Téere Daniel ak Apokalips diñu yokkante, maanaam bu ñu andee ñoom ñaar, mat nañu ci seen matug njariñ.

«Ci Kàddu Yàlla, téere yi yépp ci Biibël bi dajaloo fa te jeex fa. Fii la mataleg téereb Dañeel nekk.» Acts of the Apostles, 585.

Njàngu nguur yi ci kàddug waxi yonent yi nekk ci Biibël war nañu nekk li taalibeb waxi yonent yi di sukkandiku ci moom, ndaxte fa la jaar-jaari biti bu fan yu mujj yaa ngi gëna feeñaleku.

“Lu gën na baax lool mooy nga jàng, ci leerug Kàddu Yàlla, sabab yi jiitéeyug yokk ak suuxlug nguur-nguur yi. Na ndaw yi jàng bind yii, te gis ni njariñu dëggu réew yi àndoon na bu baax ak nangu njariñ yu Yàlla. Na mu jàng jaar-jaariy yëngu-yëngu yeesal yu mag yi, te gis ni sax yoon yii, doonte da ñu leen xeeb te bañ leen, ba indi seeni way-dëkkal ci kaso ak ci bérab bu ñuy rey, moom yoon yii nag, jaarale ko ci sarax yooyu sax, da ñu not.” Education, 238.

Taariix yu sell—muy “yëngu-yëngu yu mag yu jëm ci defaraat” walla “jógu nguur yi ak seen daanu”—mbirum dund walla dee lañu ci Kàddug Yàlla. Paul bind na ci 2 Tesalonig saar ñaareel bi ne ñi bëggul dëgg gi te gannaaw loolu jot ci nax gu tar, dañuy jot ci nax googu ndax dañoo tànn a gàntal kàddu gi Paul xamle ci pàccu mbind boobu. Pàccu mbind boobu day wone diggante Rome buy jaamu xërëm ak Rome bu nguurug paap bi; diggante boobu mooy itam diggante Pergamos ak Thyatira, te mooy itam diggante weñ ak ban, ak diggante ninki-nànka bi ak rab wu àll wi. Jógu Rome bu nguurug paap bi, bi Thyatira di màndargaal, ak daanug Rome buy jaamu xërëm, bi Pergamos di màndargaal, ñoo di dëgg gu ñiy jot ci nax gu tar bañ.

Ci jaar-jaari Millerite, werante gi nekkoon diggante Millerite yi ak Protestaŋ yi, te jëm na ba mu dugg ci taabal pionnier bu 1843 bi, mooy woon kan mooy dooleb jaar-jaari biñu wone ne mooy “sàcc yi ci say nit” ci wax juroom-ñenteel ci Daniel fukki benn. Ndax sàcc ya doon yokkug Room gu pagan, ni Millerite yi di ko wax, walla ndax moo doon daanu Seleucid yi, ni Protestaŋ yi di ko wax?

«Xeet wu nekk réew mi agsi ci dalub jëf ji, maynañu ko mu jël wér gu mu yelloo ci suuf si, ngir gis ndax dina matal njariñu “Aji Wottu bi ak Ku Sell Ki.” Kàddug yëgle gi topp na yokkute ak wàññiku nguur yu mag yi ci àddina si—Babilon, Medo-Persia, Gres, ak Room. Ak ku nekk ci ñoom, ni itam ak xeeti réew yu gëna néew doole, jaar-jaar gi dellu na boppam. Ku nekk amoon na jamono ju muy seetlu, ku nekk dafa lajj, ndamlam daldi wéy, dooleem dem, te beneen daldi jël barabam....»

“Ci yokkuteek ak wàññante réew yi, ni ko xët yu Sell yi leeralee, ñoom war nañu jàng ne ndamalu biti rekk ak màkkaanu àddina amul njariñ. Babilon, ak lépp sa dooleem ak sa màgg ga, lu ni mel sunu àddina gisatul gannaaw gi,—doole ak màgg gu nit ña jamono jooju jàppe woon ne dafa sax te di yàgg,—nan la mu weesu ba noppi! Ni “tóor-tóoru ñax mi” la deewe. Noonu la lépp lu nekkul Yàlla di fondemaŋam di yàqu. Lu kenn man a sax mooy li ñu takk ak i mébétam te di won ay jikkoom. Ay pexeem rekk a di mbir yu sax yu sunu àddina xam.” Education, 177, 184.

Taariix bi Biibël di nettali mooy peeñu gi Solomon waxoon ne lu war a am la, ba mu waxee ne su peeñu amul, askan wi dina sànku. Millerite yi xàmme woon nañu te yégle téeméer ak juróom-fukki at yi “juróomi weer” gi nekk ci Peeñu saar 9, aaya 5 ak 10 di màndargaal, waaye gëstuñu woon bu xóot taariix bi ñu màndargaal ci saar 9 bu Peeñu. Xàmme woon nañu bu jub li juróomi weer gi ci aaya 10 di tekki, waaye dafa mel ni dañu foogoon ne, ndaxte aaya 5 ak aaya 10 ñoom ñaar dañuy ëmb wax jii di “juróomi weer”, loolu dafa doon fësal rekk waxu yonent bi jëm ci mbugal gi ñu màndargaal ci ñaari aaya yi. Léegi yomb na firndeel ne “juróomi weer” gi aaya 5 di màndargaal mooy téeméer ak juróom-fukki at yu tàmbali bi Mohammed deewee ci atum 632, te jeex ci atum 782, bi ñu toroxalee Lingeer Irene bu nguuru Byzantine, walla nguuru Room bu penku bi.

Ñi ubbi woon yoon wi juboon nañu ci ni ñu jëfandikoo fukkeelu aaya bi, di jàppe xareb Nicomedia bi amoon 27 sulet 1299 ni mooy ndoorteelu téeméer ak juróom-fukki at yu jeexoon ak toroxalug Constantine bu mujj bi nguuroon ci Constantinople, ci 27 sulet 1449. Rëdd ci kaw rëdd, diiru téeméer ak juróom-fukki at dafay wone Lislaam ci àddina sépp, ni ko musiba bu njëkk bi, bu Lislaam ci Araabi, ak ñaareelu musiba bi, bu Lislaam ci Tirki, ñoom ñaar di màndargaale. Lislaam bi toroxaloon emperëer bi ak emperaatris bi ñoom ñaar ci benn yoon, mooy wone Lislaam ci àddina sépp buy nangu nguur gu ëmb jigéen, ji Irene di màndargaal, ak góor, gi Constantine bu mujj bi di màndargaal.

Ci diirub téeméer ak juróom-fukki at bi jeex ci toroxal gi ñu def Irene, Lislaamu Araabi dafay nangu gox bi walla suuf si bokk ci Nguuru Bisant, ba tax Irene nekk ci toroxte gu réy, ba ñu forsaal ko mu fey galag diirub ñetti at, ci biir yeneen fay yu ñu ko sas. Bi ñu toroxalee Constantine, ki mujj, loolu màndargaal na njëlbéenu diirub ñeenti at buy jeex ci wërug péeyu Room gu penku ak daaneelam. Ci ñaari mbir yooyu, Lislaam moo ko defoon, Lislaamu Araabi ci Irene ak Lislaamu Tirki ci Constantine, ki mujj. Ci jamono yu mujj yi, Lislaam gi nekk ci àddina sépp, gi ñaari seede yu Lislaamu Araabi ak Lislaamu Tirki yi ñu wone ci musiba bu njëkk bi ak bu ñaareel bi di màndargaal, mooy jëkk a nangu suuf si, ba noppi nangu péey bi. Kurél gu politig gu jamono yu mujj yi, gi Constantine bu Room gu penku di màndargaal, dafa nekk ci séy bu màndarga ak kurél gu diine gu jamono yu mujj yi, gi Irene bu Room gu penku di màndargaal. Damaa jëfandikoo waxiin wi kurél gu politig ak gu diine ngir wax ci dëgg gi ne màndargag nataalu rab wi dafay feeñ njëkk ci Etaasini, ba noppi ci àddina si. Nataalu rab wi mooy séy bu màndarga bi nekk diggante Constantine ak Irene, te ñoom ñaar dañuy torox ci li ñu ñàkk seen suuf ak seen péey, yi Lislaam nangu.

Ci mengale ñaari taariix yi lañuy xàmmee seen séy bi, te séy bi amoon diggante Constantia ak Licinius ci atum 313 moo ko doon misaal, ba ñu taxawalee Ndogalu Milan, mbooloom ñi gëm ci Smyrna mi doon màndarga jeexee, te mbooloom ñi gëm ci Pergamos mi doon màndarga tàmbalee. Ñi Paul xamle ne réer gu tar mooy leen dal, dañuy bañ a gis yégleb artu bi Paul joxe, bi wax ne waccug ngëm dina am laata nitu bàkkaar ki di feeñ. Waccug ngëm gi ci taariixu Pergamos la am, te nitu bàkkaar ki feeñ na ci atum 538, ba mbooloom ñi gëm ci Thyatira tàmbalee.

Buleen kenn na leen nax ci benn anam: ndaxte bés boobu du ñëw, bu njëkkul ndëggum gu réy ga ak feeñug nit ku bàkkaar, doomu alkati gi; moom mi di bañ te yékkati boppam ci kaw lépp lu ñuy wax Yàlla, walla lu ñuy jaamu; ba tax mu toog ni Yàlla ci kër Yàlla, di wone ne moom mooy Yàlla. 2 Thessalonians 2:3, 4.

Taariixu Room gu penku joxe na ñaari seede yu dëggu waxyu gi ñu misaale itam ci lëkkaloo gi am diggante Room gu penku ak Room gu sowu. Ci lëkkaloo googu, Room gu sowu mooy mbooloom gëmkat ñi, te Room gu penku mooy nguur gi. Room mooy mbooloom gëmkat ñi ak nguur gi ñu boole, ni ko weñ ak ban di misaale ci Dañeel, saar ñaareel bi.

Ñaari yeneen seede yu jóge ci jaar-jaar bu sell bi ñu nettali ci téereb Peeñu ma, saar 9, dañuy dëggal benn sabab buy tax ñu man a wóorlu ne, ci mujju jamono yi, Lislaam ci àddina sépp dina song ab nguur gu ñu misaal ni bennalug mbooloom gëmkat ak nguur, ba nangu suufam ak péeyam. Osman nangu na suufu Nicomedia ci 27 sulet 1299, daldi nangu suufu Nicaea ñaari at gannaaw loolu, ci 1301. Doomam ju góor nangu na péeyu Nicaea ci 1331, te doom ju góor jooju moo nangu péeyu Nicomedia gannaaw bi mu ko wëree ci xare lu mat ñeenti at, ba ci 1337. Ñi njëkk a ubbi yoon wi dañu lëkkale woon 27 sulet 1299 ak Osman, waaye jàppuñu woon mukk xare bi ci topp, maanaam xareb Nicaea, ni ñaareelu jéego bi ci jaar-jaaru taxawal Nguur gu Mag gu Ottoman. 27 sulet 1299 mooy woon jéego bu njëkk bi ci ay jéego yuy yóbbu ba ci yoonu Dibéer bi. Ñaari jéego yu njëkk yi Lislaamu Tirk yi def dañoo màndargaaloon ndoorteelu kàddug yonent gu jeex ci 1449, daldi jeexaat ci 1840, daldi jeexaat ci 9/11, daldi jeexaat ci 31 desàmbar 2023.

Jéego bu njëkk ci ñaar yooyu màndargaalul woon rekk ndoorteelu téeméer ak juróom-fukki at, waaye màndargaaloon na itam ndoorteelu fanweer ak juróom-ñetti at. Mu tàmbali bi Osman jëlee suufu Nicomedia, te mu jeex fanweer ak juróom-ñetti at gannaaw loolu, bi doomu Osman jëlee péeyu Nicomedia ci atum 1337, ci njeexitalu wër gu matoon ñenti at. Limu fanweer ak juróom-ñett dafay màndargaal “jóg”, te jéego bu njëkk bi Osman def ci jël suuf si màndargaaloon na jógug Lislaamu Tirk yi. Ci jéego bu njëkk boobu bu mat fanweer ak juróom-ñetti at, ab wërug “ñenti at” mooy màndargaal njeexital gi. Ci jéego bu mujj ci téeméer ak juróom-fukki at yooyu la toroxte gi ame, te ñenti at gannaaw loolu, ci atum 1453, lañuy jël péeyu Room gu penku.

Muy Tirki yu Ottoman yi ci atum 1453, muy doomu Osman ji mi nangu Nicomedia ci atum 1337 ak Nicaea ci atum 1331, ci ñett xew-xew yooyu yépp, dëkk bu nekk ci péey yooyu mas na doon péeyu Room gu penku ci benn jamono ci taariix. Ñett rëdd yooyu yépp dañuy wone ni ñu nangoo Room gu penku. Benn bu nekk ci ñett rëdd yooyu dafay wone ni Lislaam njëkk a nangu gox bi, ba noppi mu nangu péeyu Room gu penku. Tur wi ñett péey yooyu yépp di yor mooy turu gox bi. Benn bu nekk ci ñett rëdd yooyu dafa am ay jëmmu taariix yu ko jagoo, di alpha ak omega. Ci wone diggante jàngoo ji ak nguur gi, jaarale ko ci toroxal gi Lislaam toroxal buur bu mag bi ak buur bu mag bu jigéen bi ñoom ñaar, toroxal gi waxi yonent yi wax dafa lëkkale seen rëdd ak Room gu sowu, gi Constantine bu Mag bi toroxaloon itam, bi mu tànnee Constantinople ci bérabu dëkku Room ci atum 330. Toroxal gu mujj gi dal ci Room gu sowu, ci atum 476 la am, ak buur bu mag bu mujj bi, te dale ko foofa, Room gu sowu wéy na di néew doole ci lu gaaw.

Roomu sowu, bu ñu ko méngalee ak Roomu penku, mooy woon jàngub karceen bi; penku gi mooy woon nguur gi. Toroxte ca njàlbéen ga ci 330, teg ca toroxte ci 476, gannaaw loolu ci 782, te beneen yoon ci 1449. Ab rëddu toroxte buy tàmbalee ci xaajug benn nguur, teg ca ci 476 toroxtey ñàkk buur bu mag bi, te kon ñàkk nguur gu mag gi, te gannaaw loolu Lislaam indi toroxte, njëkk ci suufu penku gi ci 782, ba noppi ci péyu penku gi ci 1453.

Lislaam ci waxi yonent yi ci Biibël mi dafay leeral sëtub Room bu bëj-gànnaaru ak bu sowu, te leer gi Lislaam di jur tey dañoo déggoo ak leer gu sampoon ngir pionie yi Millerite, waaye dafay sore lool ci boppam. Jamono ji ngir seetaan, mi tàmbalee ci atum 2024 ak kàddu gi ne ñan ñoo di “sàcc yi ci sa nit ñi, ñiy dëgëral peeñ mi,” mooy alfa bu jamono woowu ngir seetaan; te léegi ci mujjug jamono woowu ngir seetaan, leer gu jóge ci mbirum Lislaam ci Pexe mu juróom-ñent ci Kàddug Yàlla mi yokk seede yu jëm ci Room bu sowu ak bu bëj-gànnaaru, yi kenn mosul woon a xalaat walla a natt ba ci fan yi mujj yii nu nekk.

Rëddi waxyu yi jëm ci Lislaam, te ñu leen wone ci saar juróom-ñeent ba fukk ak benn, dañuy boole rëddi taarix yi nekk ci aaya fukk ba fukk ak juróom-benn yu saar fukk ak benn bu Daniel, ci seen joxe ay seede yu lëkkaloo ak rëdd yi ñuy waxtaane ba léegi ci jukki yii. Waaye ci biir nataalu waxyu biy wone yéegu Lislaam, am na itam yéegu yëngu-yëngub Millerit yi ak yéegu yëngu-yëngub téeméeri junni ak ñeent-fukki junni ak ñeenti junni ñi. Ñaari diir yu ñeenti at, yu ñu samp bu dëgër ci biir waxyuy jamono yi ci saar juróom-ñeent bu Peeñu ma, te ñu di ay xaaj ci waxyu yooyu, dañuy joxe seede ci ñeenti at yi dale ko 1840 ba 1844. Ci 1844, jamonoy waxyu jeex na, kon ci melokaanam yi aju ci waxyu lañuy tekke diiru ñeenti at bi di màndarga, waaye du ci jamono. Diiru ñeenti at bu jëkk bi dafay wone Lislaam muy nangu Nicomedia, dëkk ba nekkoon péeyu Room gu penku, ci 1337, fanweeri at ak juróom-ñett gannaaw ba baayam nangoo gox boobu. Diiru ñeenti at bu ñaareel bi dafay wone toroxte gi Lislaam teg ci njiiti nguur ak diine yu Room gu penku ci 1449, te diiru ñeenti at bu ñetteel bi dafay wone feeñug kàttanu Yàlla gu fees ak ndam, ba malaaka mi leeral àddina si ak ndamam wàccee bésub 11 ut 1840.

Taariixu Millerit yi ci malaaka mu njëkk mi ak mu ñaareel mi méngoo na ak taariixu malaaka mu ñatteel mi, ci jamono ji ñuy màndargaal ñu 144 000 ñi. Liggéeyu màndargaal bu mujj boobu mooy far bàkkaar; mooy boole nekkug Yàlla ak nekkug nit, te dafay am ci biir xare bu Lislaam di indi.

Noonu ubbi kàmba gu ñàkk pacc bi; te saxaar jógé ca kàmba ga, ni saxaaru furnaas bu mag; te jant bi ak asamaan bi lëndëm ndax saxaar ga jóge ca kàmba ga. Te ñaaxum jógé ca saxaar ga, wàcc ci suuf si; te ñu jox leen kàttan, ni rab yi nekk ci suuf si amee kàttan. Te ñu santaane leen, bu ñu lor duuru suuf si, mbaa benn lu verde, mbaa benn garab; waaye nit ñi rekk ñi amul màndargay Yàlla ci seen jë ba. Peeñu Yoxaan 9:2–4.

Matugg gu mat soppiképp yépp ci bépp yooni waxi Yàlla mooy ci fan yu mujj yi, kon mbooloo bii mi ngi wone ndigël gu ñu tàmpe nit ñi ñaari téeméer ak ñeent-fukk ak ñeent junni. Waxi yooni jëm ci Islama ci Peeñu 9 moo joxe bàyyi-jéggi bu jaar ci taarix ngir indi misaal bi gën a mat ci kàttan gi samp peeñ mi, boole ko ak taarix bi yamoon ci 11 Awoot 1840, ba ñu téye Islama. Dale ko fa, seede Peeñu 9 dafa yaatal ba dugg ci kapitel 10 ak ci taarixu malaaka bu njëkk ak bu ñaareel. Gannaaw loolu, ci kapitel 11, musiba bu ñetteel bi dikk na ci mbëggeel ndigëlu Dimaas, te foofa la yuuxu kawe gi malaaka bu ñetteel bi tàmbalee. Kapitel 9 mooy caabi Islama ci teginu yéeg ak daanu nguuru yi ni ñu leen tëral ci Danyeel ak Peeñ mi. Kapitel 10 ak 11 dañuy wone jaar-jaaru junni ñaari téeméer ak ñeent-fukk ak ñeent junni janq yu xarañ yi. Kapitel 9 day wone misaal bi samp peeñ gu biti, te kapitel 10 ak 11 dañuy wone peeñ gu biir gi ñu boole ak topp Kuur gi ba dugg ca Bu Sell ba gën a Sell ga.

Fukkeelu saaru Peeñu tàmbali na ci wone Kirist ni malaaka mu am doole mi, muy wàcc ak téere bu ndaw bu ubbeeku. Mbir moomu sotti na ci 11 ut 1840, ci jeexitalu waxyu bi ci juróom-ñeenteelu saaru Peeñu, bi wone àppu ñetti téeméer ak juróom-ñeent-fukk ak benn at ak fukki fan ak juróom. Fukkeelu saaru Peeñu wone na jaar-jaari jamono yi dale ko foofa ba yégle bi wexee ci biiru Yowaana ci 22 oktoobar 1844. Ñeenti at yi diggante 1840 ak 1844 tàmbali nañu ci ñëwu malaaka mu njëkk mi, te jeex ci ñëwu ñatteelu malaaka mi. Ñeenti at yooyu toppoon sotti gi amoon ci 11 ut 1840, ñeenti at yi dale ci 27 sulet 1449 ba 1453 ñoo leen doon màndargaal, ci ndoorteelu àppu ñetti téeméer ak juróom-ñeent-fukk ak benn at ak fukki fan ak juróom. Ñaari àpp yooyu, bu ci nekk di ñeenti at, méngoo nañu ak ñeenti at yi ñu wëroon Nicomedia, dale ci 1333 ba 1337. Ci wàllu màndarga yi, Lislaam nangu na Room gu penku ñetti yoon. Yoon wu njëkk wi, ci wër gi ñu wëroon Nicaea la amoon ci 1331, gannaaw loolu ci wër gi ñu wëroon Nicomedia diirub ñeenti at ci 1337, ba noppi ci wër gi ñu wëroon Constantinople ci 1453.

Diocletian séddale na Rome ci penku ak sowu-jant ci atum 293, ci wàllu yoon, te Constantine séddale na Rome ci penku ak sowu-jant ci atum 330, ci wàllu waxyu. Ci atum 395, bi buur Theodosius I faatoo, séddalees na nguur gi ci anam gu ofisyeel te ba fàww, ndaxte bàyyiloon na ñaari doomam yu góor penku gi ak sowu-jant gi ci ndono. Mbooloom Katolig mi séddalikoo na ci penku ak sowu-jant ci atum 1054, ci “séddalikoo gu mag gi.” Séddalikoo bi ndànk-ndànk la amoon, ni tasaaroo gi ci toppoon it ame. Séddalikoo boobu ba tey jii mu ngi am. Ci biir juróom-fukki at yu topp at boobu, mbooloom sowu-jant mi nekk Rome tàmbali na ay xarey bantub masiŋ ngir xeex Lislaam, te xare yooyu yàgg nañu lu tollu ci ñaari téeméeri at. Rome gu sowu-jant daanu na bi mu ñàkkee buuram bu mujj ci atum 476. Rome gu penku daanu na ci atum 1453. Rome gi paap yi jiite daanu na ci atum 1798. Rome gi jaamoon ay xërëm séddalikoo na ci penku ak sowu-jant ci at yi 293, 330 ak 395. Rome gi paap yi jiite séddalikoo na ci penku ak sowu-jant ci atum 1054. Soxna White dafa wone ne jógug nguur yi ak seen daanu mooy benn ci mbir yi gën a am solo te ñuy sukkandiku ci njàngum Kàddug Yàlla.

Nguur yi ñu feeñal ci leeru taariix, dale ko ci juróom ñeenteelu saaru Peeñu, dëgëral nañu lay wi ne Room moo samp peeñu mi. Lëkkaloo gi am ci waxyu diggante Lislaam ak téeméer ak ñeent-fukk ak ñeenti junni yi firnde la buy wone ne xibaaru yuuxu digg-guddi gi, bi amoon misaalam ci Kirist bi muy war mbaam dugg Yerusalem, waxyu wu aju ci jamono moo koy màndargaal; waxyu boobu tàmbali woon na ci jamonoy musiba bu jëkk bi, wéy ci ñaareelu xaaju waxyu bi ci ñaareelu musiba bi, ba sotti ci taariixu ñeenti at yi yëngu-yëngub Millerite bi aju ci malaaka mu jëkk mi ak ñaareel mi tàmbalee woon ak sottig waxyu woowu ci boppam. Waxyu bi tàmbali woon na ak màndarga “fanweer ak juróom ñett ak ñaari at” (1299 ak 1301), di màndargaal feeñug Lislaam, te mu jeex ak màndarga “fanweer ak juróom ñett ak ñaari at” (1838 ak 1840), di màndargaal feeñug Millerite yi.

Ci atum 1844, bi diiru ñeenti ati taalibey Miller, gi ñu misaaloon ci wërug xare bi dale woon ci 1333 ba 1337 ak ci diir bi dale woon ci 1449 ba wërug xare bi amoon ci 1453, jeexee, jamonoy waxyu waratul woon a jëfandikoo. Yékkati raayab téeméer ak ñeent-fukk ak ñeenti junni yi am na lëkkaloo gu jub ak waxyu wi ñuy yékkati Lislaam ci biiram.

Yuda, yaay sa doomu ba lay sant; sa loxo dina nekk ci baatu sa noon yi; doomi sa baay dinañu sukkandiku ci sa kanam. Yuda mooy xaleeb gaynde; sama doom, joge nga ca lekkukaay ba, yéeg. Mu suux, mu tëdd ni gaynde, ak ni magum gaynde; ku ko di xëyëlati? Sàng bi du tàggook Yuda, mbaa ki di sàmm yoon du jóge ci diggante tànkam yi, ba Shilo ñëw; te mbooloom xeet yi dinañu dajale ci moom. Mu boole xaritam mbaam ci garabug reseñ, ak doomu mbaamam ci reseñ bu tedd bi; mu raxase ay yéreem ci biiñ, ak ay collaayam ci deretu reseñ: ay bëtam dinañu weex ndax biiñ, te bakkam dinañu set weex ni meew. Njàlbéen 49:8–12.

Ñi mat téeméeri junni ak ñeent-fukki junni ak ñeenti junni dañuy feeñal bu mat sëkk jikkoy Almasi, te Almasi mooy, ci yeneen màndarga yi ñu koy misaale, “garabu reseñ gu tànneef.” Ci Njàlbéen ga 16:12, ñu wone ne Ismayla nit ku “àll” la.

Te mooy nit ku ànd ak dof; loxoom dina jëm ci nit ku nekk, te loxou nit ku nekk dina jëm ci moom; te dina dëkk ci kanamu mboolem ay mbokkam.

Baat bi ñu tekki “bu àll” mooy mbaam-sëf bu àll bu Araabi bi. Ndawi Kirist yi ci fan yu mujj yi dañuy war bataaxalu mbaam-sëf bu àll bu Araabi bi, mbaam-sëf bi Kirist waroon ba dugg Yerusalem, mbaam-sëf bi mujj wax gannaaw ba ko Balaam dóoree ñetteelu yoon. Ndaw ya yégle bataaxal bi dooleeloon bataaxalu malaaka mu jëkk mi ci 1840 gisuñu woon waxu yonent ju jëm ci téeméer ak juróom-fukki at, ju lëkkaloo ak mbir mi te am solo, ci taariixu waxu yonent boobu sax, fa bataaxal bi dooleeloon mbooloo mi nekkoon. Gisuñu woon ñaari diir yu ñeenti at ci waxu yonent jooju sax ji jëm ci jamono, diir yu doon misaalu taariix bi dale ci 1840 ba 1844. Gayndeg giiru Yuda gi mu ngi léegi feeñal leer gu jóge ci “yooni cosaan yi”, gu kenn masul gis, te leer la gu dëppoo ak leer gi di feeñ dale ko ci 31 Desàmbar 2023. Leer googu dafay dindi bépp sikki-sàkka ci laajub xam ndax Lislaam mooy dóor Nashville. Leer gi dafay leeral màndargag Room, ba di kàddug omega ci weranteb alfa bi amoon ci 2024 ci mbirum sàcckati sa askan, te mooy itam màndargag omega gi ci werante bi jëm ci màndarga googu ci boppam ci taariixu Millerit yi. Dafay wone ne Lislaam, ni mu feeñe ci waxi yonent yi jëm ci jamono ci Peeñu juróom-ñeent, mooy bataaxalu biti bi ci taariixu biir bi ci diir bi ñuy tëmbal téeméer ak ñeent-fukk ak ñeenti junni ñi. Am na ab diir nu di jàngale dëgg gii, waaye léegi mën nañu ko firndeel ci benn rëdd bu tàmbali ci Peeñu juróom-ñeent te jeex ci Peeñu fukk ak benn. Ñetteelu diiru ñeenti at bi lëkkaloo ak waxu yonent ji jëm ci jamonoy Lislaam, ji sotti dale ko ci 1840 ba 1844, dafay doon misaalu diir bi ñuy tëmbal téeméer ak ñeent-fukk ak ñeenti junni ñi. Ci yëngu-yëngub suuf bu mag bi Peeñu fukk ak benn di wax lañuy yékkati téeméer ak ñeent-fukk ak ñeenti junni ñi ni ab raaya.

Ci Esekiyel saar fanweer ak juróom-ñaar, dekkalug askanu Yàlla ba mu nekk mbooloom xare dafa am ñaari jéego, yu ñu misaaloon ci bindug Aadama. Ci lu jëkk, ñu móol Aadama ci ban; gannaaw loolu, Almasi bi ëf ci moom noowug dund. Ci Esekiyel, kàddug waxyu gi jëkk moo móol néew yi, waaye dañoo des ci dee. Gannaaw loolu, ñu ëf ñeenti ngelaw yi ci kaw néew yi, ñu jóg, nekk mbooloom xare mu am doole. Limu fanweer ak juróom-ñett ak limu ñeent-fukk dañuy màndargaal ñaari jéego yooyu.

Dinanu yokkute mbir yii ci artikel bi ci topp.

Gannaaw ba loolu amoonna benn màggalu Yawut yi; te Yeesu dem na Yerusalem. Léegi, ca Yerusalem, ci wet gi ñuy wax buntu xar yi, am na benn ndox mu dajale, te ci làkku Ebere ñuy ko wax Betesda, mu am juróomi poros. Ca yooyu la mbooloo mu barey ñi wopp, ñi gumb, ñi lafañ, ak ñi wow, nekk di xaar yëngu-yëngu ndox mi. Ndaxte ab malaaka daan wàcc waxtu wu ñu sàkk ci ndox ma, di yëngal ko; te ku jëkk a dugg gannaaw ba ñu yëngalee ndox ma, dafa doon wér ci bépp wopp wu mu amoon. Foofa it amoonna kenn ku amoon wopp diirub ñetti fukki at ak juróom ñaar. Bi Yeesu gisee ne mu tëdd, ba xam ne yàgg na lool ci xaalis boobu, mu ne ko: “Ndax bëgg nga wér?” Nit ku wopp ka tontu ko ne: “Sang bi, amuma kenn ku ma sànni ci ndox ma bu ñu ko yëngalee; waaye bi may dikk, keneen di ma jiitu wàcc.” Yeesu ne ko: “Jógal, yékkati sa lal, te dox.” Ci saa si nit ka wér na, yékkati ay lalam, ba noppi dox; te bés booba bokkoon na ci bésub Noflaay bi. Yowaana 5:1–9.

Léegi, ma ne: Jógalal, jéem ci dexu Sered. Noonu nu jéem ca dexu Sered. Diir ba nu jóge Kades-Barneya ba ba nu jéem ca dexu Sered mooy ñetti fukki at ak juróom ñett; ba keroog xeetu góor ñi bokk ci xare, yépp sànku ci biir mbooloom ga, ni Aji Yàlla giñoon na leen ko. Deuteronome 2:13, 14.