Taariixu aaya ñeent-fukk bi nëbbu - Nimeero fanweer ak ñett

Ci téereb Njàlbéen, saar ñeent ak juróom, dañuy méngale limu askanu Kayin ak limu askanu Set, di wone seen wuute.

Ñaari askan yi dañuy misaal wuute gi am diggante ñi sànku ak ñi mucc, te am na ci sët-sëtaati ñaari askan yi ñuy doon ‘màndargay sët-sëtaat’ yu méngoo ci ñaari askan yu wuute yooyu. Kayin mooy misaalu xeetu nit ñu tuubul seen bàkkaar, te seen tolluwaayu bopp rekk lañuy naqarlu.

Cain mooy misaalu xeetu nit ñi tuubul te ñuy bàyyi seen xel ci seen xaal bu doy tiis rekk, xaal boobu ñu indi ci seen bopp ndax seen bañ a wut a def lu baax.

Ci jukki yu mujj yi, wonoon nanu ne Enog mooy màndargag malaaka bu jëkk bi, Lameg mooy màndargag ñaareelu malaaka bi, Matusalem mooy woote gu digg guddi gi, te Nóoyin mooy ñatteelu malaaka bi. Lameg, mi bokk ci askanu Set, dee na bi mu amee juróom-ñaari téeméer ak juróom-ñaar-fukk ak juróom-ñaari at, muy juróomi at laata mbënn mi, te ci jamonoy mbënn mi la Matusalem dee. Juróomi at gannaaw deewu Lameg la Matusalem dee, te kon seeni dee ay màndargay deewu soxnas Esekiyel lañu; benn at ak genn-wàll (1.5) gannaaw deewu soxna si la Yerusalem, soxnas Mbote mi, dee.

Deewug soxnas Ezekiel ak gu Lamech, yi nekk deewi alfa te lëkkaloo ak deewug Jerusalem ak gu Methuselah, yi nekk deewi omega, nekkoon nañu misaalu deewug John Palaiologos, te juróomi at gannaaw deewam, Constantine fukk ak benneel bi dee ci kaw miiri Constantinople. Rëddu Lamech wone na juróomi at, te ci njeexital gi am diiru juróom-ñaari fan yu mala yi di toxu. Rëddu Rome gu penku nekk na misaalu juróomi at, ak itam diiru ñeenti at ci biir juróomi at yooyu yépp. Rëddu Ezekiel nekk na misaalu ñaari at, ak itam benn at ak genn-wàllu at (1.5). Rëddu Ezekiel, mi wone Babylon di yàq Jerusalem, méngoo na ak ñaareelu yàq gi Rome yàq Jerusalem, dale ko ci atum 66 ba ci atum 70. Rëddu Rome ci yàqug Jerusalem jur na diiru ñeenti at ak diiru ñetti at ak genn-wàllu at. Rëdd wu nekk ci ñeenti rëdd yooyu yu nekk ay misaal jurul benn diir rekk, waaye jur na ñaari diir yu nekk ay misaal ci biir seedeem bu waxyu.

Lamech, John Palaiologos ak soxnas Ezekiel ñoo di màndargay alpha bu ab diir buy jeex ci ab dee bu omega. Ñaari rëdd ci ñetti rëdd yi dañuy màndargaal ab wërug dëkk buy jeex ci deewu seen moroom yu méngoo ak ñoom. Rëdd wi ci des dafay jeex ci duggug mala yi ci gaal gi. Moroom bi ci omega dafay dëppale mbënnum Noah ak tasug Jerusalem ak tasug tata yi wër Constantinople. Ñetti màndarga yu omega yépp dañuy màndargaal jeexug diir bi ñu may nit ñi ngir ñu tuub, ci yoonu dibéer wi nar a ñëw léegi.

Wóor na ne amul woon wër ci seede bu gaalu Noó, waaye war na woon a am yéegukaay bu sëgg ngir ñu man a dugg ci gaal gi. Bu ñu jàppee yéegukaayu yéb boobu ni lu misaal yéegukaay bu sëgg bu ñuy jëfandikoo ci wërug dëkk, kon ñetti seedey dee yi yépp dañuy wone wër. Ci rëdd wu jamono ju Room ci tasug Yerusalem, dale ko ci atum 66 ba atum 70, Cestius wër na dëkk bi ci atum 66, Titus wër ko ñaareelu yoon ci atum 70.

Ñeenti at yi jeex ak wërug Constantinople ci atum 1453 dañuy màndargaal ñaareelu diiru ñeenti at ci waxyu “juróomi weer” bi jëm ci Lislaam te nekk ci Peeñu, saar juróom-ñeent. Diiru ñeenti at bi jëkk ci waxyu “juróomi weer” bi dafa dale woon ci 1333 ba 1337, ci wërug Nicomedia. Wër googu itam dafa màndargaaloon jeexug diiru fanweer ak juróom-ñetti at, dale ko ci 27 Sulet 1299. Ñaari yoon yi ñu alag Jerusalem, benn yoon bi ñu alag Constantinople, mbënn mi ak wërug Nicomedia ñooy juróomi seede yu kàmpaañu xare gu Panium, gi dale woon ci 200 at laata Kirist di juddu ba 198 at laata Kirist di juddu; kàmpaañ googu moo kon di juróom-benneelu seede bi, te am na ay yeneen itam.

Mën nañu dëppale ci lu yomb ñaari yàqtey Yerusalem yi, “rëdd ci kaw rëdd.” Mbënn mi ak rëddu Room gu penku dañuy dëppoo jaarale ko ci dee yi ñu bokk ci alfa ak omega. Kampaañu xareb Panium bi, ak rëddu Esekiyel bi ci atum 587 laata juddug Kirist lañu koy dëppale, ndax diir bu nekk ci ñaari wërug dëkk yooyu ñaari at la màndargaal. Panium dañu ko màndargaal ci aaya 15 bu Dañeel 11, te aaya boobu jiitu na aaya 16, bi màndargaal yoonu Dibéer bi nar a dikk léegi, ni ko yàqtey Yerusalem yi ci atum 586 laata juddug Kirist ak atum 70 gannaaw juddug Kirist defoon. Diiru ñaari at bu xareb Panium ak wërug Sidon moo dugal rëdd bu nekk ci yooyu ci jaar-jaar yu nëbbu yi ci Dañeel 11 aaya 40.

Xàmmikaayu waxyu bu njëkk bi ci wër yi amoon ci ñaari yoon yi ñu yàqoon Yerusalem dafay màndargaal ab màndarga; Cestius ci atum 66 ak deewu soxnas Ezekiel ay màndargay alfa lañu woon, ñoom ñaar. Lamech itam mooy xàmmikaay bu njëkk bi, kon, ci seede ñaari seede, Lamech itam ab màndarga la. Atam yu mat 777 dañuy màndargaal màndarga bi ñeel mbooloom gëmkat mi gàddu ndam, mi ëmb ñetti cér: ab yonent, ab saraxalekat ak ab buur.

Enoch, mi nekkoon ci juróom-ñaareelu maas gi dale ko ci Adam ci askan wi jaare ci Seth, ànd na ak Yàlla diirub 300 at, ñu yóbbu ko asamaan. ‘300’ màndarga la buy wone ñetti téeméeri tabloy 1843 yu njëkkat ya, ak ñetti téeméeri waarekat yu doon topp Miller yi dëppook tablo yooyu, ak itam gàngooru Gideon gu amoon ñetti téeméeri xarekat. Enoch, waarekat yi doon topp Miller ak ñetti téeméeri xarekat yu Gideon ñoo di ay màndarga yuy wone téeméer ak ñeent-fukk ak ñeenti junni yi. Samson jël na 300 till, takk leen ñaar-ñaar, ba loolu wone 150 ak màndarga mu ñu takkale te mu mat ñetti téeméer.

Ñaari waxyu yu juróomi weer yi jëm ci Lislaam te nekk ci saaru juróom-ñeent bi ci téereb Peeñu dañuy wone ne “safara” ak “ay geen” ay melokaani Lislaam lañu.

Kàttanu Lislaam nekk na ci seen gémmiñ ak ci seen geen.

Kàttan gi Lislaam am ci mbugal ak rey nekk na ci seeni gémmiñ ak ci seeni geen, te mu ngi génn ci seeni gémmiñ ak seeni geen.

Lislaam ak Israel lëkkaloo nañu ci wàllu waxi yonent yi, ndax ñoom ñaar ay doomi Abraham lañu, te ci seen bànqaas bu nekk, “bopp” bi mooy “ki màggat te tedd”, te “geen” gi mooy “yonent biy jàngale ay fen.” Ci Lislaam, yonent bu cosaan ba, bi jàngale woon ay fen, mooy Mohammed. Alxuraan ji dafay màndargaal fen yiy xiir njéeréeri Lislaam yi, te ki màggat te tedd mooy seen njiiteefu politig. Lislaam, xaralay doxal nguur (gémmiñ) moo koy jiite, te fen yi ci Alxuraan ji (geen) ñooy leen xiir. Ñetti téeméeri tilli Samson yi, dañu leen séddale woon ci ñaari mbooloo yu juróomi weer, yu wara mbugal te rey jaarale ko ci safara si, saxar si ak suufar si.

Sawara, saxar ak suufar yor nañu melokaani waxyu yu ñetti malaaka yi. Li jëkk ak li mujj ay xeeti sawara lañu. Reenu baat bi “suufar” day màndargaal melax gu cosaanoo ci Yàlla. Sawara day màndargaal ab yégle; saxar si mooy li yégle bi jur, te suufar si day wone ne yégle bi ci diine la jëm. Mbir yooyu ñett yépp ay roy-roy yu dul dëgg lañu ci yégle bu dëgg bi ñetti malaaka yi ci Peeñu fukk ak ñeent di yégle. Kiiraayu dënn gu weñ gi, sawara, yasint ak suufar lañu koy màndargaale. Roy-roy bu dul dëgg la ci kiiraayu dënnu saraxalekat bu mag bi. Kiiraayu dënnu saraxalekat bu mag bi day màndargaal téeméeri junni ak ñeent-fukki junni ak ñeenti junni ñi, ci melow fukk ak ñaari doj yu am solo yu nekk ay nit, yu ñu boole ak Yàllaay gi Urim ak Thummim di màndargaal. Yasint bu jamono yu yàgg ya dafa doon am melo wu baxaab-ñuul te lëndëm, walla wiyole wu lëndëm. Yasint bi ci kiiraayu dënnu Islaam gi dafay méngoo ak saxar siy génn ci gémmiñi Islaam (nguur) ak geeni Islaam (jàngu).

Li ñu yóbbu Enog ca asamaan gannaaw bi mu doxandoo ak Yàlla diirub 300 at, moo lëkkale limu 300 ak xibaaru malaaka mu jëkk mi, bi agsi ci 1798. Xibaar boobu bu malaaka mu jëkk mi jot na doole ca 11 ut 1840, bi waxyu juróomi weer wi ci Peeñu juróom-ñeent matee. Ñaari diiri juróomi weer yi ci saar bi dañoo lëkkaloo, rëdd ci kaw rëdd. Ci lu yàggul rekk lañu xam ne juróomi weer yi ci aaya juróom ak yi ci aaya fukk, ñaari diir yu wuute lañu, bu ci nekk mat téeméer ak juróom-fukki at. Bi ñu xamee dëgg googu, Samson yeew till yi ñaar-ñaar, ba am téeméer ak juróom-fukki mbooloo, mbooloo mu nekk ñaari till.

Ci taarixu waxyu bi jëm ci Samson (tur wu tekki “jant”), “saxar” si génne woon ci kàmb gi, ca jamonoy caabi ji xareb Nineveh di màndargaal, muuraloon na jant bi ak lëndëm. Millerit yi ràññee woon nañu bu jub ne li saxaru kàmbug Lislaam gi muur jant bi mooy làqu Xebaaru Jàmmu Kirist, bi jant bi (Samson) di màndargaal. Am na yeneen lëkkaloo yu bari diggante seedeb Samson ak Lislaam li ñuy wax ci Peeñu ma, saar juróom ñeent ba fukk ak benn.

Limu ñett feeñ na ci nettalib Samson, ci ñetti fan yi ñu joxoon gani céet gi ngir ñu firi léeb wi. Samson jëflante na ak ñetti jigéen: jabaram ja jóge Timnah, njaalookat bi ak Delilah. Noowug Boroom bi dal na ci Samson ñetti yoon: ba mu dajeek gaynde gi, ca Ashkelon ak ca Lehi. Samson jox na Delilah ñetti tontu yu dul dëgg, bala muy wax dëgg gi. Limu ñett mooy màndargaal mbooloom ñetti jëmm yi nekk Yàlla, ak mbooloo mi koy roy ci njublaŋ, muy ninkinànka gi, rab wi ak yonent bu fen bi, ak itam ñetti wàll yi mbooloom ñi gëm mi jël ndam li ëmb.

Fanweer mooy limu saraxalekat, te ñu indi woon fanweeri àndandoo ci reeru céetu Samson. Noonu Samson teg fanweeri sër ak fanweeri yére ci tegoo bi, su gan yi manee firi lëbb bi. Bi ñu biralee kumpag lëbbam ci wor, Samson rey fanweeri góori Ashkelon ngir fey tegoo bi. Fanweer, ci wàllu waxyu, mooy fukkeelu pàccu ñetti téeméer, te ñetti téeméeri till yi Samson jàppoon, takk leen ci téeméer ak juróom-fukki mbooloo yu ñaar-ñaar, dëppoo nañu ak doxandoo gi Enoch doxandoowoon ak Yàlla diirub ñetti téeméeri at, te lëkkaloo nañu ak ñaari kàdduy waxyu yi jëm ci juróomi weer ci Peeñu juróom-ñeent, yi ñu lëkkale ci doxalinu rëdd ci kaw rëdd. Ñetti téeméer, ci wàllu waxyu, mooy fukkeelu pàccu ñetti junni, te ñetti junni mooy màndargaal ñi des, muy ñi des ñu jub, ni ña tuub ca bésu Pàntakot leen di màndargaale, walla ñi des ñu jubadi, ni ña bànni Lewi reyoon ca fippug wëllu wurus wa leen di màndargaale.

Ci wàllu waxi yonent yi, fippu gi amoon ci mbirum sëllu wurus wi ak ñi tuuboon ca Pentekot, ñoom ñaar dañuy méngoo ci yoonu dibéer biy waaj a ñëw. Benn mbooloo mu des moo misaal benn mbooloo mu des ci askan wi bokk ci kóllëreg Yàlla, ak benn mbooloo mu des ci ñi nekk ci biti géttug askan wi bokk ci kóllëreg Yàlla. Ñetti junni yi ñu njëkk a tudd ci seedeb Samson ñooy Yawut ya jàppoon Samson ngir dalal xelum Filisteen ña, te ñetti junni yi ñu tudd ci ñaareel bi ñooy Filisteen ña. Àtte bi ci kër Yàlla lay tàmbalee, ba noppi mu jëm ci liggéeykati fukk ak benneelu waxtu, yi nekk ba tey ca Babilon. Seedeb Samson dëggal na ni ñetti junni yi di misaal mbooloo mu des, te dëggal na itam toftale gi yoonu àtte bi di doxe. Enoch doxandoo na ak Yàlla diirub ñetti téeméeri at, di misaal noonu mbooloo mi des ci askan wi bokk ci kóllëreg Yàlla, ñi dul mos dee. Mbooloo moomu mi des mooy téeméer ak ñeent-fukk ak ñeenti junni yi, ñi ñu wone seen wuute ak mbooloo mu réy mi ci saar bu juróom-ñaar ci téereb Peeñu.

Fukkeelu 300 mooy 30, te 30 day màndargaal ab saraxalekat; rax-ci-dolli, limu ñett, di fukkeelu fanweer, day màndargaal Yàllaay, ak itam yàllaay bu dul dëgg bu ninki-nànka bi, rab wi ak yonent bu fen bi. Ñett day màndargaal itam ñetti xaaj yi ci mbootaayu gëmkat gi jël ndam, te ñi koy màndargaal ñooy Buur Daawuda, mi tàmbalee di buur bi mu amee fanweeri at, ak saraxalekat Yuusufa, mi tàmbalee di liggéey bi mu amee fanweeri at, ak Esekiyel, mi doon yonent te di saraxalekat, te tàmbalee liggéeyam bu yàgg ñaar-fukki at ak ñaar ci fanweereelu atum fukk ak juróom-ñaareelu wëru Yubile bi. Ci nekkam saraxalekat, fanweeri at la waroon a am.

Benn-benn ci ñetti mbir yi di ay màndarga te ñuy wone ni yonent, saraxalekat ak buur, dafay jot tàmpu Yàlla bu bésub Noflaay bi di bésub juróom-ñaareel bi, ci màndargay yoon wi ubbi wër gi. Ñaari seede ci mbirum dee, ànd ak seede bu ñaareel bi di yàqug Yerusalem ci atum 66, ñoo joxe ñetti seede yuy dëggal ne màndargay yoonu wër gi ab ‘màndarga’ la.

Bu wër gi tàmbalee, dees na xaatim mbooloom Yàlla mu am ndam te am ñetti xaaj mi, ni ko Lamech di màndargaal. Deewu soxnas Ezekiel dafay wone ne, ci màndargab yoon boobu ci boppam, askan wi nekkoon askanu kóllëre gi, bàyyi nañu ko ci gannaaw ba mu mat sëkk. Màndargab yoon boobu dafay wone toxu gi jóge ci Laodicea jëm ci Philadelphia; toxu googu itam, ñu ngi koy misaale ci mbooloo miy xeex miy soppiku ba doon mbooloo mu am ndam mi, ba doon noonu mbooloo mu juróom-ñetteel mi, miy bokk ci juróom-ñaar yi. Màndargab yoon boobu ci taariixu Millerite bu jëm ci malaaka mu ñetteel mi, bi dale ci 22 Oktoobar 1844 ba ci fippu ga amoon ci 1863, dafa doon màndargaal jamonoy 1856, bi James ak Ellen White, ñoom ñaar ñépp, tàmbalee ràññee ne yëngu-yëngu bi, bu Laodicea la. Ci 1856, yëngu-yëngub Millerite bu Philadelphia bi soppiku na ba doon yëngu-yëngub Millerite bu Laodicea bi. Juróom-ñaari at gannaaw loolu, yëngu-yëngub Millerite bu Laodicea bi jeex na, bi yëngu-yëngu bi soppeekoo ba doon mbooloom Adventist yu Bés bu Juróom-ñaareel mi, miy mbooloom Laodicea.

Xàmmeekaay boobu ci yoon wi it am na misaalam ci atum 313, bi mbooloom Smyrna jeexee te mbooloom Pergamus tàmbali. Bu ñu leen boolee, coppite gi amoon ci atum 1856, jóge ci mbooloom Philadelphia mu jub mi jëm ci mbooloom Laodicea mu jubadi mi, méngoo na ak coppite gi amoon ci atum 313, jóge ci mbooloom Smyrna mu jub mi jëm ci mbooloom Pergamus mu jubadi mi, te tomb bi coppite gi ame it dafay wone ne xàmmeekaay boobu ci yoon wi màndarga la. Wër gi dafay tàmbali ak màndarga, ni ko ay seede yu bare firndee. Bu ñu tegee tayu ci yëngu-yëngub malaaka mu ñetteel mi, bi téeméeri junni ak ñeent-fukki junni ak ñeenti junni ñi tëral, ci deewu Lamech, ñoom dañuy jot tayu te seen bennandoo di mat sëkk, fekk ñu di leen yékkati ni raaya, ndax xàmmeekaay bu njëkk bi ci tëralinu wër gi ci waxyu, màndarga la.

Deewu John Palaiologos mooy wone màndargam Lislaam, ba Lislaam di dugal Roomu penku ci kilifteefam ci doole. Wërug Yerusalem ci xare ak alagug dëkk bi ñooy joxe ñaari seede yu jëm ci Babilon ak Room. Diirub Ezekiel bu at ak genn-wàllu at mooy misaal waa Laodise yi bañ a gis ak a dégg yëgleb artu bi leen di xamal ne dees na leen yóbbu ci njaamu buuru bëj-gànnaar. Màndargam Cestius mooy misaal waa Filadelfi yi rëcc buuru bëj-gànnaar. Màndarga yu ñaar yooyu dañuy jëm ci yëgleb waxyu bi ci biir, ni ko 777 bu Lamech it di def. Rëdd ci kaw rëdd, benn mbooloo dañu koy jàpp njaam ca wër gu xare ga, te beneen mbooloo di rëcc ci loxol buuru bëj-gànnaar.

Deewu John Palaiologos dafay misaal xibaaru waxyu wi ci biti, ci leeral taxawaayu Lislaam ci màndargay yoon bi ñuy màndargaal ñi Lamech di misaal. Ñi rëcc ak ñi ñuy jàpp ci wërug Jerusalem ak sànkug dëkk bi dañuy fësal ne ci màndargay yoon bu alfa bi ci diiru waxyu bi jëm ci wër gi la jikko di feeñe. Ñaari Lamech yi ñooy misaal ñaari xeet yooyu. Benn xeet bi day jox Nashville ab artu, te beneen xeet bi di bañ.

Cain jot na màndargay fippu ga mu defoon. Jàppe woon nañu màndargay fippu googu ni ab artu ngir doomi Aadama, di leen xamal ne bu ñu reyee Cain, dinañu daj àtteb Yàlla bu ñu ful juróom-ñaari yoon. Ci benn fànn, mën nañu jàppe màndarga googu ni kaaraange gu Yàlla jagleel Cain, waaye ci wàllu waxyu, mu méngoo ak màndargay fippu giy artu te nekk ci téere bi mujje ci Biibël bi. Màndargay fippu ga Cain yor ci téereb alpha bi di Njàlbéen doon na misaal bu njëkk, buy màndargaale màndargay rabu àll bi ci téereb omega bi di Peeñu. Artu bi tëdd ci màndargay Cain mooy ne képp ku wone jikko ju mel ni ju Cain, Yàlla dina ko dëddu itam te àtte ko. Màndarga ga nekk ci kaw Cain méngoo na ak màndargay rabu àll bi, te artu bi di feddli ndigal li ne ñu bañ a roy fippu ga Cain fippu ba rey rakkam, loolu lañu wone ci Peeñu ni nataalu rabu àll bi. Roy jëfu Cain mooy sàkk nataalu Cain. Cain jot na àtte bu ñu war a jëfe te ñu ful ko juróom-ñaari yoon, te ci juróom-bennelu maas gi dale ci Cain, Lamech xamle na ne defaat na bàkkaaru baayam, waaye àtte bi koy dal dina mat juróom-ñaari yoon juróom-ñaar-fukk.

Aaya bi jiitu mooy yoon wu jëkk ci ñetti yoon kese yi ñu wone lim yi ci Kàddug Yàlla ci anamug fulale. Yoon wu mujj wi ni wu jëkk wi la.

Juróom-ñaar-fukki yoon juróom-ñaar moo di ñeenti téeméer ak juróom-ñeent-fukk, te ci cosaan gu sell gi am na ñetti diir yu yàgg ñeenti téeméer ak juróom-ñeent-fukki at, te diir bu ci nekk di màndargaal diirub nattu. Ñeenti téeméer ak juróom-ñeent-fukki at lañu wone ngir bérab bu sell bi, ngir buur yi ak ngir gàngoor gi. Diiru buur yi tàmbali na bi ñu solee Saul diw ci atum 1097 laata juddug Kirist, te mu wéy ba keroog Nebuchadnezzar njëkkee wër dëkk bi, bi ñu jàppee Daniel njaam ci atum 607 laata juddug Kirist.

Ñeenti téeméer ak juróom-ñent-fukki ati nattu yi ñu jagleel bérab bu sell bi tàmbali nañu ca sellalug kër Yàlla gu Suleymaan gi, ci atum 1006 laata juddu Almasi bi, te wéy ba ca sellalug kër Yàlla ga ñu tabax gannaaw ngàllo ga, ci atum 516 laata juddu Almasi bi. Bu dee gàngoor gi nag, ñeenti téeméer ak juróom-ñent-fukki at yooyu tàmbali nañu ci atum 457 laata juddu Almasi bi, ba ci atum 34 gannaaw juddu Almasi bi.

Li dale ci kàddug àrtu ci àtteb Cain bu tollu ci juróom-ñaari yoon ak màndargaam, ba ci àtteb Lamech bu tollu ci juróom-ñaar-fukki yoon juróom-ñaari yoon, dafay màndargaal, ci anam wu misaal, diirub nattu bu ñeenti téeméer ak juróom-ñeent-fukki at. Fippu gi màndargay Cain di màndargaal, ñu ngi koy wone muy yokku di gën a tar, te loolu dëppoo ak li tax Yàlla yónni mbënn mi.

Lamech mi bokk ci juróom-benneelu maas gi soqikoo ci Cain, dees koo wone ni kuy màndargaal xeetu fippukat wu ràññiku, wu wuute ak Lamech mi bokk ci askanu Seth. Seede yi Lamech ñaar ñi joxe dañuy wone njeexitalu diiru nattu: benn bi ci limu 490 bi mu wone, beneen bi ci dee gi mu dee. Seede yooyu ñaar yépp ëmb nañu ay màndarga yu aju ci lim, yu lëkkaloo ci anam wu jub ak ñetti wàll yi mbooloom gëmkat gi gàddu ndam làmboo. Lamech mi bokk ci askanu Cain méngoo na ak ñetti diiru 490 at yi ñeel buur yi, bérab bu sell bi ak gàngoor gi, te Lamech mi bokk ci askanu Seth moom ëmb na tàmpu juróom-ñaar bi ñeel yonent bi, saraxalekat bi ak buur bi. Lamech mi bokk ci askanu Seth mooy ñaareel ci ñetti malaaka yi ci Peeñu fukk ak ñeent, te Lamech mi bokk ci askanu Cain mooy ñetteelu malaaka miy jottali artu bi ñeel rab wi, nataalam, màndarga mi ak limu turam. Peeñu fukk ak ñeent, aaya 9/11, dañuy ràññee ñiy jot móolug Cain.

Peeñu ma 15:2 dafay xamle ñi Lamech, mi bokk ci askanu Seth, di màndargaal:

Lamech, mi bokk ci askanu Seth, màndargaal na bunt bi tëju ci deeyam. Lamech, mi bokk ci askanu Cain, màndargaal na bunt bi tëju ak ñeenti téeméer ak juróom-ñeent-fukki at yu diiru nattu. Màndargam Cain waroon nañu ko gis ni ab artu ngir moytu jikko ju feeñal ñetti melokaani waxyu yu gën a am solo. Dafa bañ a dugg ci jaamu Yàlla ci topp ndigalu Yàlla; mu wone ab mer gu réy gu ànd ak kiñaan, te rey rakkam ju góor, te ci ñetteel bi, mu bañ a tuub.

Cain dafa jàddoon ndigali àlluwa bu njëkk bi ci Fukki Ndigal yi, àlluwa biy leeral diggante nit ak Yàlla, te àlluwa bu ñaareel bi di leeral diggante nit ak moroomam. Màndargay fippoom gi dafa doon wone ne ku jàdd yoon wi la, te tuubul. Cain ak Lamech ñooy wone buntu malaaka mu ñatteel mi bi ñu tëj, ci jamonoy yoonu Dibéer wi nar a ñëw ci lu yàggul. Enoch, Methuselah, Lamech ak Noah ñooy màndargaal jaar-jaar yi tàmbalee ci ñëwu malaaka mu njëkk mi, mi Enoch di màndargaal, ak ñëwu Lamech, muy malaaka mu ñaareel mi, ak ñëwu Methuselah, muy woote gi ci digg-guddi giy jox doole xibaaru Lamech, muy malaaka mu ñaareel mi; ba noppi Noah, ni malaaka mu ñatteel mi, mooy wone buntu mbënn mi bi ñu tëj.

Lamech faatu na juróomi at laata mbënn mi, te loolu di wone juróomi at yu màndarga yi jiitu tëjug bunt bi ca yoonu Dibéer bi nar a ñëw léegi. Ci faatug Lamech, bi mu amee 777i at, la màndargaalug mbooloom gëmkat mu jël ndam mi mat. Gannaaw loolu, juróom-ñaari fan laata buntu gaal gi di tëju ci anam gu kéemaan, mala yi tàmbali nañu dugg ci gaal gi.

Bés bi Methuselah dee woon moo doon bés bu jëkk ci juróom-ñaari fan yooyu. Artu bu mujj bi laata bunt bi di tëj, xibaar bu am ñaari wàll la woon: ñu wone mala yi ba ñu leen gis, loolu ànd ak matug waxyu wu ñu yégle woon ci dund gépp gu nit ki gën a gudd fan ci ñi mas a dee. Waxyu woowu ci turu Methuselah la nekk woon, te tur woowu tekki ‘bu mu dee, dina ñëw.’

Xibaaru artu bu mujj bi ñeel doom-aadama war na, ni ko waxyu bi laaje, nekk xibaar bu am ñaari xaaj, ni ko juróom-ñaari fani gàddaayu mala yi màndargale; fan yooyu tàmbali woon nañu ak deewu Metusela, ci matug waxyu Enog wi ñu yégle woon jaarale ko ci turu doomam. Juróom-ñaari fani gàddaayu mala yi dañuy wone ne xibaaru deewu Metusela ak mala yiy gàddaay, bi am ñaari xaaj, mooy xibaaru malaaka ma ñetteel, bi ñuy tàmpe. Yeesu day misaalal muj ga ak njàlbéen ga saa su nekk, te ci Peeñu, baat ba ñaareel ba ci aaya ñeent day fekksi malaaka ma ñetteel ci Peeñu fukk ak juróom-ñett, ni woote bu digg-guddi ba fekksi woon xibaaru malaaka ma ñaareel. Xibaaru artu bu mujj, dañu koy wone saa su nekk ni xibaar bu am wàll wu biir ak wàll wu biti, ni ko lëkkaloo gu waxyu gi am ci diggante mbootaayi gëmkat yi ak tàmp yi ci téereb Peeñu màndargale. Xibaaru artu bu mujj bi ci Dañeel fukk ak benn mooy xibaaru bëj-gànnaar ak penku. Metusela ak mala yi doon gàddaay ñoo doon xibaaru artu bu mujj, bu am ñaari xaaj, ca jamonoy Noo.

Deewu Lamech, ak màndargab 777, méngoo na ak ndoorteelug wër gi, bi soxnas Ezekiel faatoo. Foofu lañuy teg màndargaal ci ñi takku ci ngëm, ñi askanu Seth di taxawal, te foofu itam la ñi askanu Cain di taxawal di jot màndarga mi. Enoch moo doon juróom ñaareel ki dale ko ci Adam, te mooy taxawal màndargab yoonu alpha bi ci ab jamono bu, ci njeexitalam, maas gu mujj gi ak maas gu jëkk gi, ñoom ñaar, limub juróom ñett di leen taxawal. Ñaar ñiy tudd Lamech ñoo wone njeexitalu jamonoy nattu, te deewu Lamech mooy taxawal ab buntu jamonoy nattu bu tëju ca ndoorteelug wër gi.

Enoch moo doon alfa bi ci taariixu waxyu, te waxyu gi dafa laaj mu wone omega bi ci taariixu waxyu. Omega boobu, juróom-ñetti bakkan ya jóge woon ci àddina su jëkk sa, dem ci àddina su bees sa te mosuñu dee, ñoo ko màndargaal. Enoch ak juróom-ñetti bakkan yooyu gisuñu woon dee bala ñuy àgg ci suuf su bees si. Àddina su jëkk sa jeex na ci juróom-ñaari fan yi mala yi doon toxlu, te àddina su bees sa tàmbali na ak juróom-ñaari fan yu tawul. Gannaaw loolu, dale ko ci bésub 17 bi, taw rekk la amoon lu mat juróomi weer, ba Yàlla téyee taw bi bi juróomi weer yi jeexee, ci bésub fukk ak juróom-ñaar bi.

Ci Peeñu 9, am na ñaari seede yu jëm ci juróomi weer, te ci saar bi am na ñetti waxyu yu wuute yu jëm ci jamono. Juróomi weer yu njëkk yi feeñ nañu ci aaya 5; juróomi weer yu ñaareel yi nekk nañu ci aaya 10, te ñetti téeméer ak juróom-ñeent-fukk ak benn at ak fukki fan ak juróom yi nekk nañu ci aaya 15. Aaya 5, 10 ak 15 ñoo wone waxyu wi jëm ci jamono te aju ci Lislaam, ak ñaari seede yu jëm ci juróomi weer ci njàlbéenug diiru waxyu bi. Aaya 5 ak 10 ñoom ñaar dañuy wone diiru juróomi weer; kon, rëdd ci kaw rëdd, aaya 5 ak aaya 10 dañuy mat 15 bu ñu leen boolee. Kon, juróomi weer yu njëkk yi 15 lañu, te ñetti téeméer ak juróom-ñeent-fukk ak benn at ak fukki fan ak juróom yi feeñ nañu ci aaya 15. Toftaleg aaya 5, 10 ak 15 ak seen tëralin ñoo wone ñaari 15, te ci ñaari aaya yu njëkk yi, yi mat 15 bu ñu leen boolee, am na ñaari waxyu yu jëm ci jamono, yu benn bu nekk aju ci diiru téeméer ak juróom-fukki at.

Aaya fukk ak juróomeel bi dafay joxe waxyu wu jëm ci diirub ñetti téeméer ak juróom-ñeent-fukk ak benn at ak fukki fan ak juróom. Almasi bi ràbb na limu fukk ak juróom ci biir ñetti aaya, te bi muy jëfandikoo diiru waxyu wi ñu tëral ci biir aaya yooyu sax, mu ràññatle lim 15 bi ñuy wone ci boole aaya juróomeel bi ak aaya fukkeel bi, ngir limu fukk ak juróom bi am ñaari yoon bu ñu ko méngalee ak aaya fukk ak juróomeel bi. Gannaaw loolu, Almasi bi tëj na ñetti waxyu yu lëkkaloo yooyu yépp ci fukki fan ak juróom.

Caabig dégg saar bi mooy xareb Nineveh bi amoon ci atum 627, te juróomi at gannaaw loolu, ci 632, Mohammed faatu, loolu daldi tàmbalil waxyu wu jëkk wi aju ci juróomi weer. Fukki at gannaaw faatug Mohammed, gàngoori Persia yi alàkku nañu, dëppoo ak li Mohammed yéglewoon lu jiitu, ne ñaari fanga yi, Persia ak Rome, dees na leen daan ñoom ñaar. Kon nag, saaru juróom-ñeent ci Peeñu tàmbalee ci ab rëddu jaar-jaar, ci xareb Nineveh bi diggante Persia ak Rome. Juróomi at gannaaw loolu, Mohammed faatu, loolu daldi tàmbalil téeméer ak juróom-fukki at yi ñu wax ci aaya juróom. Fukki at gannaaw loolu, daan nañu Persia ca xareb Nahavand, ci 642. Lislaam tudde na xareb Nahavand “ndamu ndam yi.” Fukki at ak juróom yu jëkk yi ci saaru juróom-ñeent ci Peeñu dañuy màndargaal ab diiru juróomi at ak fukki at yu ko topp. Waxyu wi mujj ci yi aju ci diir jeex na ci 11 ut 1840. Fukki fan laata xew-xew boobu am, Josiah Litch siiwal na yégleem bu mu yeesaloon, di ci wax ne kiliftéefu nguurug Ottoman dina jeex. Fukki fan ak juróom yi mujj ci Lislaam gi ñu wax ci saaru juróom-ñeent ci Peeñu, liggéeyu Josiah Litch moo leen séddale ci juróomi fan yu jiitu ak fukki fan yu topp, ndaxte Yeesu, saa su ne, njàlbéen li lay jëfandikoo ngir leeral njeexital li.

Dinañu wéyal mbir yii ci jukki bi ci topp.