

Téeméer ak juróom-fukk ak ñaar-fukk at yi jàmm ci diggante 27 Sulet 1299 ba 27 Sulet 1449 dañuy tegtal jamono ji yóbbuwoon ci taxawug Mbooloom Ottoman bi moo bokk ci ñaareelu alkande gi ci Peeñug Yàlla saar 9. Ñetti-fukk ak juróom-ñett at yi ci nangu gi di yokku ndank-ndank bu Nikomedia tàmbalee ak baay bi (Osman) te jeexee ak doomam (Orhan). Jamono jooju day wone jéego bu njëkk ci yéeg gu ndank-ndank gu nguurug xeet gu tuuti jëm ci mbooloom nguur.

Téeméer ak juróom-fukki at yi, dale ko ci 27 sulet 1299 ba 27 sulet 1449, ëmb nañu wër gu yàgg ñeenti at, te wër googu mooy màndargaal jeexug fanweer ak juróom-ñetti at yi. Osman, baay bi, moo tàmbali nangu Nicomedia ci xare, te nangu gi mat sëkk ci wër gu yàgg ñeenti at, dale ko ci 1333 ba 1337—wër gu doomu Osman amal.

Bi téeméer ak juróom-fukki at yi jeexee ci bésub 27 sulet 1449, buur bu mag bu Byzantium bi, Constantine bu fukk ak benn, walla Constantine mu mujj mi ci Room gu penku, laaj na Turk yi ndigal ngir toog ci jal bi. Dale ko ci bés boobu ba keroog ñu nangoo Constantinople, ñeenti at la woon. Ñeenti at yooyu jeex nañu ci wër ga ñu wëroon Constantinople ci xare, te Constantine mu mujj mi faatu na ci wër googu. Fanweer ak juróom-ñetti at yu jëkk yi ci waxu yonent wi jëm ci téeméer ak juróom-fukki at te mujj ci wër gu yàgg ñeenti at ñooy màndargaal màggug Lislaam. Bi téeméer ak juróom-fukki at yi jeexee, Lislaam màgg na ba doole ja Turk ya amoon ca jamono jooja toroxal Room gu penku. Dale ko ci toroxte ga amoon ci bésub 27 sulet 1449, ñeenti at ginnaaw loolu, ci 1453, nangu nañu Constantinople ci wër ga ñu ko wëroon. Ab wër moo màndargaal jeexug fanweer ak juróom-ñetti at yu jëkk yi, te ab wër moo màndargaal sampug Nguur gu mag gu Ottoman.

Limu fanweer ak juróom-ñett, ci wàllu màndarga, ni ko Musaa wone ci téereb Baamtug Yoon wi, dafay màndargaal fanweeri at ak juróom-ñett yu mujj yi ci àtte bi dogaloon ñu wër ci màndiŋ mi diirub ñeent-fukki at. Kon, limu fanweer ak juróom-ñett, ci wàllu màndarga, lëkkaloo na ak limu ñeent-fukk. Osman nangu na diiwaanu Nicomedia ci 27i sulet 1299, te fanweeri at ak juróom-ñett gannaaw loolu, doomam ju góor nangu na dëkk bi doon péyu diiwaan bi. Diiwaan bi ak dëkk bi doon péyam, ñoom ñaar yépp Nicomedia lañu tuddoon. Xamkati taariix yi dañuy jàppe xare bii ni jéego bu njëkk ci ‘ñaari’ jéego yi màndargaal njëlbéenug jógug Nguurug Ottoman. Ñaareelu jéego bi taariix si ràññee mooy xareb Nicaea ci atum 1301. Foofa, Osman mi di baay bi nangu na diiwaan bi ñuy woowe Nicaea, te ci atum 1331, fanweeri at gannaaw loolu, doomam ju góor nangu na dëkk bi doon péyam, di Nicaea, dëkk bu masoon doon ab péy ci Nguurug Room.

Ci lu jëm ci atum 1299 ak xareb Nicomedia, bi doon jëego bu njëkk ci ñaari jëego yi, ñaareelu jëego bi am na ñaari at ginnaaw loolu, ci 1301. Atum 1299 mooy màndargay fanweer ak juróom-ñett, te ñaari at ginnaaw loolu (ñeent-fukk), baay bi mooy nangu diiwaanu Nicaea. Lëkkaloo yi aju ci fanweer ak juróom-ñett ak ñeent-fukk, ci jógug Israyil gu yàgg ga ngir nangu réew mi ñu ko digoon, ñu ngi leen di màndargaal ci 27 sulet 1299 ak ci 1301. Ñaari jëego yu njëkk yooyu ci jógug Lislaam, ay kàmpaañi xare ñoo leen màndargaal, yu tàmbali ci baay bi nangu diiwaan bi te mujje ci doom ji nangu péeyu diiwaan bi. Bi ñaari péey yi daanoo, ci lu ñu leen wër te tëj leen lañu daanu. Ñaari péey yi, bu ci nekk nekkoon na, ci ab jamono, péeyu Room gu penku.

27 sulet 1299 ak 1301 dañuy am seen jeexital ci 11 ut 1840, di màndargaal jaar-jaari atum 1838, at mi Litch njëkkoon a siiwal gis-gisam ak li mu waxoon lu jiitu ci waxyu wi ëmb ñetti téeméer ak juróom-ñeent-fukk ak benn at ak fukk ak juróomi fan, te waroon a sotti ci mujj gi ci 11 ut 1840. Ci ñi toppoon Miller, at yi 1838 ak 1840 ñoo doon ñaari jéegoy jóg yi.

Wax i Litch waxoon «38» ak ay gis-gisam yu nu jubal ci «40» dañuy boole ak waxam mujj, mi mu bindoon ci 1 Ut, fukki fan laata ñu wax jëfandikookat gu jub ci waxoon wa. Moo doon matug waxoon wa la dëggaloon àddina ne yoonu jub wi ci wax-yëgleb Biibël bi mooy li. Ñetti-fukki at ak juróom-ñett yi taxawoon ngir yokkute Israayil bu yàgg ya daan nañu boole ak ñaari at yi dale ci jàllug Géej gu Xonq ba ca njëkk bàkkaar ba ca Kadees.

Bopp moomu mooy ñu xam ne mooy mujj ci fukki nattu yooyu. Ab diirub nattu ñaari at, te am fukki nattu, bu yokkute ak fanweeri at ak juróom-ñett ci màndiŋ ma, dafay misaal 1838 ak 1840, te 1840 dafa yënguwoon ab diiru fukki fan.

Njëkkuj génnug ndëgëmug Islama ak Osman ci 27 Sulet 1299 mooy tàmbali ab diirub ñaar-fukk ak juróom-ñett at, buy jeexee ci ab yékkati ñent at ci 1337. 27 Sulet 1299 mooy jëkk ci ñaari jéego yi jaaralekat yi xamle ni mooy tàmbali génnug Nguuru Ottomaan, te ñaareel jéego ba mooy 1301. Ñaari jéego yi ci xeexi Nicomedia ak Nicaea ci 1299 ak 1301 dañuy misaal 1838 ak 1840. Tàmbalig waxi yónent bi mooy leeral njéexital bi.

Nicomedia ak Nicaea nekkoon nañu, benn bu nekk ci jaar-jaaram, ay péey yu Róom gu penku ci diir bu am app. Wóor na ne Constantinople moo mujj nekk péeyub penku bi ci atum 330, te wéy di nekk péey boobu ba atum 1453. Nicomedia ak Nicaea ay misaal lañu yu jëkk a wone daanug Constantinople; dëkk yooyu yépp dañoo daanu ndax ay wër yu xarekat yu Lislaam defoon, yu màndargaal jeexitalug ab xare bu Lislaam jëkk a not suuf si ci biiram, ba noppi nangu péey bi.

Wër gi jëkk, gi yàg ñeenti at, dale ko ci 1333 ba 1337, dafay màndargaal ñeenti at yi ci diggante 1449 ak 1453, ba waxyu wi jeexee. Ginnaaw ñetti téeméer ak juróom-ñeent-fukk ak benn at ak fukki fan ak juróom, Lislaam dañu koy tëye, fekk Millerites yi di ‘jóg’ ci kàttanu waxyu gi ñu màndargaal ci melokaan yi di ‘fanweer ak juróom-ñett ak ñeent-fukk’, ni ñu ko màndargaale ci taariixu alfa bi ci 27 sulet 1299, ak 27 sulet 1449. Jógu Lislaam ak jógu ndawi Yàlla yi ci jamono yu mujj yi, dañu leen di màndargaal ci ab màndarga bu aju ci lim, bu ñu tabax ci diggante bi am ci lim yi 38 ak 40.

Ci Ezekiel ñaar-fukk ak juróom-ñett, Islam mooy yégle gu jóge ci ngelaw gu penku, gi ñu wol ci kaw yax yu wow ya, ngir ñu man a jóg taxaw ni mbooloo xare bu réy. Bu yégleb Ezekiel agsee, tàmbali jóg taxaw gi dafa tàmbali, ni mu amee woon ci jaar-jaaru Millerite ba ci atum 1838 ak 1840. Yégle boobu agsee na ci 9/11, te ci sañ-sañu Dimaas bu agsiigul, yax yooyu dañuy jóg taxaw ni mbooloo xare bu réy. Yékkati mbooloom Yàlla, muy kerk bu not, ci bés yu mujj yi, 1838 ak 1840 dañu ko roy. 9/11 ba ci sañ-sañu Dimaas bi 1840 ba 1844 moo ko roy, waaye itam dafay roy jamono ji tàmbalee 31 Desambar 2023 ba ci bolle yu safara yu Nashville.

Jamono ji tàmbali bi Constantine bu jëkk bi (bu Mag bi) séddalee nguuru Room gi, te àgg ci Constantine bu mujj bi, mooy màndargaal taariixu Room gu penku gi ci waxyu. Kon, jamonoy waxyu jooju, ab baay ak ab doom ñoo koy màndargaal ci waxyu walla ci ay màndarga, ni ko seen tur di wone, doonte Constantine bu Mag bi ak Constantine bu fukk ak benneel bi amuñu woon digganteg askan wu jub ci deret. Ci waxyu itam, Constantine bu jëkk bi ak bu mujj bi ñoo doon màndargay alpha ak omega, te baay bi (alpha) tànn na Constantinople ngir mu doon péey bi, doom ji (omega) nag dee na ci wërug xare gi, ba Constantinople nekkatul péey bi. Constantine bu jëkk bi ak bu mujj bi ñoo màndargaal jamonoy Room gu penku gi ci waxyu. Jamono ju mat 150 at, ji tàmbali woon ci 27 sulet 1299, dafa ëmb jamono ju mat 38 at, te mu jeex ak wërug xare gu yàgg 4 at. Wër googu dafa doon màndargaal jamono ji dale ci 1449 ba 1453. Kampaañu xareb Nicomedia bi tàmbali woon na ci nangu ab gox ci xare, te mu mujjee ci nangu péeyub gox boobu ci xare. Ni ko ame ci Constantine bu jëkk bi ak bu mujj bi, nangu Nicomedia gi tàmbali woon na ak ab baay (bu jëkk bi), te mu jeex ak ab doom (bu mujj bi).

Ab njëriir atumis ci diggu jëkk yi ci téeméeri juróom-ñeent-fukk ak juróom-ñett at yooyu, yi indi woon ca juróom-ñeent at yi tàmbalee ca toroxalinu Constantine mu mujj mi ci 1449 ba ci 1453, ba Constantinople nekkee ci wër-guur te daanu. Yeneen waxu jamono yi ñaareelu musiba mi, miy tegtal ñetti téeméer ak juróom-fukk ak benn at ak fukki fan ak juróom-ñeent, tàmbalee na ci 27 Sulet 1449 te jeex na ci 11 Ut 1840. Bes boobu mooy màndargaal tàmblee ab diirub juróom-ñeent at, bi Sister White woowe woon ndaw lu màgg ci feeñug kàttanu Yàlla.

Ñàkk yi di Islam dafañ ko téj ci 11 Ut 1840, te am na ab jamono bu ñeent at yoo xam ne méngoo na ak benn, ak tuuru Xel mu Sell mi ci Pentekot, ak wàccug malaka mu réy ma ci Apokalips 18, ba “tabax yu mag yi” ci New York Islam bu ñetteelu musiba jëkkër leen ci 9/11. 9/11 mooy màrka dooleb tàmbali jamonoy seelug téeméeri juróom-ñeent-fukki junni ak ñeent-fukk ak ñeent yi. Seel bi ab jamono la, te jeexitalu jamonoy seel boobu yore na melokaan yi nga xam ne mooy yi nekk ci tàmbaliwaayam. Bi Kirist wàccee ci 9/11, mu nekkoon misaal bu Michael di wàcc ngir dekkal ñaari seede yi ci 31 Desambar 2023, ba jamonoo mujj mu seel bi tàmbalee.

Ab caabi bi mooy xareb Nineewe day tektal génne yu bare yu Islaam, yi doon daanu Room bu penku ci atum 1453. Ci biir téeméeri at ak juróom-fukk yi aaya fukki “juróom-weer” di wax, tàmbali gi ak mujj gi itam dañuy ëmb jamono bu ñeenti at. Ñaari jamono yooyu yu ñeenti at dañuy boole ak jeexital téeméeri at ñetti-fukk ak benn ak juróom-ñent fan, bi màndargaale woon jamono bu ñeenti at li dale 1840 ba 1844, ba Kirist dina leeral “suuf sépp ak ndamam.” Ci 1844, jamono yoonent gi dafa noppiwoon ci ñu koy jëfandikoo, ndaxte jamono dina doon “amulati.”

Ñetti xeetu jamono yu ñent at yooyu ñett dafa dëppook ak waxtu màndarga bi tambalee ci 9/11 ba ci yoonu dibeer bi, te itam dafa dëppook ak fraktal bu 9/11 ba ci yoonu dibeer bi, bi ñu tegtal dale ko 31 Desàmbar 2023 ba ker Islamat dekkat baññu ko yiwi ngir yebal baal yu safara yi Nashville.

Fraktalu waxyu bi dale ci 31 Desàmbar 2023 ba ci bàlli safara yi ci Nashville, ñetti diiri waxyu, bu ci nekk di ñeenti at, ñoo ko doon misaal, te diir yooyu yépp dëppoo nañu ak jamonoy tàmpal gi dale ci 9/11 ba ci yoonu Dibéer. Kon, ñeenti seede ñoo xàmmle jaar-jaaru jamono ji dale ci 31 Desàmbar 2023 ba ci song bi ci Nashville, te xareb Nineveh bi moo doon “caabi” bi ci seede yooyu bu nekk. 1333, 1449, 1840 ak 9/11 yépp ay jamono yu soppi jubluwaayu mbir yi lañu doon—ay “caabi.”

Gannaaw bi mu nekkee buuru Nguurug Room ci atum 284, Diocletian tànn na Nicomedia ci atum 293 muy péeyu penkub Nguurug Room, ba mu séddalee nguur gi ci yoon ci ñaari wàll, Penku ak Sowu, di taxawal doxalinu Tetrarchy. Diirub ay fukki at, Nicomedia moo nekkoon péey bi gënoon a am solo ci Penku ci wàllu doxalinu nguur ak mbirum xare. Constantine bu Mag bi jëfandikoo na ko muy dalam, bala muy dogal a tabax péey bu bees bi ci Byzantium, dëkk bi jege Nicomedia (bi mu tuddewaat Constantinople ci atum 330). Ba Constantinople nekkee péey bi gënoon a am solo sax, Nicomedia desoon na ab dëkk bu am solo lool ci gox bi, te fi mu féete ci tefesug penkub Géeju Marmara amoon na solo ci wàllu pexey xare. Kon, doonte Nicomedia nekkoonul péey bu sax ni Room walla Constantinople, faloon nañu ko ci yoon muy péeyu Penku ci jamonoy coppite ju am solo ci taarixu Room. Ci ndoorteelu téeméer ak juróom-fukki at yi, dañuy nangu benn péeyu Roomu Penku, te ci njeextal li dañuy nangu benn péeyu Roomu Penku. Nangu yooyu ñaar yépp àndoon nañu ak wër dëkk.

Buur Diocletian defoon na Nicomedia péeyu penku bu Nguurug Room ci anam bu ofisyeel, ba mu jëfee tërëlinu Tetrarchy ci atum 293. Tërëlinu Tetrarchy dafa séddale woon nguur gi ci ñaari wàll, sowu ak penku, te wàll wu nekk amoon na buur bu gën a kawe ci daraja (Augustus) ak buur bu gën a suufe ci daraja (Caesar), ngir matal limu ñeent bi baatu ‘tetrarchy’ di tekki.

Diocletien mooy misa Smirna mi ngërëm bu omega, te Neron mooy ngërëm bu alpha. Konstantin Buy Mag mooy ngërëm bu alpha ci misa Pergam, te Justinian mooy ngërëm bu omega.

Diocletian moo taxawal ñaari wet yu Room, penku ak sowu, ci anam gu “yoon”, te loolu yàggul woon; waaye Constantine moo taxawal ñaari wet yu Room, penku ak sowu, ci anam gu yónnent bi waxoon. Ci jamonoy ñaareelu kanam gu mel ni mbooloom gëstu te di sonn, giñ ko ci Smyrna, Room xaajoon na ci anam gu yoon, penku ak sowu; te ci jamonoy ñetteelu kanam gu mel ni mbooloom dëgg-dëgg ak dëppoo, giñ ko ci Pergamos, Room xaajoon na ci anam gu yónnent bi waxoon, penku ak sowu. Atum 293 mooy alpha bi te 330 mooy omega bi, te ci 11 Mee 330, Constantine Mag bi jagleeloon Constantinople muy dëkkub njiitu Mbooloom nguur gi.

Séddale gi Diocletian defoon ci yoon ci atum 293 tas na ndax xareb biir réew bi ko toppoon te wéy ba ñu génne Ndogalu Milan ci atum 313. Bi ñu génnee Ndogalu Milan, ba diiney karceen nekk lu yoon nangu te nguurug ñeent ñi jeex ci jëf, doxalinu ñeenti njiit yu àndandoo bi tas na, ba mujje ci xeex diggante ñaari doole yu mag (Constantine ci Sowu ak Licinius ci Penku). Séddale googu amoon ci yoon, gi indi woon tasar, dafay wone diirub ñaar-fukki at, dale ko ci benn séddale ba ca beneen, te séddale yu ñaar yépp ñoo gaawal tasarug doxalin wi.

Mbooloom Smurna tàmbalee na Nero ci atum 64, ba lakk bu mag bi Roma mujjooñee ngir Nero di fitnaal kiristaan yi, ñi Nero jiiñeel ne ñoom ñoo taal safara si. Nero mooy màndarga tàmbali fitna bi te di mel ni fitna bu mujj ba ci fan yu mujj yi. Fitna boobu bu mujj dafay wéy ba keraay xel ba tëjjee, ba kàttanu paap bi agsi ci mujjam te kenn du ko dimbali. Noonu, jëfandikoo fitna bu njëkk bi tàmbalee ak lakkug Roma, te fitna bu mujj bi jeexee ak lakkug Roma.

Mbooloom ñi gëm mi ci Smyrna tàmbali woon na ak Nero ci atum 64, bi Nero jëfandikoo safara su mag si amoon ci Rome ngir fitnaal karceen yi, ñi mu jiiñoon ne ñoo taal safara si. Gannaaw ñaari téeméer ak juróom-fukki at, mbooloo mi jeex na ci atum 313 ak Ndogalu Milan. “Ndogal” li mooy jeexitalu diiru ñaar-fukki at bi tàmbali woon ak xaajale gi Diocletian defoon ci yoon, te itam moo doon jeexitalu ñaari téeméer ak juróom-fukki at yu Smyrna, yi tàmbali woon ak Nero. Ñaari téeméer ak juróom-fukki at yu fitna, yi mbooloom ñi gëm mi ci Smyrna ak Nero doon màndargaal, ëmb nañu fukki ati fitna yi gënoon a tar ci yépp, yi Diocletian sababoon. Fukki ati fitna yooyu ñoo doon xaaju mujj wi ci ñaar-fukki ati Diocletian, yi tàmbali woon ak xaajale gi mu xaajale woon nguur gi ci yoon ci atum 293. Ci xaajale gi Diocletian xaajale woon nguur gi ci penku ak sowu ci yoon ci atum 293 la diiru ñaar-fukki at tàmbalee woon, di diir bu ñaari diir yu fukk-fukki at doon sos.

Ci wàllu yoon, Diocletian séddale na nguur gi ci penku ak sowu, loolu di misaalu séddale gi waxyu gi yéglewoon te Constantine matal ko. Diocletian penku ak sowu la séddalewoon nguur gi, waaye amoon na ñaari njiit ci penku ak ñaari njiit ci sowu. Benn njiit bu jiite ak benn njiit bu ko topp ci gox bu nekk. Bésub 24 ci weeru Fewriyee, atum 303, Diocletian génne na ‘ndigël’ bi njëkk ci ay ndigël yu jublu ci xeex Almasiyiin, loolu di tàmbaliteb Fitna bu Mag bi (ñu koy woowe itam Fitnab Diocletian), fitna bi gënoon a tar te gënoon a yaatu ci yi daloon Almasiyiin yi ci Nguurug Room.

Tooroxal gu Mag gi wéy na ci nguuru ñi wuutu Diocletian (rawatina Galerius) ba atum 313, bi Ndogalu Milan taxee mu jeex. Nero mooy màndargay alfa bu tooroxal bi, di misaal buy jëkkal a wone Diocletian ni tooroxal bu omega bi ci jamono ji mbooloom gëmkat ña ca Smyrna doon màndargaal ci waxyu wi. Tooroxal bi jeex na ànd ak séy bu aju ci politig ak kóllëre diggante Constantine, mi jiite woon wàllu sowu bi, ak Licinius, mi jiite woon wàllu penku bi. Ci weeru Fewriyee, atum 313, Constantine ak Licinius daje nañu ca Milan, génne Ndogalu Milan, li mayoon karceen yi (ak ñeneen) sañ-sañu topp seen diine ci nguur gu mag gi gépp. Ngir gën a dëgëral seen kóllërey politig, Licinius takk na Constantia (mi bokk ak Constantine benn ci ñaari waajur yi) ci ndaje moomu walla ci jamono ju ko jege. Séy boobu doon na ab kóllërey politig bu dëppook aada yu Rome—di xaatim déggoo bi diggante ñaari buur yu mag yi te di jàpp ci dëgëral nguur gu mag gi ab diir, gannaaw ay ati xare ci biir réew. Kóllëre googu yàggul woon. Gannaaw ga, Constantine ak Licinius xeex nañu, te Constantine daan na Licinius ci atum 324, daldi nekk moom rekk miy jiite nguur gi.

Dale ci Nero ba ci Constantine, jamonoy Smyrna ji waxyu biraloon, di ñaari téeméer ak juróom-fukki at, mat na, te ci atum 313 mbooloom gëmkat mu Pergamos, mbooloo miy wàññi ay pas-pasam ngir juboo, tàmbali na, ba mu jeex ak mbooloom gëmkat mu Thyatira ci atum 538. Ñaari téeméer ak juróom-fukki ati Smyrna yooyu dañoo màndargaaloon jamonoy fitnaal, te ci njeextalu jamono bépp, fitnaal gi Diocletian amaloon matal na “fukki fan” (fukki at) yi ñu wax ci Peeñu ma, fekk jamonoy fitnaal ji gënoon a tar di màndargaal ab fraktaal bu jamono bépp. Fukki at yi ab fraktaal bu ñaari téeméer ak juróom-fukki at yi lañu. Fukki at yooyu dañuy màndargaal omega bu fitnaal gi Nero amaloon, te ci seen njeextal, séddaleb omega bu nguur gu mag gi ci penku ak sowu.

Simirna tàmbalee ca lakku Rooma ci atum 64 te jeex na ñaari téeméeri ak juróom-fukki at gannaaw, ci 313, ak Diggali Milano ak séy gu politig diggante penku ak sowu. Faaraktalu fitna bu fukki at bi tàmbalee ci 303 te jeex ci 313 ak Diggali Milano ak séy gu politig diggante penku ak sowu. Ñaar-fukki at yi tàmbalee ak xaajale yoonal penku ak sowu ci 293 jaarale ko Diocletian, jeex na ci 313 ak séy gu politig diggante penku ak sowu. Kóllëre séy bu 313 bi diggante penku ak sowu jeex na ak tas gu 324, ba Konstantin daane Liqiniyuus mu penku te nekk boroom Rooma kenn-doŋŋ. Tas gu yonent ci 324 ñëw na ñetti at gannaaw ndigël Alxames bu jëkk ba ci 321.

Fukki at ak juróom-ñaar yi diggante 313 ak 330 dañuy wone séy bu politig, ak jeexug fitna gi Smyrna ak Nero di màndargaal, ak ndoorteelug mbooloom gëmkat miy wàññi ay cëslaayam ngir juboo, te Pergamos di ko màndargaal. Ndoorteelug Pergamos ci 313, ca séy ba, topp na ko ndoorteelug fitna gi tàmbalee ci yoonu Dibéer wu jëkk wi ci 321. Loolu, tasug séy gi waxyu di màndargaal ci 324 moo ko topp, te moom moo boole penku ak sowu ci benn nguur gu mag ci kilifteefug Constantine. Juróom-benni at gannaaw loolu, ci 330, séddale gi ci penku ak sowu amati na, di màndarga ci waxyu. Fukki at ak juróom-ñaar yooyu dañuy màndargaal jamonoy alfa ji ci mbooloom gëmkat mu Pergamos, mbooloo mi doon wéy ba kera mbooloom gëmkat mu Thyatira di feeñ ci jaar-jaar yi waxyu di màndargaal ci 538. Jamonoy alfa jooju dina doon màndargaal jaar-jaari omega ci njeextel jamono ji dale ko ci 330 ba ci 538. Jaar-jaari omega yi ci Pergamos dañuy màndargaal jamonoy ati 496, 508 ak 533.

Ptolemee bu xeexu Raphia moo nguuru “fukk ak juróom-ñaari at,” te amoon na “fukk ak juróom-ñaari at” diggante xeexu Raphia ak xeexu Panium. Yooyu fukk ak juróom-ñaari at dañuy ànd ci misaal ak fukk ak juróom-ñaari at yi jëmale 313 ba 330. Ñaari téeméer ak juróom-fukk at yi Nero moom ci Smyrna daal nañu ci njëkk fukk ak juróom-ñaari at yi màggalu Pergamos, te ñu jokkoo ak ñaari téeméer ak juróom-fukk at yi tàmbalee ca ñetteelu dogal ga atum 457 BK, mooy taxawaayu tambali 2300 at yi ci Daniel sarax 8 aaya 14, yi di fondemaŋ ak gëdd gu mag gu Adventism. Ñaari seede yi ñaari téeméer ak juróom-fukk at dañuy ànd ak ñaari téeméer ak juróom-fukk at yi nguur gu juróomeel gu wax waxu Yonent Yàlla yi ci Biibël, gi tàmbalee 1776 te di jeex ci atum bii 2026.

Njiital yi jëkk yi ci Adventism gisulñu walla xamluñu fukk ak juróom-ñaari at yi, maanaam 313 ba 330, ndaxte ci 1844 xamaguñu woon sax mbirum bésub noflaay bu juróomeel bi walla bésub jant bi. Waaye nak, xam nañu woon téeméeri at ak juróom-fukk yi ci aaya 10 bu Njàngum Yeesu 9, te loolu nekk na woon tambali ab jamono ju indiwoon ñetti téeméeri ak juróom-fukk ak benn at ak fukk ak juróom fan yu jeexee ci 11 Ut 1840. Xam-xam boobu jur naoon ab “wonegu dooley Yàlla” gu réy.

Ñi njëkk a ubbi yoon wi ràññeewuñu ci Peeñu juróom-ñeent ab ñaareelu jamono bu yàgg téeméer ak juróom-fukki at. Seen déggin wi doon seen dëj moo di taxawaay bi ñu tabax “leer gu bees” gu Peeñu juróom-ñeent ci kawam. “Caabi” xareb Niniw moo ubbi leer googu. “Caabi” jooju dafay may kuy jàng waxyu mu mën a ràññee mboolem nguur yi ñu wone ci waxyuy Biibël bi nekk ci Dañeel ak Peeñu: Babilon, nguuru Medi ak Pers, Gereg, nguuri Seleucid ak Ptolemaic, nguuru Muhammat; te li gën a am solo, dafay gën a feeñal nguuru Room, ci li mu di ràññee taxaw ak daanu, du yu Room rekk, waaye itam yu nguuri Room gu Penku ak Room gu Sowu, ak yu Etaasini (yonentu caaxaan bi), nguuru paap bi (rab wi) ak Mbootaayu Xeet yi (jaan ju mag ji). Taxaw ak daanu yépp yu nguur yooyu dañuy seede yëngu-yënguy jaan ju mag ji, rab wi ak yonentu caaxaan bi, yëngu-yëngu yiy mujje yóbbu àddina si Armagedon. Juróom-benn aaya yu mujj yi ci Dañeel fukk ak benn ñoo wone yëngu-yëngu boobu, te taariix bu nëbbu bi ci aaya ñeent-fukk moo wone njàlbéenu yëngu-yëngu boobu.

Xareb Nineveh mooy buntu jubluwaay bu yonnee ci waxi seede yi nguurug Room, nguur yi Room gu Penku ak gu Sowwu ak it Room bu baab, ngir leeral seen toftal ci tegu way-jëf yi mujj yu jamono yi. Noonu nag, xareb Nineveh mooy caabi bi diir te matal ngir wone bu baax wàll yi bari yi ci seede yi yonnee ci mbiram Room; te, ni ko aaya fukki ak ñeent ci Daniel benn-fukk ak benn waxe, Room moo taxawal peeñ mi. Caabi bi dajale yoon yooyu mooy xareb Nineveh.

Ci sunu waajaloon mbind yi jiitu juróom yi jëfandikoo ngir wax ci ay alkande yu Peeñu 9, ci sunu mbind mi ci topp.