Ìwé Dáníẹ́lì - Ọgọ́rùn-ún kan àti Ọgọ́rin nọmba

Uriah Smith kọ pé, “Rome became connected with the people of God, the Jews, by alliance, BC 162.” Ọ̀pọ̀ jùlọ àwọn òpìtàn òde òní ni wọ́n fi ọdún 161 ṣáájú ìbí Kristi gẹ́gẹ́ bí ọjọ́ náà, àti pé Smith fúnra rẹ̀ tọ́ka sí ọdún 161 ṣáájú ìbí Kristi lẹ́ẹ̀mejì nínú ìwé kan náà. Ìfojúsùn mi ni pé ìtọ́kasí yìí sí ọdún 162 ṣáájú ìbí Kristi jẹ́ àṣìṣe tẹ̀wé.

Ẹsẹ kọkànlá àti kejìlá ṣe àfihàn iṣẹ́gun àti èrè lẹ́yìn Ogun Raphia, èyí tí ó ṣẹlẹ̀ ní ọdún 217 ṣáájú ìbí Kristi, láàárín Ìjọba Seleucid, tí Antiochus III Ńlá jẹ́ aṣáájú rẹ̀, àti Ìjọba Ptolemy ti Ejibiti, tí Ọba Ptolemy IV Philopator jẹ́ aṣáájú rẹ̀.

Ìjà Panium, tí ó ṣẹlẹ̀ ní ọdún mẹ́tàdínlógún lẹ́yìn náà, ní ọdún 200 BC, tún jẹ́ láàárín ìjọba Seleucid àti ìjọba Ptolemaic.

Ìṣọ̀tẹ̀ Mákábì, bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 167 Ṣ.K., ó sì jẹ́ ìṣọ̀tẹ̀ àwọn Júù sí àwọn ìgbìyànjú Ilẹ̀-ọba Selúsídì láti pa àwọn àṣà ìjọsìn àwọn Júù run, kí wọ́n sì fi àṣà Gíríìkì lélẹ̀.

Ìyàsímímọ́ Tẹ́ńpìlì Kejì ní Jerusalẹmu, èyí tí ó jẹ́ àmì ìṣẹ̀lẹ̀ ìtàn tí a ń ṣe ayẹyẹ rẹ̀ ní àkókò Hanukkah, ṣẹlẹ̀ ní ọdún 164 ṣáájú Kristi, ọdún mẹ́ta kí “àdéhùn” ti ẹsẹ̀ kẹtàlélógún. Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí tẹ̀ lé ìpolongo ogun tí ó ṣàṣeyọrí ti àwọn Maccabees ṣe sí àwọn ọmọ-ogun Ìjọba Seleucid, ní abẹ́ ìdarí Antiochus IV Epiphanes tí ó búburú lórúkọ, ẹni tí ó ti ba Tẹ́ńpìlì jẹ́ nípa ìsọ̀títọ́ rẹ̀, tí ó sì fi òfin dè àwọn ìṣe ẹ̀sìn àwọn Júù. Antiochus IV Epiphanes kú láìpẹ́ lẹ́yìn ìṣẹ́gun tí Hanukkah ń rántí, èyí sì jẹ́ àmì ìrẹ̀lẹ̀ agbára Síríà láti ìgbà náà lọ nínú ìtàn.

Ní ọdún 200 Ṣ.K., (èyí tí ó tún jẹ́ àkókò Ogun Panium), Róòmù, fún ìgbà àkọ́kọ́, dá ara rẹ̀ sí inú ìtàn àsọtẹ́lẹ̀ Dáníẹ́lì orí kọkànlá. Ibẹ̀ ni àmì náà wà tí ó fi ìran náà múlẹ̀. Àkóbá-ṣiṣẹ́ rẹ̀ pẹ̀lú ète nínú ìtàn náà ń fi iṣẹ́ Jésíbẹ́lì hàn, àmì ìjọ kan tí ń fa okùn láti ẹ̀yìn ìṣẹ̀lẹ̀. Jésíbẹ́lì wà ní ilé ní Samáríà nígbà tí ọkọ rẹ̀ Áhábù ń wo bí Élíjà ṣe pa àwọn wòlíì rẹ̀. Hẹ́ródíà kò sí ní ayẹyẹ ọjọ́-ìbí Hẹ́ródù, níbi tí ọmọbìnrin rẹ̀ Sálómè ti tàn Hẹ́ródù jẹ. Nínú ìtàn Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà, a gbàgbé papacy, tí a ṣojú rẹ̀ nípasẹ̀ àgbèrè Tírè, títí di òpin àádọ́rin ọdún àmì-ìṣàpẹẹrẹ náà. Nígbà náà ni ó bẹ̀rẹ̀ sí í kọ orin ẹ̀tàn rẹ̀ sí àwọn ọba ayé. Ọdún 200 Ṣ.K. jẹ́ àpẹẹrẹ ìgbà tí ó bẹ̀rẹ̀ sí í kọ orin ní gbangba sí àwọn ọba ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn, díẹ̀ ṣáájú òfin Ọjọ́-Àìkú tí ń bọ̀ ní kánkán, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣojú rẹ̀ nínú ẹsẹ̀ kẹrìndínlógún.

Kí “àdéhùn” àwọn Júù láti ọdún 161 Ṣ.K. sí 158 Ṣ.K., àwọn Mákábì tún ya tẹ́ńpìlì náà sọ́tọ̀ fún ìyàsímímọ́, gẹ́gẹ́ bí Hanukkah ṣe ń ṣe ìrántí rẹ̀ ní ọdún 164 Ṣ.K. Lẹ́yìn náà, ní ọdún mẹ́ta lẹ́yìn èyí, nígbà tí wọ́n ṣì wà nínú ìjà tí ó ń bá a lọ pẹ̀lú àwọn ará Siria, àwọn Júù Mákábì wá ìrànlọ́wọ́ lọ́dọ̀ Róòmù. “Àdéhùn” pẹ̀lú Róòmù tí a sì dá sílẹ̀ nígbà náà di àdánwò àsọtẹ́lẹ̀ fún àwọn akẹ́kọ̀ọ́ àsọtẹ́lẹ̀ Ọlọ́run ti àwọn ọjọ́ ìkẹyìn.

Ìtàn fi ọdún 161 Ṣ.K. hàn gẹ́gẹ́ bí àkókò tí “àdéhùn” náà ti ṣẹlẹ̀, ṣùgbọ́n àwọn aṣáájú-ọnà fi ìtàn náà hàn gẹ́gẹ́ bí 158 Ṣ.K. Ṣé Miller ni ó tọ́, tàbí àwọn akẹ́kọ̀ọ́ ìtàn òde òní ni wọ́n tọ́? Miller fi ọgọ́rùn-ún mẹ́fà àti mẹ́rìndínlọ́gọ́rin ọdún (666) kún ọdún 158 Ṣ.K., ó sì dé ọdún 508, nígbà tí a mú “ojoojúmọ́” kúrò. Bí o tilẹ̀ lè wá a tó, yóò ṣòro gidigidi, bí kò tilẹ̀ ṣe pé kò ṣeé ṣe rárá, láti rí ẹ̀rí ìtàn tí yóò ṣètìlẹ́yìn fún 158 Ṣ.K. gẹ́gẹ́ bí àdéhùn láàárín àwọn Júù àti àwọn ará Róòmù.

Ẹsẹ̀ kẹrìndínlógún ni òfin Ọjọ́ Àìkú, ṣùgbọ́n kí ìtàn náà tó dé ibẹ̀, Róòmù wọ inú ìtàn láti fi ìran náà múlẹ̀ ní ọdún 200 BC. Ìṣọ̀tẹ̀ Maccabean bẹ̀rẹ̀ ní Modein ní 167 BC, àti nígbẹ̀yìn-gbẹ́yín wọ́n tún ya tẹ́ńpìlì náà sọ́tọ̀ ní 164 BC. Lẹ́yìn náà láti 161 BC sí 158 BC, àwọn Júù wọ inú májẹ̀mú kan pẹ̀lú agbára Róòmù. 161 BC sí 158 BC dúró fún àkókò kan tí a nílò láti fi mú “àdéhùn” náà dúró. Ìmọ̀ yìí ń fi “àdéhùn” náà hàn ní ìbámu pẹ̀lú ẹ̀rí àwọn akọ̀wé-ìtàn, àti pẹ̀lú àtẹ náà pẹ̀lú, èyí tí ọwọ́ Olúwa darí tí kò sì yẹ kí a yí i padà.

Àwọn akọ̀wé-ìtàn sọ fún wa pé ìlànà ìdúnàrá àwọn májẹ̀mú láàárín àwọn orílẹ̀-èdè ìgbàanì bíi Júdà àti Róòmù ní ọ̀rúndún kejì ṣáájú Sànmánì Kristi, máa ń yàtọ̀ gẹ́gẹ́ bí ipò pàtó, àwọn òfin ìbánisọ̀rọ̀ aṣojú orílẹ̀-èdè, àti ìbáṣepọ̀ agbára tí ó wà nínú ọ̀ràn náà. Ní ìbámu pẹ̀lú àṣà, ìlànà náà máa ń bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú pé ẹ̀gbẹ́ kan fi ìfẹ́ hàn láti dá májẹ̀mú tàbí àjọṣepọ̀ sílẹ̀ pẹ̀lú ẹ̀gbẹ́ kejì. Nínú ọ̀ràn Júdà àti Róòmù, Júdà ni ó bẹ̀rẹ̀ ìbásọ̀rọ̀ pẹ̀lú Róòmù láti dabaa àjọṣepọ̀ àdéhùn kan tí ó jẹ́ òfin.

A ó ti jẹ́ pé a lo àwọn ọ̀nà ìbánisọ̀rọ̀ ìdíplómátíkì láti fi gbé àbá náà kalẹ̀ kí a sì bẹ̀rẹ̀ ìfọ̀rọ̀wérọ̀. Èyí gbọ́dọ̀ ti ní í ṣe pẹ̀lú fífi àwọn aṣojú-ọba tàbí àwọn aṣojú ránṣẹ́ sí Róòmù láti pàdé àwọn aṣáájú rẹ̀ tàbí àwọn aṣojú rẹ̀. Nígbà tí ìfọ̀rọ̀wérọ̀ bá ti bẹ̀rẹ̀, ẹgbẹ́ méjèèjì yóò jíròrò lórí àwọn ìpèsè májẹ̀mú tí a dabaa. Èyí lè ní í ṣe pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìpàdé, ìpàṣípààrọ̀ àwọn ìránṣẹ́ ìdíplómátíkì, àti bóyá pẹ̀lú ìkópa àwọn alárinà tàbí àwọn olùṣàlàáfíà láti mú kí ìjíròrò rọrùn. Ní àsìkò ìfọ̀rọ̀wérọ̀, ẹgbẹ́ kọ̀ọ̀kan yóò ṣàyẹ̀wò àwọn ìpèsè tí ẹgbẹ́ kejì dabaa, ó sì lè gbé àwọn àbá ìdáhùn mìíràn kalẹ̀ tàbí béèrè àtúnṣe sí àwọn ìpèsè kan. Ilana yìí lè ní í ṣe pẹ̀lú ìrònú pẹkipẹki, ìgbìmọ̀ pẹ̀lú àwọn agbani-nímọ̀ràn, àti àyẹ̀wò àwọn àǹfààní àti àwọn àìlera tí ó ṣeé ṣe kí májẹ̀mú tí a dabaa náà ní.

Bí ẹgbẹ́ méjèèjì bá dé sí àdéhùn lórí àwọn ìpèníjà májẹ̀mú náà, a ó pèsè ìwé àṣẹ ìlànà ní ọ̀nà ìṣèlú tó bófin mu, tí yóò ṣàlàyé àwọn ọ̀rọ̀ àti àwọn ipò tí ẹgbẹ́ méjèèjì ti fara mọ́. Lẹ́yìn náà, ó ní láti jẹ́ ìfọwọ́sí nípasẹ̀ àwọn aláṣẹ tó yẹ ti orílẹ̀-èdè kọ̀ọ̀kan. Ní ti Róòmù, èyí lè ní í ṣe pẹ̀lú ìtẹ́wọ́gbà láti ọ̀dọ̀ Ilé Ìgbìmọ̀ Alàgbà tàbí àwọn ẹ̀ka ìṣàkóso mìíràn. Bákan náà, ní Júdà, ó ṣeé ṣe kí májẹ̀mú náà nílò ìfọwọ́sí láti ọ̀dọ̀ àwọn olórí rẹ̀ tàbí ìgbìmọ̀ ìṣàkóso rẹ̀. Nígbà tí a bá ti fọwọ́ sí i ní ọ̀nà tó bófin mu, a ó mú májẹ̀mú náà ṣiṣẹ́, a sì máa retí pé ẹgbẹ́ méjèèjì yóò faramọ́ àwọn ìpèníjà rẹ̀. Èyí lè ní í ṣe pẹ̀lú onírúurú ìfọwọ́sowọ́pọ̀, àwọn àdéhùn ààbò àpapọ̀, àjọṣe ọjà, tàbí àwọn ọ̀nà mìíràn ti ìbáṣepọ̀ ìṣèlú láàárín orílẹ̀-èdè gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàlàyé wọn nínú májẹ̀mú náà.

Ní ọrundún kejì ṣáájú Kristi, ìrìnàjò láti Judea (tí ó wà ní agbègbè Ìwọ̀ Oòrùn Mẹditaréníà ìlà-oòrùn) sí Romu (tí ó wà ní àárín gbùngbùn Ítálì) yóò ti jẹ́ iṣẹ́ tí ó le tí ó sì gba àkókò púpọ̀, pàápàá nígbà tí a bá ronú nípa àìpé àwọn ọ̀nà ìrìnàjò àtijọ́. Ìjìnnà láàárín Judea àti Romu jẹ́ ní ìwọ̀n àfojúsùn bíi kìlómítà 1,500 sí 2,000 (máìlì 930 sí 1,240), gẹ́gẹ́ bí ipa ọ̀nà pàtó tí a gbà. Ní ayé àtijọ́, ìrìnàjò nípasẹ̀ òkun sábà máa ń yára sí i, ó sì munadoko ju ìrìnàjò lórí ilẹ̀ lọ, ṣùgbọ́n ìrìnàjò òkun wà lábẹ́ àkóso àwọn ẹ̀fúùfù tí ń fẹ́ ní agbègbè náà. Ìrìnàjò nípasẹ̀ ọkọ̀ ojú omi láti ibùdó kan ní Judea sí ibùdó kan ní Ítálì (gẹ́gẹ́ bíi Ostia, ibùdó Romu) lè gba ọ̀sẹ̀ mélòó kan, gẹ́gẹ́ bí àwọn nǹkan bí ipò ẹ̀fúùfù, ìṣàn omi òkun, àti irú ọkọ̀ ojú omi tí a lò.

Ìrìn àjò nípa ilẹ̀ láti Judea sí Romu ì bá lọ díẹ̀díẹ̀ síi, ó sì máa nira jù bẹ́ẹ̀ lọ. Àwọn arìnrìn-àjò yóò ní láti gba oríṣìíríṣìí ilẹ̀ kọjá, títí kan àwọn òkè, àfonífojì, àti àwọn odò, wọn yóò sì tún ní láti kojú àwọn ìdènà bíi àwọn adigunjalè àti àwọn agbègbè ọ̀tá. A ti fojú díwọ̀n rẹ̀ pé ìrìn àjò ní ẹsẹ̀ tàbí nípasẹ̀ kẹ̀kẹ́ ẹṣin lè gba ọ̀pọ̀ oṣù. Àkókò ìrìn àjò náà yóò tún jẹ́ ẹni tí àwọn nǹkan bí ipò àwọn ojú ọ̀nà, wíwà ibi ìtura àti ibi ìsinmi, pẹ̀lú àìní láti sinmi kí a sì tún pèsè ohun èlò ìrìn àjò ní ọ̀nà, yóò nípa lórí.

Nígbà tí àwọn Júù Mákábì wá májẹ̀mú pẹ̀lú Róòmù, ó ṣeé ṣe kí wọ́n ní láti rán àwọn aṣojú lọ sí Róòmù. Nígbà tí àwọn aláṣẹ Róòmù bá ti gba àwọn aṣojú wọ̀nyí, àkókò ìjíròrò kan yóò tẹ̀ lé e. Nípa ẹ̀kọ́-ìtàn, nítorí pé kò sí àkọsílẹ̀ pípéye kankan tí ó wà, nígbà tí a bá ti fi májẹ̀mú náà lélẹ̀ ní òfin, a ní láti gbé e padà lọ sí Jùdíà fún ìfọwọ́sí, lẹ́yìn náà sì, ó ṣeé ṣe kí a tún ní láti mú un padà sí Róòmù láti jẹ́rìí ìtẹ́wọ́gbà àwọn Júù. Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ ṣeé ṣe láti gbà pé ìlànà fífi ìbáṣepọ̀ àjọṣe lélẹ̀ ní àkókò yẹn lè ti parí láàárín ọdún kan ṣoṣo; nítorí náà, ìmọ̀ pé “májẹ̀mú” náà dúró fún ìlànà kan láti ọdún 161 BC títí dé 158 BC bá àwọn ìlà míràn ti àsọtẹ́lẹ̀ mu, àwọn tí ń dá ìtàn tí ó yọrí sí òfin ọjọ́ Àìkú ti ẹsẹ̀ kẹrìndínlógún mọ̀.

“Àdéhùn àjọṣepọ̀” kan tí gbogbo àwọn akọ̀wé-ìtàn fara mọ́ pé àwọn Júù ti Mákábì ni wọ́n dá sílẹ̀, bẹ̀rẹ̀ ní Jùdíà ní ọdún 161 Ṣáájú Kristi. Ète rẹ̀ ni pé àwọn Júù fẹ́ ìrànlọ́wọ́ lòdì sí àwọn ará Síríà, àwọn tí wọ́n ti ń bá jà láti ìgbà tí ìṣọ̀tẹ̀ wọn ti bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 167 Ṣáájú Kristi. Ìṣọ̀tẹ̀ náà bẹ̀rẹ̀ nípasẹ̀ ìsapá Mattathias, àlùfáà Júù kan, àti àwọn ọmọkùnrin rẹ̀ márùn-ún, ní pàtàkì Judas Maccabee, láti tako àwọn ìlànà Hellenization tí Antiochus IV Epiphanes, alákóso Seleucid, fi lé wọn lórí. Àwọn ìlànà wọ̀nyí ní ìgbìyànjú láti dínkù tàbí pa àwọn àṣà ìsìn Júù rẹ́, kí wọ́n sì fi ipá mú kí wọ́n gba àwọn àṣà àti ìgbàgbọ́ Gíríìkì.

Ohun tí ó dá ìṣọ̀tẹ̀ náà sílẹ̀ ni ìṣẹ̀lẹ̀ kan ní abúlé Módeín, níbi tí Mattathias ti kọ̀ láti fara mọ́ àṣẹ kan láti rú ẹbọ sí ọlọ́run Gíríìkì kan. “Módeín” ni a mú jáde láti inú ọ̀rọ̀ Hébérù “modi’a,” tí ó túmọ̀ sí “láti kéde” tàbí “láti ṣàtakò.” Nínú ìṣàtakò rẹ̀, Mattathias pa Júù apẹ̀yìndà kan tí ó fẹ́ ṣe ẹbọ náà, òun àti àwọn ọmọ rẹ̀ sì sá lọ sí àwọn òkè, wọ́n sì bẹ̀rẹ̀ ìpolongo ogun àdálù sí àwọn ọmọ-ogun Seleucid. Ìṣọ̀tẹ̀ Maccabean náà pé fún ọ̀pọ̀ ọdún, ní àkókò èyí tí àwọn Maccabee jagun nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ogun sí àwọn Seleucid àti àwọn alájọṣepọ̀ wọn. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n kéré gan-an ní iye, tí wọn kò sì ní ohun èlò ogun tó bá ti ọ̀tá wọn dọ́gba, àwọn Maccabee ṣàṣeyọrí nínú ọ̀pọ̀ ìṣẹ́gun pàtàkì.

Ìjọba Seleucid ń wá ọ̀nà láti fi ẹ̀sìn Giriki lé àwọn Júù lọ́rùn, àti pé àwọn ará Giriki dúró gẹ́gẹ́ bí àwòrán àwọn onífẹ̀ẹ́ àgbáyé-ṣoṣo ti àwọn ọjọ́ ìkẹyìn. Ẹ̀sìn wọn ni a fi hàn nínú woke-ism tí a ń fi agbára mú lórí Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà àti ayé, láti ọwọ́ àwọn agbára àgbáyé-ṣoṣo ti ètò ìfowópamọ́, àwọn ilé-iṣẹ́ ìròyìn àkànlò, àwọn àárín ẹ̀kọ́, àti nípasẹ̀ ìparun àwọn ìyàtọ̀ orílẹ̀-èdè nípasẹ̀ ìkó àwọn àjèjì aláìlòfin wọlé nípa ìfipá mú. Nígbà tí Antiochus Epiphanes ń fi ẹ̀sìn Giriki lé àwọn Júù lọ́rùn, àwọn Júù kan wà tí wọ́n ń fọwọ́ sowọ́pọ̀ pẹ̀lú ìsapá rẹ̀. Àwọn Maccabees dúró gẹ́gẹ́ bí aṣojú irú kan nínú àwọn Júù apẹ̀yìndà, tí wọ́n ń tako ẹ̀sìn Giriki, ṣùgbọ́n irú mìíràn tún wà nínú àwọn Júù apẹ̀yìndà tí wọ́n ń ṣètìlẹ́yìn fún iṣẹ́ fífi ẹ̀sìn Giriki múlẹ̀.

Ẹsẹ̀ kẹrìndínlógún ni òfin Ọjọ́ Àìkú tí ń bọ̀ láìpẹ́, àti ìṣọ̀kan mẹ́ta ti dragoni, ẹranko náà, àti wòlíì èké. Ìtàn náà jẹ́ ti àwọn ẹsẹ̀ kẹtàlá títí dé kẹẹ̀ẹ́dógún ṣáájú, níbi tí àwọn ogun mẹ́ta ti ẹsẹ̀ ogójì ti ṣẹlẹ̀ láti inú ẹsẹ̀ mẹ́wàá (1989), ẹsẹ̀ kọkànlá àti kejìlá (ogun Ukraine), àti Ogun Panium. Ogun Panium dúró fún ogun kan nínú èyí tí ẹranko ilẹ̀ aláwo méjì ṣẹ́gun lórí àwọn ọgbọ́n ẹ̀sìn àti ìṣèlú ti àwọn onígbèlárugẹ-ayé.

Nínú ogun yẹn, ààrẹ ìkẹyìn ti Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà gbọ́dọ̀ kojú ìpẹ̀yà tí ó tẹ̀ lé ìṣẹ́gun Putin àti ìṣubú tí ó wá lẹ́yìn rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nínú ẹsẹ̀ kọkànlá àti kejìlá. Yóò dá àjọṣe pọ̀ mọ́ NATO, tàbí Àjọ Ìṣọ̀kan Àgbáyé, kí ó lè yanjú àbájáde tí ìṣubú Rọ́ṣíà yóò fà, àti nínú ìtàn àjọṣe yẹn ni yóò ti fi Àjọ Ìṣọ̀kan Àgbáyé sí ogun ní Ogun Panium. Ogun kẹta ti ẹsẹ̀ ogójì yóò dàbí ogun àkọ́kọ́ ti ẹsẹ̀ ogójì. Gẹ́gẹ́ bí Soviet Union ṣe ṣubú lábẹ́ agbára ọrọ̀-ajé àti agbára ológun ti Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà, bẹ́ẹ̀ ni a ó fi ipa mú àwọn olùgbéga ètò àgbáyé ti Àjọ Ìṣọ̀kan Àgbáyé tún “perestroika” ṣe, èyí tí ó jẹ́ apá pàtàkì jùlọ nínú ìsapá Gorbachev láti tún Soviet Union ṣe, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ní ìparí, wọ́n kópa nínú ìtúpalẹ̀ ètò Soviet àti ìtúká Soviet Union nígbẹ̀yìn.

Ìjà kẹta ni a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípasẹ̀ ìjà àkọ́kọ́, àti nípasẹ̀ ọrọ̀-ajé àti ìfipá agbára ológun, Trump, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípasẹ̀ Reagan, yóò fi ipa mú Àjọ Àwọn Orílẹ̀-Èdè sí “perestroika,” èyí tí ó túmọ̀ sí àtúnṣe ìṣètò tàbí ìmúlòótún. Àtúnṣe ìṣètò náà yóò gbé Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà lé orí ètò àwọn ọba mẹ́wàá tí í ṣe Àjọ Àwọn Orílẹ̀-Èdè. Ní inú ìjà náà, ipò póòpù yóò sì tún fi ara rẹ̀ hàn nínú ìtàn, ní fífi ẹ̀tọ́ kan ara rẹ̀ pé òun ni olùdáàbò bo ètò náà tí Trump ń ṣẹ́gun nígbà náà.

Nínú ìtàn kan náà, Trump yóò dojú kọ Ogun Abẹ́lé inú ilú kan tí a ó fi ipa mú un láti koju, gẹ́gẹ́ bí a ti fi ipa mú Abraham Lincoln láti koju. Ogun Abẹ́lé náà yóò wà láàárín ẹgbẹ́ méjì tí ń tako ara wọn, tí wọ́n ti sẹ́yìn nínú ìgbàgbọ́, ní inú Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà. Ẹgbẹ́ kan ni àwọn tí wọ́n ti gba ẹ̀sìn àti ọgbọ́n-ìmòye woke-ism, àwọn tí wọ́n jẹ́ àwọn globalist onítẹ̀síwájú nínú ẹgbẹ́ òṣèlú méjèèjì. Ẹgbẹ́ kejì (MAGA-ism) ń jẹ́wọ́ pé àwọn jẹ́ Pùròtẹ́sítántì tòótọ́, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé wọ́n pàdánù ipò-ògo náà ní 1844.

Ẹgbẹ́ ti Ààrẹ jẹ́ aṣojú nípasẹ̀ MAGA-ism, ó sì dá lórí ìdíje tí ó ṣìnà pé wọ́n ń gbéga fún Pùròtẹ́sítáǹtì tòótọ́ àti Òfin Orílẹ̀-èdè. Ìdíje Woke-ism jẹ́ ẹ̀sìn ti Ìyá Ayé, New Age, àti ìgbàgbọ́ pé a ń lo Òfin Orílẹ̀-èdè gẹ́gẹ́ bí ipò tí ó wà ní àwùjọ àti ìlànà rẹ̀ ṣe wà, kì í ṣe gẹ́gẹ́ bí àwọn èrò ìgbàanì ti àwọn baba olùdásílẹ̀.

Mattathiasi (Trump) yóò parí àwọn ìgbìmọ̀ àwọn Démókíràtì onítẹ̀síwájú àgbáyé láàárín United States, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nínú ìṣọ̀tẹ̀ tí ó bẹ̀rẹ̀ ní Modein ní ọdún 167 BC. Nígbà náà ni Trump yóò tún ìtàn ọdún 164 BC ṣe, nígbà tí àwọn Maccabees tún ya tẹ́ńpìlì náà sí mímọ́, gẹ́gẹ́ bí a ṣe ń ṣe ìrántí rẹ̀ nínú àkíyèsí Hanukkah. Lẹ́yìn náà, ní àkókò tí a ṣàpẹẹrẹ láti ọdún 161 BC sí 158 BC, Trump yóò bẹ̀rẹ̀ ìtẹ̀sí ikẹhin fún dídásílẹ̀ àwòrán ipò póòpù, èyí tí í ṣe àwòrán kan tí ó ń fi àjọṣe àìlódodo hàn láàárín agbára ẹ̀sìn àti agbára òṣèlú. Ní ọdún 158 BC ni a ó mú àdéhùn náà ṣẹ, bí òfin Sunday tí yóò tètè dé ti ẹsẹ̀ kẹrìndínlógún ṣe ń jẹ́ mímú lò.

Dáníẹ́lì mọ́kànlá kọ́kọ́ ṣàfihàn bí Róòmù ṣe gba àkóso ní ọ̀nà ìṣèlú, lẹ́yìn náà Dáníẹ́lì tún ṣe àtúnsọ, ó sì túbọ̀ gbòòrò sí i lórí ìtàn kan náà pẹ̀lú ìlà kan tí ń ṣàfihàn bí Róòmù ṣe ń bá àwọn ènìyàn Ọlọ́run lò nínú ìtàn kan náà gan-an. Láti ẹsẹ̀ kẹrìndínlógún títí dé ẹsẹ̀ kẹtàdínlógún, àwọn ìdènà mẹ́ta sí gbígba àkóso ayé ní ọwọ́ Róòmù keferi ni a ṣàfihàn. Nínú ẹsẹ̀ kẹrìndínlógún, Róòmù keferi ṣẹ́gun Síríà ní ọdún 65 BC, lẹ́yìn náà Pọ́ńpẹ́ì ṣẹ́gun Jùdíà ní ọdún 63 BC. Ẹsẹ̀ kẹrìndínlógún ṣàfihàn àkókò tí Róòmù yóò dúró nínú ilẹ̀ ògo, àti pé nípa ṣíṣe bẹ́ẹ̀, ó ń fi òfin Ọjọ́ Àìkú ti ẹsẹ̀ kọkànlélógójì nínú orí kan náà ṣe àpẹẹrẹ.

Ó ṣe pàtàkì láti ṣe àkíyèsí pé ìtàn iṣẹ́ ìṣẹ́gun náà ṣẹlẹ̀ ní ọdún 63 BC [tí ó bá 1863 mu ní àfíwé], ní àárín Ogun Abẹ́lé kan tí ń ṣẹlẹ̀ nínú Jérúsálẹ́mù. Uriah Smith sọ pé, “Nígbà ìpadà Pompey láti inú ìrìnàjò ogun rẹ̀ sí Mithridates, ọba Pontus, àwọn olùdíje méjì, Hyrcanus àti Aristobulus, ń jà fún adé Judea.”

Àwọn orúkọ “Hyrcanus” àti “Aristobulus” jẹ́ ti ìpilẹ̀ṣẹ̀ Gíríìkì méjèèjì, wọ́n sì ní ìtumọ̀ pàtàkì ní ti ìtàn, pàápàá jù lọ nínú àyíká ìtàn àwọn Júù ní àkókò Hellenistic àti ìjọba ìdílé Hasmonean. “Hyrcanus” jẹ́ ọ̀rọ̀ tí a ti mú jáde láti inú ọ̀rọ̀ Gíríìkì “Hurkanos,” èyí tí ó ṣeé ṣe kí ó ti wá láti inú ọ̀rọ̀ “hurkan,” tó túmọ̀ sí “ìkookò” nínú èdè Pérsíà. Hyrcanus jẹ́ orúkọ tí ọ̀pọ̀ àwọn alákóso Hasmonean gbé. “Aristobulus” túmọ̀ sí “olùgbìmọ̀ tí ó dára jùlọ” tàbí “olùnímọ̀ràn tí ó dára jùlọ.” Aristobulus náà jẹ́ orúkọ tí ọ̀pọ̀ àwọn alákóso Hasmonean gbé. Gbogbo “Hyrcanus” àti “Aristobulus” jẹ́ àwọn orúkọ tí a so mọ́ àwọn ènìyàn pàtàkì nínú ìtàn àwọn Júù ní àkókò Hasmonean. Wọ́n jẹ́ àwọn alákóso tí wọ́n kó ipa pàtàkì nínú ìṣàkóso àti ìmúgbòòrò Ìjọba Hasmonean ní Judea. Àwọn ọmọ-ọ̀nà àsọtẹ́lẹ̀ àti aṣojú ìjọba Hasmonean ní àkókò Kristi ni àwọn Farisi.

Nígbà tí Pompey ṣẹ́gun Jerúsálẹmu, ẹgbẹ́ òṣèlú méjì náà jọ tọpasẹ̀ ìpilẹ̀ṣẹ̀ wọn padà sí àkókò ìṣọ̀tẹ̀ tí Modein ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ ní ọdún 167 ṣáájú ìbí Kristi. Nígbà tí a fa Pompey sínú ìṣọ̀tẹ̀ náà, ó pinnu láti gba Jerúsálẹmu; ẹgbẹ́ òṣèlú Aristobulus sì pinnu láti dojú kọ ọ́, ṣùgbọ́n ẹgbẹ́ Hyrcanus pinnu láti ṣí àwọn ẹnubodè sílẹ̀ fún Pompey. Nígbà náà ni Pompey gbé ìkọlù rẹ̀ kalẹ̀ sí Jerúsálẹmu, àti lẹ́yìn oṣù mẹ́ta, Jerúsálẹmu wá wà lábẹ́ àṣẹ ìṣàkóso Romu títí láé.

Ní ẹsẹ̀ kẹrìndínlógún, Ejibiti, ìdènà kẹta àti ìkẹyìn, ni Róòmù gbà. Nígbà náà, ní ẹsẹ̀ ogún, a fi ìbí Kristi hàn bí Dáníẹ́lì ṣe bẹ̀rẹ̀ sí í ṣàlàyé bí Róòmù yóò ṣe bá àwọn ènìyàn Ọlọ́run lò nínú ìtàn náà. Ní ẹsẹ̀ kọkànlélógún àti kejìlélógún, a kàn Kristi mọ́ àgbélébùú. Ní ẹsẹ̀ kẹtàlélógún, májẹ̀mú tí ó bẹ̀rẹ̀ láti ọdún 161 Ṣ.K. sí 158 Ṣ.K. ni a tọ́ka sí lẹ́sẹ̀kẹsẹ̀ lẹ́yìn àwọn ẹsẹ̀ tí ó ṣàpèjúwe àgbélébùú, níbi tí àwọn Júù apẹ̀yìndà ti kéde pé wọ́n “kò ní ọba kan, bí kò ṣe Késárì.” Ìlà àwọn Júù apẹ̀yìndà náà, tí àwọn Mákábì dúró fún, àwọn tí wọ́n ti tako ìwọlé ẹ̀kọ́ ọgbọ́n ẹ̀sìn ti Gíríìkì, tí wọ́n sì nípa ṣíṣe bẹ́ẹ̀ dá ìbáṣepọ̀ aláìmọ́ sílẹ̀ pẹ̀lú Róòmù, tẹ̀lé ẹsẹ̀ tí ń tọ́ka sí ìtàn àgbélébùú, níbi tí èso ìbáṣepọ̀ aláìmọ́ wọn ti farahàn ní kíkún.

Ṣẹkínà kò padà sí tẹ́ńpìlì tí a kọ́ lẹ́yìn ọdún àìnídèẹ́dógójì ìgbèkùn náà. Ẹ̀rí ìsọtẹ́lẹ̀ ìkẹyìn, tí Málákì kéde, ni a fi hàn ní àárín ọ̀rúndún karùn-ún ṣáájú ìbí Kristi. Kò sí ìfarahàn Ọlọ́run tí a lè fojú rí, bẹ́ẹ̀ ni kò sí ẹ̀rí ìsọtẹ́lẹ̀ kankan, fún ọgọ́rọ̀ọ̀rún ọdún ṣáájú kí àwọn Mákábì dìde sí agbára ìfọwọ́kàn-ayé ti Gíríìkì. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ìṣọ̀tẹ́ wọn, wọ́n ṣe gan-an ni ìṣọ̀tẹ́ tí Ptolémì àti Ọba Úsíà ti gbìyànjú láti ṣe, nígbà tí àwọn ọba méjèèjì wá láti mú ipò àlùfáà ṣẹ, kí wọ́n sì rú ẹbọ nínú tẹ́ńpìlì.

Jonatani Apfusi (tí a tún mọ̀ sí Jonatani Makkabiusi), jẹ́ ọ̀kan nínú àwọn ọmọ Mattatiasi, ẹni tí ó bẹ̀rẹ̀ Ìṣọ̀tẹ̀ Makkabi, ó sì kó ipa pàtàkì nínú ìdarí ìṣọ̀tẹ̀ àwọn Júù sí Ilẹ̀ Ọba Seleukidi. Lẹ́yìn ikú arákùnrin rẹ̀, Judas Makkabi, nínú ogun, Jonatani gba ipò ìṣáájú àwọn ọmọ-ogun Makkabi. Yàtọ̀ sí ìdarí rẹ̀ nípa ogun àti òṣèlú, Jonatani tún gba ipa àlùfáà àgbà, ó sì ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí aṣáájú ẹ̀mí àwọn ènìyàn Júù. Ipò méjì tí Jonatani di mú gẹ́gẹ́ bí aṣáájú àti àlùfáà àgbà jẹ́ ìdàgbàsókè pàtàkì nínú ìtàn àwọn Júù, nítorí pé ó so àṣẹ òṣèlú àti àṣẹ ẹ̀sìn pọ̀ sínú ìdílé ọba Hasmonia. Ìdarí rẹ̀ ràn án lọ́wọ́ láti fi agbára mú òmìnira ara àwọn Júù lágbára, àti láti fi ìṣàkóso Hasmonia múlẹ̀ ní Judea.

Ẹ̀ṣẹ̀ gan-an náà tí Ptolemy gbìyànjú láti ṣe lẹ́yìn ìṣẹ́gun Raphia ni a ṣe ní ìbẹ̀rẹ̀ pátápátá ìṣọ̀tẹ̀ àwọn Maccabees. Ẹ̀ṣẹ̀ kan náà ni àwọn àlùfáà kọ̀ láti jẹ́ kí ó ṣẹlẹ̀ ní àkókò ọba Uzziah, ṣùgbọ́n ìdabobo tí àwọn Maccabees jẹ́wọ́ fún iṣẹ́ ìjọsìn inú tẹ́ńpìlì Ọlọ́run jẹ́ ìfihàn tí ó ṣìnà, tí ó sì jẹ́ ti ìṣọ̀tẹ̀, ti àkópọ̀ ìjọ àti ìjọba; bẹ́ẹ̀ ni, ó dúró gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ ìṣọ̀tẹ̀ ti Pùrótẹ́sítáǹtì tí ó ti ṣubú kúrò nínú òtítọ́, èyí tí ó ń kó ara rẹ̀ jọ nísinsin yìí láti fi ẹ̀yìn tì Trump lòdì sí ìfarahàn síwájú ti woke-ism àgbáyé ti Biden.

Bíbélì kọ́ wa pé ẹ̀yin yóò mọ̀ wọ́n nípa àwọn èso wọn, àwọn Farisí sì ní àkókò Kristi jẹ́ àwọn ìyókù ìkẹyìn ti ìdílé ọba Hasmonean tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Mattathias. Mattathias, àti ìṣọ̀tẹ̀ tí ó bẹ̀rẹ̀, mú àwọn èso Farisí-ìsìn jáde, gẹ́gẹ́ bí àwọn Pírótẹ́sítáǹtì apẹ̀yìndà tí ń ṣe àtìlẹ́yìn fún èrò “Make America Great Again” náà ṣe ń ṣe. Amẹ́ríkà jẹ́ ńlá nígbà tí a lóye Òfin Orílẹ̀-èdè gẹ́gẹ́ bí ohun tí ń pa ìjọ àti ìpínlẹ̀ yà kúrò lọ́dọ̀ ara wọn, ṣùgbọ́n ní àgbàyanu èké tí a ṣàfihàn nípasẹ̀ ìṣẹ́gun tí a ń ṣe ìrántí rẹ̀ nínú àjọyọ̀ Hanukkah, ìgbésẹ̀ fún òfin Ọjọ́ Àìkú yóò jáde síta ní gbangba.

A ó bá ìkẹ́kọ̀ọ́ yìí lọ síwájú nínú àpilẹ̀kọ tó kàn.