Ìtàn Ìkọ̀kọ̀ ti Ẹsẹ̀ Ogójì – Nọ́mbà Mẹ́tàlá-dín-lógún

“Bọ́tìnnì” tí ń ṣí kòtò àìlópin ni ogun Ninefe, èyí tí ó ṣẹ ní ọdún 627, ọdún márùn-ún kí Mohammed tó kú ní 632. Ọdún márùn-ún lẹ́yìn náà, ní 637, àwọn ọmọ-ogun Mùsùlùmí gba olú-ìlú Persia, ọ̀kan nínú àwọn agbára ńlá méjèèjì tí wọ́n kópa nínú ogun Ninefe. Ìṣẹ̀lẹ̀ yìí yí ìwọ̀ntúnwọ̀nsì agbára padà gidigidi ní Àárín Gbùngbùn Ìlà Oòrùn. Ogun Ninefe ní 627 rẹ́ agbára Ilẹ̀-ọba Persia kúrò, àti ọdún mẹ́wàá lẹ́yìn náà Ilẹ̀-ọba Persia parí.

Ọgọ́rùn-ún àti àádọ́ta ọdún lẹ́yìn ikú Mohammed ní ọdún 632, nínú Ìpolongo Abbasid ti ọdún 782, ọmọ-ogun Abbasid (gẹ́gẹ́ bí a ṣe ròyìn, wọ́n tó nǹkan bí ẹgbẹ̀rún márùn-ún-dín-lọ́gọ́rùn-ún [95,000] ọkùnrin) bẹ̀rẹ̀ ìkógun ńlá sí ilẹ̀ Byzantine ní Asia Minor (Tọ́kì òde òní). Wọ́n tẹ̀síwájú lọ títí dé Chrysopolis, ní tààrà kọjá Ọ̀nà Òkun Bosporus láti Constantinople—wọ́n sì sún mọ́ olú-ìlú Byzantine gan-an. Àwọn Byzantine, lábẹ́ Aláboyún Irene, jìyà ìṣẹ́gun líle. Nítorí èyí, a fi agbára mú àwọn Byzantine láti fọwọ́ sí àdéhùn ìdádúró ogun onítàkùn ọdún mẹ́ta tí ó kún fún ìtẹ́jú-sílẹ̀, ní fífaramọ́ láti máa san owó orí ọdún púpọ̀ (nǹkan bí ẹgbẹ̀rún méje [70,000] sí ẹgbẹ̀rún mẹ́sàn-án [90,000] dínárì wúrà) àti láti fi àwọn aṣọ síliki àti àwọn ìdógòṣìlẹ̀ lé wọn lọ́wọ́. Ìpolongo yìí jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ìwọ̀lú Abbasid tí ó tóbi jùlọ tí ó sì ṣàṣeyọrí jùlọ sí ilẹ̀ Byzantine ní ọ̀rúndún kẹjọ. Ó fi agbára Kalifate Abbasid tí ń pọ̀ sí i hàn, àti ìrẹ̀wẹ̀sì Ilẹ̀ Ọba Byzantine tí ń bá a lọ.

Àkókò àsọtẹ́lẹ̀ méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ ti ọgọ́rùn-ún ọdún àti àádọ́ta wà nínú fèrè karùn-ún ti Ìfihàn orí kẹsàn-án. Àkọ́kọ́ jẹ́ láti ikú Mohammed ní ọdún 632 títí dé ìtìjú tí a fi ba Empress Irene ti Róòmù Ìlà Oòrùn ní ọdún 782. Orí kẹsàn-án ṣe ìdánimọ̀ ìdìde Islam ní ọ̀nà tí ó kún fún ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ gan-an. Láti ìṣọ̀kan àwọn ẹ̀yà ní ọdún 606, sí ogun Nineveh ní ọdún 627, sí ikú Mohammed ní ọdún 632, lẹ́yìn náà sí ìṣẹ́gun lórí Persia ní ọdún 637, ìdìde àti ìṣubú Islam ni a tọpasẹ̀ pẹ̀kipẹ̀ki nínú Ọ̀rọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ Ọlọ́run. Islam ti Arabia ni agbára nínú àsọtẹ́lẹ̀ àkọ́kọ́ ti ìyà fún ọgọ́rùn-ún ọdún àti àádọ́ta. Ìṣọ̀kan àwọn ẹ̀yà nípasẹ̀ Mohammed ní ọdún 606; lẹ́yìn náà ogun “kókó” Nineveh ní ọdún 627, tí àsọtẹ́lẹ̀ Mohammed nípa ìparun Persia àti Róòmù méjèèjì ní nǹkan bí ọdún 628 tẹ̀ lé e, lẹ́yìn náà dé ikú rẹ̀ ní ọdún 632. Àwọn ọdún wọ̀nyí ṣàfihàn àtẹ̀lé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ kan pàtó nínú ìtàn Islam.

Lẹ́yìn ọdún ọgọ́rùn-ún kan àti àádọ́ta lẹ́yìn tí Mohammed kú ní ọdún 632, àárín agbára Islam yí padà láti Arabia sí Turkey, bí ó ti lé Rome ti Ìlà Oòrùn padà títí dé Constantinople. Ègbé àkọ́kọ́ dúró fún Islam ti Arabia, àti ègbé kejì dúró fún Islam ti Turkey. Nínú ègbé àkọ́kọ́, àwọn àsọtẹ́lẹ̀ àkókò ọdún ọgọ́rùn-ún kan àti àádọ́ta méjèèjì fi ìyàtọ̀ tó wà láàárín Islam ti Arabia àti Islam ti Turkey hàn, gẹ́gẹ́ bí a ti fi hàn nínú ìyàtọ̀ òtítọ́ kan náà láàárín ègbé àkọ́kọ́ àti ègbé kejì.

Ọgọ́rùn-ún ọdún àkọ́kọ́ àti àádọ́ta bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìparun Pérsia, ó sì parí nígbà tí a dí Róòmù mọ́ láàrín ògiri Constantinople. Àkókò kejì ti ọgọ́rùn-ún ọdún àti àádọ́ta bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìṣẹ́gun Osman (tí a tún ń pè ní Ottman) ní Nicomedia. Ìṣẹ́gun Ottoman ní Nicomedia ń tọ́ka sí Ìdótì Nicomedia (İzmit ti òde òní, ní Tọ́kì), èyí tí ó ṣẹlẹ̀ láti ọdún 1333 sí 1337 nígbà tí Sultan Orhan Gazi (ọmọ Osman I, olùdásílẹ̀ Ottoman Beylik), gbé ìdótì kalẹ̀ sí ìlú Byzantium pàtàkì náà, Nicomedia. Ìlú náà fara da a fún ọ̀pọ̀ ọdún, ṣùgbọ́n ní ìkẹyìn ó jọwọ́ ara rẹ̀ ní ọdún 1337 nítorí ebi àti àìní ohun èlò ìpèsè. A gba àwọn ọmọ-ogun olùṣọ́ Byzantium láàyè láti lọ sí Constantinople. Nicomedia jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ibi agbára pàtàkì Byzantium tó kẹ́yìn ní Asia Minor (Anatolia). Ìṣubú rẹ̀ fi opin sí ìṣàkóso Byzantium ní púpọ̀ jùlọ nínú apá ìwọ̀-oòrùn Anatolia. Ìṣẹ́gun yìí jẹ́ kí àwọn Ottoman lè fi agbára wọn múlẹ̀ ní Bithynia, kí wọ́n sì túbọ̀ fìfẹ́ síwájú lọ sí ọ̀nà òkun Bosporus. Ó jẹ́ ìgbésẹ̀ pàtàkì púpọ̀ sí ìṣẹ́gun Ottoman lórí Constantinople ní ìkẹyìn (èyí tí ó ṣẹlẹ̀ ju ọgọ́rùn-ún ọdún kan lọ lẹ́yìn náà, ní 1453). A sábà máa wo ìdótì náà gẹ́gẹ́ bí ọ̀kan lára àwọn ìṣẹ́gun àkọ́kọ́ pàtàkì tí ó yí Ottoman beylik kékeré náà padà sí agbára agbègbè kan tí ń dìde.

Àwọn aṣáájú-ọ̀nà náà lóye dáadáa, wọ́n sì kọ́ni ní tòótọ́ pé gbolohun náà, “a sì sọ ibi mímọ́ rẹ̀ lulẹ̀,” nínú Dáníẹ́lì orí kẹjọ ẹsẹ̀ kọkànlá, ni Kọ́ńsítáńtínù mú ṣẹ.

“ibi mímọ́” tí a sọ̀rọ̀ rẹ̀ níhìn-ín ni tẹ́ńpìlì Pantheon ní ìlú Róòmù, àti “ibi” tẹ́ńpìlì náà ni Róòmù. Wọ́n “ju Róòmù lulẹ̀” nípasẹ̀ Kọ́ńsítántínù nígbà tí ó yàn láti kó olú-ìlú ìjọba rẹ̀ lọ sí Constantinople ní ọdún 330. Ẹsẹ̀ kẹ́wàá ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú Ìṣípayá orí kẹtàlá ẹsẹ̀ kejì, ó sì ń tọ́ka sí ìṣẹ̀lẹ̀ kan náà.

Àjà náà ni Róòmù keferi, àti pé Róòmù keferi fi “ìtẹ́” àṣẹ rẹ̀ lé ìjọ Róòmù lọ́wọ́ ní ọdún 330, nígbà tí ó kó olú-ìlú sí ìlà-oòrùn, báyìí sì fi ààyè àìsí agbára sílẹ̀, èyí tí ìjọ papalù fi ayọ̀ lo láǹfààní rẹ̀. Nígbà tí a bá bẹ̀rẹ̀ ìlà ìtàn Róòmù ìlà-oòrùn láti ọdún 330 títí dé 1453, a rí i pé ní ìbẹ̀rẹ̀ àsọtẹ́lẹ̀ Róòmù ìlà-oòrùn, ìlú Róòmù ni a fi sí ipò ìtìjú nípasẹ̀ kí Kọ́ńsítáńtínù kọ Róòmù sílẹ̀. Ìtìjú náà ni a tún ṣe pẹ̀lú Empress Irene ní ọdún 782, ní ìparí ọgọ́rùn-ún ọdún kan àádọ́ta àkọ́kọ́ ti ìyà. Gbogbo àwọn ìtìjú wọ̀nyẹn ni a tún ṣe nípasẹ̀ Kọ́ńsítáńtínù ẹni ìkẹyìn.

Ipè karùn-ún àti ikẹfà nínú Ìfihàn orí kẹsàn-án ń pèsè àwọn àlàyé nípa ìṣubú Róòmù ìlà-oòrùn, nígbà kan náà wọ́n sì tún ń ṣàkọsílẹ̀ ìdìde àti ìṣubú Ìsílámù. Ìmísí ń jẹ́ kí a mọ̀ pé a gbọ́dọ̀ kẹ́kọ̀ọ́ “ìdìde àti ìṣubú” àwọn ìjọba inú àwọn ìwé Dáníẹ́lì àti Ìfihàn. Àwọn ìjọba wọ̀nyí ní àwọn àbùdá tiwọn tí ó yàtọ̀, tí a fi mọ̀ wọ́n pẹ̀lú “ìdìde àti ìṣubú” àrà ọ̀tọ̀ wọn. Ìṣubú Júdà ni a mú wá nípasẹ̀ ìkọlù mẹ́ta sí Jerúsálẹ́mù. A kó àwọn Hébérù lọ sí Bábílónì, wọn yóò sì padà wá lábẹ́ àwọn àṣẹ mẹ́ta, èyí tí yóò bẹ̀rẹ̀ ọdún 2,300 tí ó yọrí sí dídé àwọn áńgẹ́lì mẹ́ta sínú ìtàn láti 1798 títí dé 1844. Bábílónì ṣubú ní alẹ́ kan ṣoṣo. Róòmù tú ká, àti nínú ìtúká rẹ̀ ni a fi àwọn apá méjì Róòmù hàn ní abẹ́ ipò Róòmù ìwọ̀-oòrùn tàbí Róòmù ìlà-oòrùn. Ìdìde àti ìṣubú ìjọba Ptolemaic àti ìjọba Seleucid nínú ìdá mẹ́ta àkọ́kọ́ Dáníẹ́lì mọ́kànlá jẹ́ àpẹẹrẹ ìdìde àti ìṣubú Róòmù papal. Ẹ̀rí náà jẹ́ ní ṣókí ìpinnu ìtàn Alẹkisáńdà àti ìtúká Giriki. Kò dàbí Róòmù, Giriki pín sí apá mẹ́rin tí ní ìkẹyìn di méjì. Róòmù pín sí ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn, lẹ́yìn náà a sì tún pín Róòmù ìwọ̀-oòrùn ní ti wòlíì sí mẹ́ta, tí ó ń ṣojú ìjọba onípele mẹ́ta ti Róòmù. Ní ti Róòmù ìlà-oòrùn, Kọ́ńsítáńtínì pín ìjọba rẹ̀ fún àwọn ọmọkùnrin rẹ̀ mẹ́ta. Ó hàn gbangba pé Róòmù ìwọ̀-oòrùn àti Róòmù ìlà-oòrùn jẹ́ àwọn ìlà tó jọra tí ń ṣojú ìjọ Roman àti ìpínlẹ̀ Roman. Pẹ̀lú ìpín méjì yẹn ni ìpín mẹ́ta mìíràn tún wà. Giriki jẹ́ mẹ́rin sí méjì, Bábílónì jẹ́ alẹ́ kan, Júdà jẹ́ ìkọlù mẹ́ta. Ní ti Ìsílámù, “ìdìde” wọn ni a ṣàfihàn gẹ́gẹ́ bí “ìtúsílẹ̀” àti “ìṣubú” wọn jẹ́ “ìdènà.”

Ìparun tí ó ń tẹ̀síwájú ti Róòmù ìwọ̀-oòrùn láti ọdún 330 títí dé 476 dúró fún ìparun tí ó ń tẹ̀síwájú ti Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà láti 1798 títí dé òfin Ọjọ́ Àìkú. Ọdún “330” àti ọdún “1798” jẹ́ àwọn àmì ọ̀nà àsọtẹ́lẹ̀ méjèèjì tí a ń pè ní “àkókò tí a yàn” tàbí “àkókò òpin” nínú ìwé Dáníẹ́lì. 330 fi àkọ́kọ́ ìpilẹ̀sí Róòmù ìwọ̀-oòrùn àti ìlà-oòrùn hàn. Òpin àwọn méjèèjì jẹ́ ìtẹ́lórí Róòmù olórí, gẹ́gẹ́ bí Kọ́ńsítáńtínì ṣe tẹ ìlú Róòmù sílẹ̀ lójú ní ìbẹ̀rẹ̀. 476 jẹ́ òpin àkókò àsọtẹ́lẹ̀ kan tí ó fi hàn bí ètò òṣèlú ọlọ́lá ti Róòmù ṣe túká lábẹ́ ìgbésẹ̀ mẹ́ta. Àkókò kan tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú kí a kọ ìlú náà sílẹ̀ ní 330 ni ìtẹ̀lé e pẹ̀lú ìtẹ́lórí gbogbo ètò òṣèlú wọn—ìjọba ológo wọn, tí ó ti jẹ́ ibi ìgbéraga pàtàkì jùlọ fún Róòmù àtijọ́, ni a fọ́ yà, ó sì parí ní 476 nígbà tí kò ní sí alákóso kankan lórí Róòmù mọ́ tí yóò jẹ́ ẹni láti inú ẹ̀jẹ̀ Róòmù gidi. Ìlà méjì ti Róòmù tí ó bẹ̀rẹ̀ ní ọdún 330, àti ẹsẹ̀ ibìkan tí a ti gbé àwọn ìlà méjì wọ̀nyí kalẹ̀, tún ní àwọn ìlà àsọtẹ́lẹ̀ méjì ti oṣù márùn-ún pẹ̀lú. Ìlà Róòmù ìwọ̀-oòrùn bẹ̀rẹ̀, ó sì parí pẹ̀lú ìtẹ́lórí tí ó ń tẹ̀síwájú. Ìlà Róòmù ìlà-oòrùn bẹ̀rẹ̀, ó sì parí pẹ̀lú ìtẹ́lórí tí ó ń tẹ̀síwájú ní 1449, bí Kọ́ńsítáńtínì ìkẹyìn ṣe bẹ̀ ẹ̀tọ́ láti jọba.

Ọba tí ó wà lórí wọn ni Mohammed, nítorí a ti fi í hàn ní ẹsẹ̀ kìíní, nítorí náà kì í ṣe ẹnì kan mìíràn nínú ẹ̀sìn Islam; Mohammed ni ọba náà, ọba sì jẹ́ ìjọba, Islam sì ni ìjọba Mohammed.

Ìsílámù ni kọ́kọ́rọ́ tí ó ṣí kòtò aláìlópin sílẹ̀ ní 9/11, tí yóò sì tún ṣí kòtò aláìlópin náà sílẹ̀ ní àkókò òfin ọjọ́ Àìkú. Ní àárín àkókò ìdìmọ̀, ẹranko-drágónì ti ìsọ̀kan-ayé pẹ̀lú jáde láti inú kòtò aláìlópin náà.

A ó tẹ̀síwájú sí i nínú àpilẹ̀kọ tó kàn.