Ìwé Dáníẹ́lì - Nọ́mbà Àádọ́rùn-ún àti Mẹ́rin

A parí àpilẹ̀kọ kan tó ṣẹ̀ṣẹ̀ kọjá pẹ̀lú ọ̀rọ̀ kan láti inú Prophets and Kings, níbi tí Sister White ti fi hàn pé Dáníẹ́lì ń wá láti “lóye ìbáṣepọ̀ tí ìgbèkùn ọdún àádọ́rin náà ní, gẹ́gẹ́ bí a ti sọ tẹ́lẹ̀ nípasẹ̀ Jeremiah, pẹ̀lú ẹgbẹ̀rún méjì àti ọ̀ọ́dúnrún ọdún tí ó gbọ́ nínú ìran pé àlejò ọ̀run náà kéde pé yóò kọjá kí ìwẹ̀nùmọ́ ibi mímọ́ Ọlọ́run tó dé.”

Àwọn ọmọ-ẹ̀yìn Miller kò dé sí ìmọ̀ pípé nípa ìhìn ìpìlẹ̀ tí wọ́n ń kéde. Nígbà tí àkókò dé tí Kìnnìún ẹ̀yà Júdà fẹ́ pèsè ìmọ̀ síi lórí “àkókò méje,” wọ́n yí padà wọ inú ìrírí Laodíkíà, àti lẹ́yìn ọdún méje wọ́n kọ́ ìmọ̀lẹ̀ “àkókò méje” náà pátápátá. Wọ́n kò rí ìbáṣepọ̀ pípé láàárín àádọ́rin ọdún àti ẹgbẹ̀rún méjì àti ọ̀ọ́dúnrún ọdún, èyí tí Dáníẹ́lì ti fi tọkàntọkàn wá láti lóye. Dáníẹ́lì dúró fún àwọn ènìyàn Ọlọ́run ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn.

Ilẹ̀ náà tí ń gbádùn àwọn ọjọ́ ìsinmi sábáàtì rẹ̀ ni apá kan nínú májẹ̀mú tí a fi fún Ísírẹ́lì àtijọ́, èyí tí ó ní ìlànà ìsinmi ilẹ̀ ní gbogbo ọdún keje. Májẹ̀mú náà sì ní ìyípo ọdún méje tí ń tún ara rẹ̀ ṣe ní ìgbà méje. Ó tún ní ìtúsílẹ̀ àti ìmúpadàbọ̀sípò ohun-ìní àti àwọn ẹrú ní ìparí àwọn ìyípo méje ti ọdún méje (ọdún mọ́kàndínlọ́gbọ̀n) ní àkókò ayẹyẹ tí a mọ̀ sí jubili. Àwọn Júù jẹ́ aláìgbọràn sí àwọn ìlànà májẹ̀mú wọ̀nyí, 2 Kronika sì fi hàn pé àádọ́rin ọdún ìgbèkùn tí wòlíì Jeremiah sọ̀rọ̀ rẹ̀ dúró fún ọgọ́rùn-ún mẹ́rin àti àádọ́rùn-ún ọdún ìṣọ̀tẹ̀ kan tí ó ti ṣáájú. Nínú ọgọ́rùn-ún mẹ́rin àti àádọ́rùn-ún ọdún, bí Ísírẹ́lì àtijọ́ bá ti ṣègbọràn sí àwọn ìtọ́nisọ́nà inú májẹ̀mú gẹ́gẹ́ bí a ti gbé kalẹ̀ nínú Lefitiku ogún-ún karùn-ún, àpapọ̀ ọdún àádọ́rin ni ì bá ti wà nínú àwọn ọdún wọ̀nyí níbi tí ilẹ̀ náà ti sinmi. Ọdún Bíbélì kan jẹ́ ọjọ́ ẹgbẹ̀ta ó lé ọgọ́ta, ọjọ́ ẹgbẹ̀ta ó lé ọgọ́ta sì nígbà tí a bá fi í nà ní méje (“ìgbà méje”) ó dọ́gba pẹ̀lú ẹgbẹ̀rún méjì, ọgọ́rùn-ún márùn-ún, àti ogún ọjọ́.

Ọdún àádọ́rin náà ní ìbáṣepọ̀ pátápátá pẹ̀lú ìsinmi ilẹ̀ náà, èyí tí ó sì ní ìbáṣepọ̀ pátápátá pẹ̀lú “àkókò méje” náà. Dáníẹ́lì ń wá láti “lóye ìbáṣepọ̀” ti “ìgbèkùn ọdún àádọ́rin,” “sí ọdún ẹgbẹ̀rún méjì ọ̀ọ́dúnrún” “ṣáájú ìwẹ̀nùmọ́ ibi mímọ́ Ọlọ́run.” Nítorí náà, ó ń wá láti lóye ìbáṣepọ̀ ìran “chazon” àti ìran “mareh.” Kò ṣeé ṣe láti lóye ìbáṣepọ̀ náà, láìjẹ́wọ́ ìsinmi ilẹ̀ náà nínú Léfítíkù orí kẹ́ẹ̀ẹ́dógún àti kẹ́rìndínlógún pọ̀ mọ́ ìgbèkùn ọdún àádọ́rin tí Jeremáyà sọ nípa rẹ̀. Bí o kò bá gbà pé “àkókò méje” náà dúró fún àkókò àsọtẹ́lẹ̀ ti ẹgbẹ̀rún méjì, ọ̀ọ́dúnrún, ogún ọdún, ìwọ yóò ya ara rẹ kúrò nínú àwọn tí Dáníẹ́lì ṣojú fún ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn. Àwọn Míléráìtì gbà pé “àkókò méje” náà jẹ́ àsọtẹ́lẹ̀ àkókò, ṣùgbọ́n Ìjọ Adventist kò tún gbà bẹ́ẹ̀ mọ́.

Dáníẹ́lì, gẹ́gẹ́ bí ó ti rí pẹ̀lú gbogbo àwọn wòlíì, ń ṣàfihàn àwọn ènìyàn Ọlọ́run ní ìgbẹ̀yìn ayé, àti àwọn ọ̀rọ̀ Sister White nípa ìfẹ́-ọkàn rẹ̀ láti lóye ìbáṣepọ̀ tó wà láàárín ọdún àádọ́rin (àwọn “àkókò méje”) àti ẹgbẹ̀rún méjì ó lé ọ̀ọ́dúnrún ọdún, ń ṣàfihàn ìfẹ́-ọkàn tí àwọn ènìyàn Ọlọ́run ní ọjọ́ ìkẹyìn yóò ní láti ní. Gẹ́gẹ́ bí a ti sọ nínú àwọn àpilẹ̀kọ ṣáájú, kò sí òtítọ́ kankan tí a ṣàfihàn lórí àwọn àtẹ 1843 àti 1850 tí kò ní ìtìlẹ́yìn tààrà (lọ́pọ̀ ìgbà ni a tún un sọ) nínú àwọn ìkọ̀wé Sister White.

Àwọn ọ̀ṣọ́ iyebíye Miller yóò tàn ní ìmọ́lẹ̀ tó pọ̀ sí i ní ìgbà mẹ́wàá nínú Ẹkún Àárín Òru ti àwọn ọjọ́ ìkẹyìn, àti nípa bẹ́ẹ̀, àwọn ọ̀ṣọ́ iyebíye náà dúró fún ìdánwò ìkẹyìn fún àwọn wúńdíá Adventism. Àwọn ọ̀ṣọ́ iyebíye wọ̀nyẹn ni àwọn òtítọ́ ìpìlẹ̀ tí a ṣojú lórí àwọn tábìlì Habakkuk, àti àwọn ọ̀ṣọ́ iyebíye inú àpótí tí a gbé lé orí tábìlì kan ní àárín yàrá Miller. Ìdánwò ìpìlẹ̀ ni ìdánwò ìkẹyìn, ṣùgbọ́n bákan náà ni àṣẹ Ẹ̀mí Àsọtẹ́lẹ̀ pẹ̀lú. Láti kọ àwọn òtítọ́ ìpìlẹ̀ náà, tí a fi àwọn ọ̀ṣọ́ iyebíye ṣàpẹẹrẹ nínú àlá Miller, túmọ̀ sí pé ní ẹ̀ẹ̀kan náà ni a ń kọ Ẹ̀mí Àsọtẹ́lẹ̀.

A ń báyìí sọ̀rọ̀ nípa ìlósókè ìmọ̀ tí ó ṣẹlẹ̀ nínú ìtàn àwọn Millerite láti ọdún 1798 títí di 1844, ṣùgbọ́n a ń fi hàn pé, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn Millerite tọ́ nínú àwọn ìlò àsọtẹ́lẹ̀ wọn, ìtàn ayé tí a gbé wọn dìde nínú rẹ̀ fi ààlà kàn wọ́n. A wà báyìí ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn, àti nínú ìran ìkẹyìn (ẹ̀kẹrin) ti Adventism. Ní àkókò yìí, a ti kọ́ Adventism sílẹ̀ pẹ̀lú àṣà àti ìṣe lọ́nà tí ó pọ̀ tó bẹ́ẹ̀ (àwọn ohun ọ̀ṣọ́ àròpò) tí kò sì mọ ohun tí àwọn òtítọ́ ìpìlẹ̀ náà jẹ́ mọ́. Aìmọ̀ ohun tí àwọn òtítọ́ wọ̀nyí jẹ́ ń dí Adventism lọ́wọ́ láti lóye ìtúmọ̀ pàtàkì àwọn òtítọ́ wọ̀nyí, ó sì ń sọ àwọn àṣẹ tí a tún ń pa léraléra láti dáàbò bo àti láti pa àwọn òtítọ́ wọ̀nyí mọ́ di asán.

Kí a tó tẹ̀ síwájú sí i nínú ìtumọ̀ Gébúrẹ́lì nípa ìran odò Ulai, a óò kọ́kọ́ ṣàlàyé díẹ̀ lára àwọn kókó pàtàkì tí ó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn òtítọ́ ìpìlẹ̀ àti àṣẹ Ẹ̀mí Àsọtẹ́lẹ̀. Àwọn onímọ̀ ẹ̀kọ́ ìsìn òde òní ń jiyàn pé àyọkà tí ó tẹ̀lé yìí fi hàn pé àsọtẹ́lẹ̀ àkókò tó gùn jùlọ nínú Bíbélì ni ẹgbẹ̀rún méjì àti ọ̀ọ́dúnrún ọdún.

Ìpínrọ̀ náà sọ pé, “Miller àti àwọn alábàáṣiṣẹ́pọ̀ rẹ̀ kéde pé àkókò wòlíì tí ó gùn jùlọ tí ó sì jẹ́ ìkẹyìn tí a mú wá sí ìwòye nínú Bíbélì ti fẹ́rẹ̀ẹ́ dópin,” àwọn onímọ̀ ẹ̀sìn sì ń sọ pé àkókò wòlíì tí ó gùn jùlọ tí ó sì jẹ́ ìkẹyìn ni ẹgbẹ̀rún méjì àti ọ̀ọ́dúnrún ọdún. Wọ́n tún sọ pé èyí ni Sister White ń tọ́ka sí nínú ìpínrọ̀ náà, nítorí pé, gẹ́gẹ́ bí wọ́n ti sọ, ó ń bá àkókò ẹgbẹ̀rún méjì àti ọ̀ọ́dúnrún ọdún náà sọ̀rọ̀ ní tààràtà. Wọ́n fọ́jú sí ìbáṣepọ̀ kankan láàárín àádọ́rin ọdún àti àkókò ẹgbẹ̀rún méjì àti ọ̀ọ́dúnrún ọdún. Wọ́n fọ́jú sí ìmọ́lẹ̀ tí Dáníẹ́lì ń wá láti ní òye rẹ̀.

Ellen White jẹ́ ọmọ ẹgbẹ́ Millerite, ó sì mọ àwọn ìránṣẹ́ tí a ti fi lélẹ̀ lórí àtẹ ìṣàfihàn aṣáájú-ọnà 1843, àti lórí àtẹ aṣáájú-ọnà 1850 tí F. D. Nichols tẹ̀ jáde. Àtẹ 1850 náà, tí Nichols ṣe, ni a pèsè sílẹ̀ ní ilé Nichol gan-an ní àkókò náà nígbà tí James àti Ellen White ń gbé pẹ̀lú Nichols. Àkókò àsọtẹ́lẹ̀ tó gùn jùlọ nínú Bíbélì, tí a ṣojú rẹ̀ lórí méjèèjì àwọn àtẹ wọ̀nyẹn, kì í ṣe ẹgbẹ̀rún méjì àti ọgọ́rùn-ún ọdún, bí kò ṣe “àkókò méje,” ti Lefitiku mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n.

Láti sọ pé ẹsẹ̀ ìtàn ṣáájú yẹn jẹ́ ìdánimọ̀ tí a mí sí fún àwọn ọdún ẹgbẹ̀rún méjìlélọ́gbọ̀n gẹ́gẹ́ bí àkókò àsọtẹ́lẹ̀ tó gùn jùlọ tí ó sì jẹ́ ìkẹyìn ni láti mú kí àwọn ìkọ̀wé Sister White tako ara wọn. Bí ó bá jẹ́ pé ó gbàgbọ́ ohun tí àwọn onímọ̀ ẹ̀sìn sọ nípa ẹsẹ̀ yẹn, nígbà náà kí ni ìtumọ̀ rẹ̀ nígbà tí ó fọwọ́sí àwọn àwòrán tí ń fi “àkókò méje” múlẹ̀?

Àwọn tí ó fẹ́ gbé àṣà àti àròsọ wọn ró lè jiyàn pé lórí àtẹ̀ àwòrán 1843, Olúwa fi ọwọ́ rẹ̀ bò àṣìṣe “àkókò méje” náà, títí di ìgbà tí Ó yọ ọwọ́ rẹ̀ kúrò ní ọjọ́ kan lẹ́yìn náà. Ìṣòro tí ó wà pẹ̀lú ìpìlẹ̀ èrò náà ni pé, Sister White ṣàlàyé ìgbà tí Olúwa yọ ọwọ́ Rẹ̀ kúrò lórí àwọn nọ́mbà náà; a yọ ọwọ́ Rẹ̀ kúrò kí October 22, 1844 tó dé, díẹ̀ lẹ́yìn ìdààmú àkọ́kọ́. Nínú ẹ̀rí rẹ̀ nípa ìṣẹ̀lẹ̀ náà, ó tọ́ka sí àṣìṣe tí a ṣe àtúnṣe rẹ̀, ó sì hàn gbangba pé “àkókò méje” náà kì í ṣe àṣìṣe náà.

Nígbà tí “ọwọ́ Olúwa kúrò lórí àwọn àwòrán náà, tí a sì ṣàlàyé àṣìṣe náà,” nígbà náà ni wọ́n mọ̀ pé “ẹ̀rí kan náà tí wọ́n ti fi hàn pé àwọn àkókò àsọtẹ́lẹ̀ náà parí ní 1843, ni ó fi hàn pé wọn yóò dópin ní 1844.” Àwọn àkókò àsọtẹ́lẹ̀ tí a kọ́kọ́ rò pé yóò parí ní 1843 ni a ṣàfihàn lórí àtẹ̀jáde 1843, èyí tí ó jẹ́ àtẹ̀jáde tí ọ̀kọ̀ọ̀kan nínú àwọn oníwàásù Millerite ẹgbẹ̀ta ọgọ́rùn-ún lò. Àwọn àkókò àsọtẹ́lẹ̀ tí a ṣàfihàn lórí àtẹ̀jáde náà tí wọ́n parí ní 1843 ni ọdún ẹgbẹ̀rún méjì àti ọ̀ọ́dúnrún ti Dáníẹ́lì orí kẹjọ, ẹsẹ̀ kẹrìnlá, ọdún ẹgbẹ̀rún méjì àti ọgọ́rùn-ún márùn-ún àti ogún ti Lefitiku mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n, àti ọdún ẹgbẹ̀rún kan, ọgọ́rùn-ún mẹ́ta àti márùndínlọ́gbọ̀n ti Dáníẹ́lì 12. Lẹ́yìn ìdààmú àkọ́kọ́ náà, Olúwa yọ ọwọ́ rẹ̀ kúrò lórí àṣìṣe náà, àwọn Millerite sì mọ̀ nígbà náà pé ẹ̀rí kan náà tí ó tọ́ka sí òpin àwọn àkókò àsọtẹ́lẹ̀ ní 1843, ní tòótọ́ fi hàn pé àwọn àkókò wọ̀nyẹn parí ní 1844.

A ṣe àwòrán ìtòlẹ́sẹẹsẹ ọdún 1850 ní ọdún 1850, a sì bẹ̀rẹ̀ sí í tà á ní oṣù Ṣẹ́rẹ́ ọdún 1851. Ellen White kọ sílẹ̀ pé àwòrán náà pẹ̀lú jẹ́ ìmúṣẹ Hábákúkù, gẹ́gẹ́ bí ó ti tún kọ sílẹ̀ nípa àwòrán ọdún 1843. Àwòrán náà pẹ̀lú ṣàfihàn àkókò àsọtẹ́lẹ̀ tó gùn jùlọ gẹ́gẹ́ bí “àkókò méje” ti Lefitiku mẹ́rìndínlọ́gbọ̀n.

Láti sọ pé àtọ́kasí Sister White sí òtítọ́ pé àwọn Millerite “kéde pé àkókò àsọtẹ́lẹ̀ tí ó gùn jùlọ tí ó sì jẹ́ ti ìkẹyìn tí a mú wá sí ìwòye nínú Bíbélì, ti fẹ́rẹ̀ẹ́ parí,” jẹ́ òtítọ́, nítorí pé bẹ́ẹ̀ ni wọ́n ṣe. Láti sọ pé “àkókò àsọtẹ́lẹ̀” “tí ó gùn jùlọ” náà ni ẹgbẹ̀rún méjì ọ̀ọ́dúnrún ọdún, ń yí ẹ̀rí Sister White padà sí ara rẹ̀, àti sí ìkọ̀sílẹ̀ ìtàn. Láti gba àròsọ yẹn gbọ́ ni láti gba ìrò gbọ́, àti ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn àwọn tí wọ́n bá yàn láti gba ìrò gbọ́, bẹ́ẹ̀ ni wọ́n ṣe nítorí pé wọn kò nífẹ̀ẹ́ òtítọ́.

Jésù kò fi iṣẹ́ ìyanu dá ara Rẹ̀ lóró pẹ̀lú irú ìfọ̀kànbalẹ̀ àtọ̀runwá kan láti lè gba inú ìjìyà àgbélébùú kọjá. Jésù jìyà pẹ̀lú ìjìyà àtọ̀runwá, tó ju ohun tí ẹ̀dá Rẹ̀ èyíkéyìí lè fara dà lọ. Síbẹ̀, a dá aráyé ní àwòrán Rẹ̀, ìmísí sì fi hàn pé aráyé ní láti ṣẹ́gun gẹ́gẹ́ bí Òun ti ṣẹ́gun. Ohun tí ó jẹ́ kí Kristi lè fara da ìjìyà àgbélébùú ni àbùdá kan tí Ó ní, tí aráyé náà sì ní.

Jésù farada àwọn ìjìyà àgbélébùú, nítorí ó ní ète kan tí a fi síwájú rẹ̀; a sì dá wa ní àwòrán rẹ̀, àti pé, gẹ́gẹ́ bí bẹ́ẹ̀, ẹ̀dá ni wa tí àwọn ète ń ru sókè. Ó jẹ́ apá kan nínú bí a ṣe dá wa. Bí a bá ti jẹ́ kí wọ́n mú wa gbà pé kò ṣe pàtàkì láti lóye àwọn ìpìlẹ̀ Adventism, a kì yóò ní ìmísí kankan láti ṣe nǹkan náà gan-an. Ìmísí àtọ̀runwá kan ṣoṣo tí Ẹ̀mí Mímọ́ lè jí dìde láti borí ipò Laodicea yẹn ni ìfẹ́ òtítọ́. Ìfẹ́ òtítọ́ ni a óò dán wò nípasẹ̀ wíwà àwọn àṣà àti ìṣe àtẹnudẹ́rùn tí ó rọrùn, tí a ṣe láti mu etí wa tí ń yún lára balẹ̀. Bí, nínú ìtùnú Laodicea wa, a kò bá ní ìfẹ́ láti lóye òtítọ́ fún ara wa, a ó sọnù. Ibẹ̀ ni Adventism dúró lónìí.

Dáníẹ́lì jẹ́ àpẹẹrẹ àwọn ènìyàn Ọlọ́run ní ọjọ́ ìkẹyìn tí wọ́n ń wá, nípasẹ̀ ọ̀rọ̀ àsọtẹ́lẹ̀, láti lóye ìbáṣepọ̀ tó wà láàárín ìgbèkùn ọdún àádọ́rin náà àti àsọtẹ́lẹ̀ ẹgbẹ̀rún méjì àti ọ̀ọ́dúnrún ọdún náà. Láti dá àsọtẹ́lẹ̀ ẹgbẹ̀rún méjì àti ọ̀ọ́dúnrún ọdún náà mọ̀ gẹ́gẹ́ bí àkókò àsọtẹ́lẹ̀ tó gùn jùlọ àti ti ìkẹyìn ni láti kọ àwọn òtítọ́ ìpìlẹ̀ Adventism, àti ní àkókò kan náà láti kọ àṣẹ Ẹ̀mí Àsọtẹ́lẹ̀. Láti sọ pé nígbà tí àwọn Millerite gbé àkókò àsọtẹ́lẹ̀ tó gùn jùlọ àti ti ìkẹyìn kalẹ̀, pé ẹgbẹ̀rún méjì àti ọ̀ọ́dúnrún ọdún ni í ṣe, ni láti kọ àkọsílẹ̀ ìtàn.

Gabrieli wá láti fún Dáníẹ́lì ní òye nípa ìran “mareh” àti “chazon” méjèèjì, ó sì kọ́ Dáníẹ́lì pé kí ó fi ọkàn yà àwọn ìran méjèèjì sí ọ̀tọ̀, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé ó hàn gbangba pé wọ́n ní ìbáṣepọ̀ àsọtẹ́lẹ̀. Ìran náà ní àwọn ìjọba inú àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì nínú orí keje àti kẹjọ, tí wọ́n jẹ́ àtúnsọ àti ìtóbi síi ti àwọn ìjọba kan náà nínú orí kejì. Àlàyé náà sì ní ìjíròrò ti ọ̀run tó ṣojú fún ìran kan gẹ́gẹ́ bí ìtẹ̀mọ́lẹ̀ ilé-mímọ́ Ọlọ́run àti àwọn ènìyàn Rẹ̀, àti ìran kejì gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ ìmúpadàbọ̀sípò àwọn ènìyàn náà àti ilé-mímọ́ náà.

Bí Gébúríẹ́lì ṣe gbé ìtumọ̀ náà kalẹ̀, tí ó sì di ọkàn-àyà ìránṣẹ́ tí àwọn Míláráítì kéde nígbẹ̀yìn-gbẹ́yìn, ìbáṣepọ̀ kan wà láàárín àwọn ìran méjèèjì náà, èyí tí ó yẹ kí àwọn tí ń mú àṣẹ náà ṣẹ láti ṣe ìyàtọ̀ ìmọ̀ràn nínú ìtumọ̀ náà kíyè sí. Ọ̀kan lára àwọn ìyàtọ̀ náà ni a fi hàn nínú àwọn ọ̀rọ̀ méjì tí a túmọ̀ méjèèjì sí “a pinnu.”

A ti pinnu ọ̀sẹ̀ mẹ́ẹ̀ẹ́dọ́gbọ̀n-dín-lọ́gọ́rin (ọdún ẹgbẹ̀rún mẹ́rìndínlọ́gọ́rin [irinwó àti aadọrun]) sórí àwọn ènìyàn náà àti ìlú mímọ́ náà. Ọ̀rọ̀ tí a túmọ̀ sí “a ti pinnu” túmọ̀ sí “a gé kúrò”, ọ̀rọ̀ náà sì ń tọ́ka sí àkókò kan tàbí àkókò ìdánwò fún àwọn Júù àti Jerúsálẹ́mù. Ó tún ṣàpẹẹrẹ àkókò ìṣọ̀tẹ̀ tí ó fa ìparun Jerúsálẹ́mù wá àti ìgbèkùn ọdún méje-dín-lọ́gọ́rin. Nígbà náà ni a “ti pinnu” ọdún irinwó àti aadọrun náà, tí ó bẹ̀rẹ̀ láti ìpàṣẹ kẹta. Ọdún irinwó àti aadọrun àkọ́kọ́ ti ìṣọ̀tẹ̀ mú kí ìkọlù mẹ́ta Nebukadinésári ṣẹlẹ̀, ìparun Jerúsálẹ́mù ní ìkẹyìn, àti ìtúká àti ìgbèkùn ọdún méje-dín-lọ́gọ́rin ti Ísírẹ́lì gidi ní Bábílónì gidi.

Àṣẹ àkọ́kọ́ ṣe ààmì òpin ìgbèkùn àti ìbẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ àtúnkọ́ Jerusalẹmu. Àṣẹ kẹta ṣe ààmì ìbẹ̀rẹ̀ ẹgbẹ̀rún méjì àtààádọ́ta ọdún. Ìbọ̀wọ̀n áńgẹ́lì àkọ́kọ́ ṣe ààmì òpin ìgbèkùn Ísírẹ́lì ti ẹ̀mí ní Bábílónì ti ẹ̀mí fún ọdún ẹgbẹ̀rún kan, ọgọ́rùn-ún méjì, àti ọgọ́ta, ó sì ṣe ààmì ìbẹ̀rẹ̀ àkókò ọdún mẹ́rìndínlọ́gọ́rin, nígbà tí Kristi lò àwọn Míléráítì láti jáde kúrò ní ìgbèkùn kí ó sì kọ tẹ́ńpìlì ti ẹ̀mí kan.

Ọ̀rọ̀ tí a túmọ̀ lẹ́ẹ̀mejì sí “a ti pèsè rẹ̀” nínú ẹsẹ̀ kẹrìndínlọ́gbọ̀n àti ẹsẹ̀ kẹtàdínlọ́gbọ̀n ni “charats,” ó sì túmọ̀ sí “láti ṣe ìyà sí” àti “àṣẹ ìdájọ́.” Ní ọ̀nà àsọtẹ́lẹ̀, “a ti pèsè rẹ̀” pé ipápá yóò gba “ọgbẹ́” apanirun kan, ní òpin ìbínú àkọ́kọ́. Ọ̀rọ̀ kan náà ni Dáníẹ́lì lò nínú orí kọkànlá, ẹsẹ̀ kẹrìndínlọ́gbọ̀n.

Nínú ẹsẹ̀ kẹrìnlélọ́gbọ̀n, “ọba” náà ni ipò póòpù. A yàn ipò póòpù láti bọ lára rẹ̀ títí di ọdún 1798, nígbà tí ó gba ọgbẹ́ ikú rẹ̀. Nígbà náà ni “ìbínú” àkọ́kọ́ náà yóò “ṣeé mú ṣẹ,” nítorí a ti “pinnu” “ìbínú” náà (a ti pàṣẹ rẹ̀) pé kí “a ṣe é.” Ní òpin ìbínú àkọ́kọ́ sí ìjọba àríwá Ísírẹ́lì, tí ó bẹ̀rẹ̀ ní 723 BC tí ó sì parí ní 1798, ipò póòpù gba “ọgbẹ́ ikú.” Ọ̀rọ̀ náà “pinnu” túmọ̀ sí “ọgbẹ́.”

Ètò àsọtẹ́lẹ̀ àwọn ọmọ-ẹ̀yìn Miller dá lórí agbára méjì tó ń mú ìdahoro wá: ẹ̀sìn àbòsíbọ̀ tẹ̀míìlì, lẹ́yìn èyí sì ni ètò póòpù. Wọ́n lóye pé agbára méjèèjì wọ̀nyí ni yóò tẹ ibi mímọ́ àti ogun rẹ̀ mọ́lẹ̀, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàpẹẹrẹ wọn nínú ìran “chazon” ti Dáníẹ́lì orí kẹjọ, ẹsẹ̀ kẹtàlá.

Agbara ìparun ti póòpù ni yóò tẹ ibi mímọ́ àti ogun rẹ̀ mọ́lẹ̀ fún ẹgbẹ̀rún kan, ọgọ́rùn-ún méjì, àti ọgọ́ta ọdún.

Ní òpin ìbínú àkọ́kọ́ ní ọdún 1798, àsọtẹ́lẹ̀ ti pinnu láti “ṣe ọgbẹ́” sí ipápá. Nínú Dáníẹ́lì orí kẹsàn-án, a fi ìpinnu náà hàn nínú ẹsẹ̀ méjì ìkẹyìn, àti ọ̀rọ̀ tí a túmọ̀ ní ìgbà méjì sí “a ti pinnu” nínú àwọn ẹsẹ̀ wọ̀nyẹn ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ìran “chazon”, nígbà tí ọ̀rọ̀ tí a túmọ̀ sí “a ti pinnu” nínú ẹsẹ̀ kẹrìnlá-dín-lógún, jẹ́ ọ̀rọ̀ Hébérù mìíràn, ó sì ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ìran “mareh”. Dáníẹ́lì, tí ó dúró fún àwọn ènìyàn Ọlọ́run ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn, ń wá láti lóye ìbáṣepọ̀ àwọn ìran méjèèjì wọ̀nyí, èyí tí Gábíríẹ́lì ti sọ fún un pé kí ó yà sọ́tọ̀ nínú ọkàn rẹ̀.

A ó bá a lọ pẹ̀lú kókó-ọ̀rọ̀ yìí nínú àpilẹ̀kọ tó kàn.