Ìtàn Ìkọ̀kọ̀ ti Ẹsẹ̀ Ọgbọ̀n - Nọ́ńbà Méjìdínlógún

“Bọ́tìnnì” tí ń ṣojú ogun Ninefe nínú Ìfihàn orí kẹ́sàn-án ni a mú ṣẹ pẹ̀lú ìtàn kan tí ó dá ìyípadà pàtàkì sílẹ̀, èyí tí, dájúdájú, jẹ́ ohun tí bọ́tìnnì máa ń ṣe. Èrò mi ni pé ogun Ninefe kì í ṣe bọ́tìnnì ìtàn nìkan tí ó samisi ìdìde Ìsílámù, ṣùgbọ́n pé ó tún jẹ́ bọ́tìnnì àsọtẹ́lẹ̀ pẹ̀lú. Ìṣiṣẹ́-ìmúlò àsọtẹ́lẹ̀ ogun náà mú gbogbo ìlà àwọn ìjọba àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì, gẹ́gẹ́ bí a ti gbé kalẹ̀ nínú Dáníẹ́lì àti Ìfihàn, wá sí ìbámu pẹ̀lú orí kọkànlá Dáníẹ́lì. Nípa ṣíṣe bẹ́ẹ̀, ó jẹ́ kí gbogbo àwọn ìjọba wọ̀nyí jọ jẹ́rìí sí àwọn ẹsẹ̀ mẹ́fà ìkẹyìn Dáníẹ́lì kọkànlá, àti ní pàtàkì jùlọ—láti tú ìdì èdìdì ìtàn ìkọ̀kọ̀ ti òde ẹsẹ̀ ogójì.

Ìjà Ninefè ní ọdún 627 ṣàmì sí ìbẹ̀rẹ̀ ọdún mẹ́wàá ìkẹyìn agbára Pérsia tí a ti ṣẹ́gun nípasẹ̀ ọgbọ́n àlùfáà Róòmù, pẹ̀lú kurukuru ìpèsè Ọlọ́run tí ó bá a lọ. Ó ṣàmì sí ibi ìyípadà pàtàkì níbi tí àwọn ogun Ísílámù ti Mohammed ti bẹ̀rẹ̀ sí í dìde. Ìjà náà mú ìdènà kan kúrò, ìdènà tí ó ti wà tẹ́lẹ̀, ìdènà kan tí, ní ìmọ̀ràn, ì bá ti wà níbẹ̀ ṣì, bí Róòmù àti Pérsia bá ti pa agbára wọn mọ́ méjèèjì. Kò sí èyíkéyìí nínú wọn tí ó ṣe bẹ́ẹ̀.

Nínú àfihàn àsọtẹ́lẹ̀ ti Islam, a rí ìdádúró àti ìtúsílẹ̀ Islam láti ìfihàn àkọ́kọ́ gan-an ti Ìwé Mímọ́ bí Sarah ti dá Abraham lójú láti dá Hágárì àti Ishmael dúró.

Kódà kí ìṣẹ̀lẹ̀ náà tó ṣẹlẹ̀, ìdí tí a fi mú Hágárì wá sínú ìtàn àsọtẹ́lẹ̀ náà ni pé Olúwa ti “dí” Sárà lọ́wọ́ láti ní ọmọ.

“Bọ́tìnnì” Ìfihàn orí kẹsàn-án tí a fi fún Mòhámẹ́dù, tí a sì mú ṣẹ lẹ́yìn náà nípasẹ̀ ogun Nínéfè, dúró fún yíyọ “ìdènà” kúrò lórí Ìsílámù ní àkókò èyíkéyìí nínú ìtàn àsọtẹ́lẹ̀.

“Ìdìde àti ìṣubú” ìjọba Mohammed ni a ṣàpẹẹrẹ, kì í ṣe gẹ́gẹ́ bí ìdìde àti ìṣubú tó pọ̀ tó bẹ́ẹ̀, bí kò ṣe gẹ́gẹ́ bí ‘ìtúsílẹ̀’ àti ‘ìdènà’. Nígbà tí a bá tú Islam sílẹ̀ ní ọ̀nà àsọtẹ́lẹ̀, a ti ṣàfihàn ìtúsílẹ̀ náà nípasẹ̀ ogun Ninefe.

Nínú àwọn ìpè méje náà, àwọn ìpè ègbé ti Islam nìkan ni wọ́n gbooro kọjá ìtàn gẹ́gẹ́ bí agbára aláìyípadà láti ìgbà tí a kọ́kọ́ mú wọn wá sínú ìtàn àsọtẹ́lẹ̀ títí dé ìparí àkókò àánú. Àwọn ìpè mẹ́rin àkọ́kọ́ tí ó mú ìdájọ́ wá sórí Róòmù ìwọ̀-oòrùn dúró fún Odoacer, Genseric, Atilla the Hun àti Alaric, nípa bẹ́ẹ̀ sì ni wọ́n ṣe àpẹẹrẹ agbára ìdájọ́ ìtọ́jú Ọlọ́run mẹ́rin ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn, ṣùgbọ́n alábàápín òde-òní wọn kì í ṣe ọmọ-ìran tààrà ti àwọn agbára àtijọ́ mẹ́rin wọ̀nyẹn. Kì í rí bẹ́ẹ̀ pẹ̀lú àwọn ìpè ègbé. Nígbà tí Islam bá ti wọ inú ìtàn, ó ń bá a lọ nínú ìlà tààrà ti ìtúsílẹ̀ àti ìdènà títí a ó fi tú u sílẹ̀ pátápátá ní ìparí àkókò àánú. Pẹ̀lú àwọn ìpè ègbé, “kọ́kọ́rọ́” ti ‘ìtúsílẹ̀’ ni a fi àmì sí nípasẹ̀ ogun Nineveh.

Àwọn aṣáájú-ọ̀nà náà dá ìdámọ̀ rẹ̀ lójú pé July 27, 1299 ni ìbẹ̀rẹ̀ ọgọ́rùn-ún àti àádọ́ta ọdún tí ó parí ní July 27, 1449, èyí tí ó sì tẹ̀síwájú láti bẹ̀rẹ̀ ọ̀ọ́dúnrún mẹ́tàdínlọ́gọ́rùn-ún ọdún àti ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún tí ó dópin ní August 11, 1840.

Nínú àpilẹ̀kọ tí ó ṣáájú a dá ìdótì 1333 títí dé 1337 tí Sultan Orhan Gazi (ọmọ Osman I, olùdásílẹ̀ Ottoman Beylik) mú wá sórí Nicomedia mọ̀, nígbà tí ó fi ìlú Byzantium pàtàkì Nicomedia sẹ́yìn. Ìdótì náà ni ìparí ogun sí Nicomedia tí ó ti bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú baba rẹ̀, Osman. Ọgọ́rùn-ún ọdún kan àtààádọ́ta ti Ìfihàn orí kẹsàn-án, ẹsẹ̀ kẹwàá, bẹ̀rẹ̀ ní July 27, 1299, àti gẹ́gẹ́ bí ìbẹ̀rẹ̀ àsọtẹ́lẹ̀ kan, a gbọdọ̀ ṣe àkíyèsí ìtàn tí ó ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ọjọ́ ìbẹ̀rẹ̀ náà. Osman I (olùdásílẹ̀ ìdílé ọba Ottoman) ni baba Sultan Orhan Gazi, ẹni tí ó ní July 27, 1299 ṣàṣeyọrí ìṣẹ́gun àkọ́kọ́ pàtàkì lórí Ìjọba Byzantium ní Ogun Bapheus, tí ó wà ní agbègbè Nicomedia, ní àdúgbò ìlú Nicomedia; ìlú olú pàtàkì gidigidi nínú ìtàn Romu àti ìtàn Byzantium ìbẹ̀rẹ̀.

Ọjọ́ 27 Oṣù Keje, ọdún 1299, àwọn ọmọ-ogun Osman ṣẹ́gun ọmọ-ogun Byzantium kan tí gomina agbègbè kan ń darí. A ka ogun náà sí ọ̀kan lára àwọn àṣeyọrí ológun olómìnira àkọ́kọ́ pàtàkì ti Osman lẹ́yìn tí ó ti bẹ̀rẹ̀ sí í mú agbára jọ ní Bithynia (àríwá ìwọ̀-oòrùn Anatolia). Ó ṣe ààmì ìgbésẹ̀ pàtàkì kan nínú ìyípadà láti inú beyilik Tọ́kì kékeré kan (ìjọba olórí ẹ̀yà) sí agbára kan tí ń dìde, tí yóò sì nígbẹ̀yìn-gbẹ́yìn dojú kọ, kí ó sì ṣẹ́gun àwọn ilẹ̀ Byzantium. Ọjọ́ náà ṣe ààmì ìbẹ̀rẹ̀ àkókò ìdàgbàsókè fún Islam tí ó yọrí níkẹyìn sí ìdásílẹ̀ Ìjọba Ottoman nígbà ìṣubú Constantinople ní ọdún 1453. Osman lo àwọn jagunjagun ghazi (àwọn akógun etí-ààlà tí ìmísí Islam ń ru), níbẹ̀ sì ni ìṣètò àwọn jagunjagun etí-ààlà ghazi bẹ̀rẹ̀ sí í yí padà sí ọmọ-ogun tí a ṣètò dáadáa síi, èyí tí ó ń dàgbà lọ síwájú láti ọ̀dọ̀ Osman, lẹ́yìn náà sì tẹ̀ sí ọmọ rẹ̀, Orhan. Lára àwọn ohun pàtàkì míràn nínú ogún tí Osman fi sílẹ̀ ni pé ó jẹ́ kí Islam lè di ilẹ̀ mú, ní ìyàtọ̀ sí ogun àwọn jagunjagun ghazi, tí ọgbọ́n ìkọlù àìlétò wọn tí wọ́n fi ń lu, tí wọ́n sì ń sá, fi ikógun àṣeyọrí wọn nìkan sílẹ̀ fún wọn, ṣùgbọ́n kò fi ilẹ̀ kankan sílẹ̀ fún wọn rárá.

Ní ọjọ́ kẹtàdínlọ́gbọ̀n, oṣù Keje, ọdún 1299, Osman bẹ̀rẹ̀ ìpolongo ogun kan ní agbègbè Nicomedia, àti ọdún mẹ́rìnlélọ́gbọ̀n lẹ́yìn náà ọmọ rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ ìdótì ìlú fún ọdún mẹ́rin sí ìlú olú Nicomedia. Baba náà ní ìbẹ̀rẹ̀, ọmọ náà sì ní òpin. Ogun bẹ̀rẹ̀ sí agbègbè tí a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí Nicomedia, ó sì parí pẹ̀lú ìgbọ̀wọ́ Nicomedia, ìlú olú agbègbè náà, Nicomedia. Láti ọdún 1299 títí dé 1337 jẹ́ àkókò ọdún mẹ́tàdínlógójì, àti ní ti àsọtẹ́lẹ̀, nọ́mbà “mẹ́tàdínlógójì” ń ṣàpẹẹrẹ ìdìde.

Ọgọ́rùn-ún àti àádọ́ta ọdún láti July 27, 1299 títí dé July 27, 1449 ṣàpẹẹrẹ àkókò tí ó yọrí sí ìdásílẹ̀ Ìjọba Ottoman ti ègbé kejì nínú Ìfihàn orí kẹ́sàn-án. Ọgbọ̀n ọdún àti ọdún mẹ́jọ ti ìṣẹ́gun onítẹ̀síwájú ti Nicomedia bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú bàbá kan (Osman) ó sì parí pẹ̀lú ọmọ rẹ̀ ọkùnrin (Orphan). Àkókò náà ń ṣàfihàn ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ ti ìgbéga onítẹ̀síwájú láti ipò ìjọba alákòóso ẹ̀yà kan sí ipò ìjọba-ọba.

Ọgọ́rùn-ún àti àádọ́ta ọdún láti July 27, 1299 títí dé July 27, 1449, ní ìdótì ọdún mẹ́rin kan nínú tí ó samisi òpin ọdún mẹ́tàlélọ́gbọ̀n náà. Ìbẹ̀rẹ̀ ìṣẹ́gun Nicomedia ni baba, Osman, ṣe, àti pé òpin rẹ̀ ni a mú ṣẹ nípasẹ̀ ìdótì ọdún mẹ́rin láti 1333 títí dé 1337; ìdótì tí ọmọ Osman ṣe.

Nígbà tí ọgọ́rùn-ún ọdún àti àádọ́ta náà parí ní ọjọ́ keje, oṣù keje, ọdún 1449, Constantine ẹlẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kanlá, ọba Byzantine, tàbí Constantine ìkẹyìn ti Róòmù ìlà-oòrùn, wá ìyọ̀ǹda lọ́wọ́ àwọn Tọ́ọ̀kì láti gba ìtẹ́. Láti ọjọ́ náà títí dé ìṣẹ́gun lórí Constantinople jẹ́ ọdún mẹ́rin. Àwọn ọdún mẹ́rin wọ̀nyí parí pẹ̀lú ìdótì Constantinople, Constantine ìkẹyìn sì kú nínú ìdótì náà. Ìdìde Islam ni a ṣàfihàn nípasẹ̀ ọdún mẹ́tàlélọ́gbọ̀n àkọ́kọ́ nínú àsọtẹ́lẹ̀ ọgọ́rùn-ún ọdún àti àádọ́ta náà, èyí tí ó parí ní ìdótì ọdún mẹ́rin. Nígbà tí ọgọ́rùn-ún ọdún àti àádọ́ta náà parí, Islam ti dìde dé ipò kan tí Róòmù ìlà-oòrùn ti rẹ̀ sílẹ̀ nípasẹ̀ agbára tí àwọn Tọ́ọ̀kì ní nígbà náà. Láti inú ìtẹ́jú-kúrò ti ọjọ́ keje, oṣù keje, ọdún 1449, ọdún mẹ́rin mú wá sí ìṣubú Róòmù ìlà-oòrùn bí a ti gba Constantinople nípasẹ̀ ìdótì. Òpin ọdún mẹ́tàlélọ́gbọ̀n àkọ́kọ́ ni a samisi pẹ̀lú ìdótì kan, ìdásílẹ̀ Ìjọba Ottoman náà sì ni a samisi pẹ̀lú ìdótì kan.

Nọ́mbà mẹ́tàlélọ́gbọ̀n gẹ́gẹ́ bí àmì, gẹ́gẹ́ bí Mose ṣe fi hàn nínú Diutarónómì, ń ṣojú ọdún mẹ́tàlélọ́gbọ̀n ìkẹyìn ti ìdájọ́ ọdún ogójì ti ìrìn-àjò kiri nínú aginjù. Nítorí náà, nọ́mbà mẹ́tàlélọ́gbọ̀n, gẹ́gẹ́ bí àmì, ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú nọ́mbà ogójì. Osman gba agbègbè Nicomedia ní July 27, 1299, àti ọdún mẹ́tàlélọ́gbọ̀n lẹ́yìn náà ọmọ rẹ̀ gba ìlú olú-ìlú agbègbè náà. Agbègbè náà àti ìlú olú-ìlú náà, àwọn méjèèjì ni Nicomedia. Àwọn òpìtàn mọ̀ ìjà yìí gẹ́gẹ́ bí àkọ́kọ́ nínú ìgbésẹ̀ ‘méjì’ tí ó ń fi ìbẹ̀rẹ̀ gan-an ti ìdìde Ilẹ̀-ọba Ottoman hàn. Ìgbésẹ̀ kejì tí ìtàn fi mọ̀ ni ogun Nicaea ní 1301. Níbẹ̀, baba náà, Osman, gba agbègbè tí a ń pè ní Nicaea, àti ní 1331, ọdún ọgbọ̀n lẹ́yìn náà, ọmọ rẹ̀ gba ìlú olú-ìlú náà, tí a ń pè ní Nicaea, ìlú olú-ìlú Romu àtijọ́ kan.

Ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ọdún 1299 àti ogun Nicomedia, gẹ́gẹ́ bí ìgbésẹ̀ àkọ́kọ́ nínú ìgbésẹ̀ méjì, ìgbésẹ̀ kejì wá ní ọdún méjì lẹ́yìn náà ní 1301. 1299 jẹ́ àmì ọgbọ̀n-ọdún méjọ, àti ní ọdún méjì lẹ́yìn náà (ogójì), ilẹ̀ Nicaea ni baba gbà. Ìbáṣepọ̀ ọgbọ̀n-ọdún méjọ àti ogójì ti Ísírẹ́lì àtijọ́ tí ń dìde láti gba ilẹ̀ ìlérí ni a ṣojú fún nínú July 27, 1299 àti 1301. Àwọn ìgbésẹ̀ méjì àkọ́kọ́ wọ̀nyí ti ìdìde Islam ni a fi àmì sí nípasẹ̀ àwọn ìpolongo ológun tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú baba tí ń ṣẹ́gun ilẹ̀ náà, àti ọmọ tí ń ṣẹ́gun olú-ìlú ilẹ̀ náà ní ìparí. Nígbà tí àwọn olú-ìlú méjèèjì ṣubú, wọ́n ṣubú nípasẹ̀ ìdótì. Méjèèjì àwọn olú-ìlú náà ti jẹ́ olú-ìlú Róòmù ìlà-oòrùn ní àkókò kan.

Ọjọ́ Kẹrìndínlọ́gbọ̀n, oṣù Keje, 1299 àti 1301 dé sí ìparí wọn ní ọjọ́ kọkànlá, oṣù Kẹjọ, 1840, èyí tí ó ṣàpẹẹrẹ ìtàn ọdún 1838, nígbà tí Litch kọ́kọ́ tẹ ìwòye àti àsọtẹ́lẹ̀ rẹ̀ jáde nípa àsọtẹ́lẹ̀ ọdún ẹgbẹ̀rún mẹ́ta ó lé mọ́kàndínlọ́gọ́rin àti ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún, èyí tí yóò parí ní ìmúṣẹ ní ọjọ́ kọkànlá, oṣù Kẹjọ, 1840. Àwọn ìgbésẹ̀ méjì ti ìdìde fún àwọn Millerite ni àwọn ọdún 1838 àti 1840.

Àsọtẹ́lẹ̀ Litch ti ’38 àti ìran rẹ̀ tí a tún ṣe títúnṣe ti ’40 ní ọ̀rọ̀ ìkẹyìn rẹ̀ nínú, èyí tí ó kọ ní August 1, ọjọ́ mẹ́wàá kí àsọtẹ́lẹ̀ tí a ṣe títúnṣe náà tó wáyé. Ìmúṣẹ àsọtẹ́lẹ̀ náà ni ó dá ayé lójú nípa ọ̀nà ìlànà tó tọ́ fún àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì. Ọdún mẹ́tàlélọ́gbọ̀n tí ó sàmì sí ìdìde Ísírẹ́lì ìgbàanì ní nínú ọdún méjì láti ìrékọjá Òkun Pupa títí dé ìṣọ̀tẹ̀ àkọ́kọ́ ní Kadesh.

Ìṣọ̀tẹ̀ yẹn ni a mọ̀ sí ìkẹyìn nínú àwọn ìdánwò mẹ́wàá. Àkókò ìdánwò ọdún méjì tí ó ní àwọn ìdánwò mẹ́wàá, tí a fi kún ọdún mẹ́tàlélọ́gbọ̀n ní aginjù, jẹ́ àpẹẹrẹ ti ọdún 1838 àti 1840, àti pé ọdún 1840 ní àkókò ọjọ́ mẹ́wàá kan.

Àti pé ibi ìbẹ̀rẹ̀ ìgòkè Islamu pẹ̀lú Osman ní ọjọ́ 27 Oṣù Keje, 1299, bẹ̀rẹ̀ àkókò ọdún mẹ́tàlélọ́gbọ̀n tí ó parí pẹ̀lú ìdótì ọdún mẹ́rin ní 1337. Ọjọ́ 27 Oṣù Keje, 1299 ni àkọ́kọ́ nínú ìgbésẹ̀ méjì tí àwọn akọ̀wé-ìtàn mọ̀ sí ibi ìbẹ̀rẹ̀ ìgòkè Ìjọba Ottoman, àti ìgbésẹ̀ kejì ni 1301. Àwọn ìgbésẹ̀ méjì ti àwọn ogun Nicomedia àti Nicaea ní 1299 àti 1301 jẹ́ àpẹẹrẹ 1838 àti 1840. Ìbẹ̀rẹ̀ àsọtẹ́lẹ̀ náà ń ṣàfihàn òpin.

Nikomedia àti Nikaia méjèèjì ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú ìgbà díẹ̀ fún Róòmù ìlà-oòrùn nínú ìtàn kálukú wọn. Dájúdájú, Constantinople ní ìkẹyìn di olú-ìlú ìlà-oòrùn ní ọdún 330 títí di 1453. Nikomedia àti Nikaia jẹ́ àpẹẹrẹ ìṣubú Constantinople; gbogbo wọn ṣubú nítorí ìdótì àwọn Mùsùlùmí tí ó samisi ìparí ìpolongo kan níbi tí Islam ti kọ́kọ́ gba agbègbè náà lábẹ́ àkóso, lẹ́yìn náà sì gba olú-ìlú náà.

Ìdótì àkọ́kọ́ ọdún mẹ́rin láti 1333 títí dé 1337 dúró fún ọdún mẹ́rin láti 1449 sí 1453 nígbà tí àsọtẹ́lẹ̀ náà parí. Ọdún ẹgbẹ̀rún mẹ́ta, ọgọ́rùn-ún mẹ́sàn-án-dín-lọ́gọ́rin àti ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún lẹ́yìn náà ni a di Islamu lọ́wọ́ bí àwọn Millerite ṣe ‘dìde’ lábẹ́ agbára àsọtẹ́lẹ̀ tí a ṣojú rẹ̀ nínú àwọn àbùdá ‘ọgbọ̀n-dín-lọ́gọ́rin àti ogójì’ gẹ́gẹ́ bí a ti ṣojú rẹ̀ nínú ìtàn alpha ti ìtàn July 27, 1299 àti July 27, 1449. Ìdídè Islamu àti ìdídè àwọn ojiṣẹ́ Ọlọ́run ti ọjọ́ ìkẹyìn ni a ṣojú rẹ̀ nínú àmì nọ́mbà kan tí a kọ́ nípasẹ̀ ìbáṣepọ̀ nọ́mbà 38 àti 40.

Nínú Ìsíkíẹ́lì ọgbọ̀n-dín-lọ́gbọ̀n, Ìsílámù ni ìhìnrere afẹ́fẹ́ ìlà-oòrùn tí a mí sórí àwọn egungun gbígbẹ tí ó ti kú, kí wọ́n lè dìde dúró gẹ́gẹ́ bí ọmọ-ogun alágbára. Nígbà tí ìhìnrere Ìsíkíẹ́lì bá dé, ìdìde náà bẹ̀rẹ̀, gẹ́gẹ́ bí ó ti rí nínú ìtàn àwọn Millerite ti ọdún 1838 àti 1840. Ìhìnrere náà dé ní 9/11, àti ní òfin Ọjọ́ Àìkú tí ó súnmọ́, àwọn egungun wọ̀nyí yóò dìde dúró gẹ́gẹ́ bí ọmọ-ogun alágbára. Ìjínigbé ọmọ-ogun Ọlọ́run gẹ́gẹ́ bí ìjọ ajagunborí ní àwọn ọjọ́ ìkẹyìn ni a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípasẹ̀ 1838 àti 1840. 9/11 títí dé òfin Ọjọ́ Àìkú ni a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípasẹ̀ 1840 sí 1844, ṣùgbọ́n ó tún ṣàpẹẹrẹ àkókò láti December 31, 2023 títí dé àwọn bọ́ọ̀lù iná Nashville.

Láti ìpín-ọba náà nípasẹ̀ Constantine àkọ́kọ́ (Ńlá), títí dé Constantine ìkẹyìn ni ó ṣojú ìtàn àsọtẹ́lẹ̀ ti Róòmù ìlà oòrùn. Nítorí náà, àkókò àsọtẹ́lẹ̀ náà ni a fi àmì baba àti ọmọ kan, ní ọ̀nà àsọtẹ́lẹ̀ tàbí àpẹẹrẹ, gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàfihàn nínú orúkọ wọn, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kò sí ìran ẹ̀jẹ̀ tààrà láàárín Constantine Ńlá àti Constantine kọkànlá. Constantine àkọ́kọ́ àti Constantine ìkẹyìn ni a tún ṣojú wọn ní ọ̀nà àsọtẹ́lẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ààmì alfa àti omega, baba náà (alfa) sì yan Constantinople gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú, ọmọ náà (omega) sì kú nínú ìdótì nígbà tí Constantinople dáwọ́ jíjẹ́ olú-ìlú dúró. Constantine àkọ́kọ́ àti Constantine ìkẹyìn ni wọ́n fi samisi àkókò àsọtẹ́lẹ̀ ti Róòmù ìlà oòrùn. Àkókò ọdún 150 tí ó bẹ̀rẹ̀ ní July 27, 1299 ní inú àkókò ọdún 38 kan, ó sì parí pẹ̀lú ìdótì ọdún 40. Ìdótì náà jẹ́ àpẹẹrẹ ti 1449 sí 1453. Ìpolongo Nicomedia bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú bí a ṣe ṣẹ́gun agbègbè kan, ó sì parí pẹ̀lú bí a ṣe ṣẹ́gun olú-ìlú agbègbè náà. Gẹ́gẹ́ bí ó ti rí pẹ̀lú Constantine àkọ́kọ́ àti Constantine ìkẹyìn, ìṣẹ́gun Nicomedia bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú baba kan (àkọ́kọ́) ó sì parí pẹ̀lú ọmọ kan (ìkẹyìn).

Ìdótì ọdún mẹ́rin kan ní àkókò ìbẹ̀rẹ̀ ọgọ́rùn-ún ọdún márùndínláàádọ́jọ [150] tí ó yọrí sí ọdún mẹ́rin láti inú ìtìjú Constantine ẹni ìkẹyìn ní 1449 títí dé 1453 nígbà tí a dó tì Constantinople, tí ó sì ṣubú. Àsọtẹ́lẹ̀ àkókò ìyọnu kejì tí ń ṣojú ọdún ẹgbẹ̀rún mẹ́ta [300] àti mọ́kàndínlọ́gọ́rin [91] ọdún àti ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún [15] bẹ̀rẹ̀ ní July 27, 1449, ó sì parí ní August 11, 1840. Ọjọ́ náà jẹ́ àmì ìbẹ̀rẹ̀ àkókò ọdún mẹ́rin kan tí Sister White pè ní ìfarahàn ológo ti agbára Ọlọ́run.

A dá Islamu dúró ní August 11, 1840, ó sì wà ní àkókò ọdún mẹ́rin kan tí ó bá ìtújáde Ẹ̀mí Mímọ́ ní Pentikosti mu, pẹ̀lú ìsọ̀kalẹ̀ áńgẹ́lì alágbára náà ti Ìfihàn orí kẹtàlá-dín-lọ́gbọ̀n, nígbà tí Islamu ìyọnu kẹta kọlu “àwọn ilé ńlá” ti New York ní 9/11. 9/11 jẹ́ àmì ìbẹ̀rẹ̀ àkókò ìdìdìgbẹ́ ti ẹgbẹ̀rún ọgọ́rùn-ún mẹ́rìnlélógójì. Ìdìdìgbẹ́ náà jẹ́ àkókò kan, àti ìparí àkókò ìdìdìgbẹ́ náà ní àwọn àbùdá tí ó jọ ìbẹ̀rẹ̀ àkókò náà. Nígbà tí Kristi sọ̀kalẹ̀ ní 9/11, ó ṣe àpẹẹrẹ Mikaẹli tí ń sọ̀kalẹ̀ láti jí àwọn ẹlẹ́rìí méjì dìde ní December 31, 2023, nígbà tí àkókò ìkẹyìn ti ìdìdìgbẹ́ bẹ̀rẹ̀.

Bọ́tìnì náà tí í ṣe ogun Ninefe dúró fún onírúurú ìtúsílẹ̀ Íslámù, èyí tí yóò mú kí Róòmù ìlà-oòrùn ṣubú ní ọdún 1453. Nínú ọgọ́rùn-ún ọdún àti àádọ́ta ọdún “oṣù márùn-ún” ti ẹsẹ̀ kẹwàá, ìbẹ̀rẹ̀ àti òpin pẹ̀lú ní àkókò ọdún mẹ́rin. Àwọn àkókò ọdún mẹ́rin méjèèjì wọ̀nyí ní ìsopọ̀ pẹ̀lú ìparí ọ̀ọ́dún mẹ́ta, ọgọ́rùn-ún mẹ́sàn-án-dínlọ́gọ́rin àti ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún, èyí tí ó samisi àkókò ọdún mẹ́rin láti 1840 sí 1844 nígbà tí Kristi yóò fi “ògò rẹ̀ tan gbogbo ayé mọ́lẹ̀.” Ní ọdún 1844, àkókò àsọtẹ́lẹ̀ dáwọ́ lílò dúró, nítorí àkókò yóò jẹ́ “àkókò kò sí mọ́.”

Àwọn ìlà mẹ́ta wọ̀nyẹn ti àwọn àkókò ọdún mẹ́rin bá àkókò ìdìdì mú láti 9/11 títí dé òfin Sunday, wọ́n sì tún bá frákítàlì 9/11 títí dé òfin Sunday tí a ṣàfihàn láti December 31, 2023 títí di ìgbà tí a ó tún tú Islam sílẹ̀ láti mú àwọn bọ́ọ̀lù iná Nashville wá.

Àpẹrẹ ìsọtẹ́lẹ̀ aláfarawé ti December 31, 2023 sí àwọn bọ́ọ̀lù iná ti Nashville ni a ti fi àpẹẹrẹ hàn nípasẹ̀ àkókò ìsọtẹ́lẹ̀ mẹ́ta, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn sì jẹ́ ọdún mẹ́rin, tí gbogbo wọn bá àkókò ìdìdì láti 9/11 títí dé òfin Ọjọ́ Àìkú mu. Nítorí náà, àwọn ẹlẹ́rìí mẹ́rin ló ń dá ìtàn December 31, 2023 títí dé ìkọlù Nashville mọ̀, ogun Ninefe sì ni “kókó” fún ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn ẹlẹ́rìí wọ̀nyí. 1333, 1449, 1840 àti 9/11 ni gbogbo wọn jẹ́ àwọn àyípadà pàtàkì— “àwọn kókó.”

Lẹ́yìn tí ó di ọba-ọba ní ọdún 284, ní ọdún 293, Diocletian yàn Nicomedia gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú ìlà-oòrùn ti Ìjọba Romu nígbà tí ó fi òfin pín ìjọba náà sí Ìlà-oòrùn àti Ìwọ̀-oòrùn, tí ó sì fi ìlànà Tetrarchy kalẹ̀. Nicomedia ṣiṣẹ́ gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú àkóso àti olú-ìlú ológun pàtàkì ní Ìlà-oòrùn fún ọ̀pọ̀ ọdún. Constantine the Great lò ó gẹ́gẹ́ bí ibùdó kí ó tó pinnu láti kọ́ olú-ìlú tuntun náà ní Byzantium tó wà nítòsí (èyí tí ó tún sọ ní Constantinople ní ọdún 330). Kódà lẹ́yìn tí Constantinople di olú-ìlú pàtàkì, Nicomedia ṣì wà gẹ́gẹ́ bí ilé-iṣẹ́ agbègbè ńlá kan, tí ó wà ní ipò ọ̀nà ogun tó ṣe pàtàkì ní etíkun ìlà-oòrùn Òkun Marmara. Nítorí náà, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé kì í ṣe olú-ìlú àìnípẹ̀kun bíi Romu tàbí Constantinople, a yàn Nicomedia ní òfin gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú ìlà-oòrùn ní àkókò ìyípadà pàtàkì kan nínú ìtàn Romu. Ní ìbẹ̀rẹ̀ ọgọ́rùn-ún ọdún àti àádọ́ta náà, a ṣẹ́gun olú-ìlú kan ti Romu ìlà-oòrùn, àti ní ìparí rẹ̀, a ṣẹ́gun olú-ìlú kan ti Romu ìlà-oòrùn. Gbogbo ìṣẹ́gun méjèèjì náà ní ìdótìkúrò kíkà.

Ní ọdún 293, nígbà tí ọba-ọba Diocletian ṣe ìmúlò ètò Tetrarchy, ó fi ọ̀nà òfin dá Nicomedia sílẹ̀ gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú apá ìlà-oòrùn ti ìjọba Romu. Ètò Tetrarchy náà jẹ́ pínpín ìjọba náà sí apá ìwọ̀-oòrùn àti apá ìlà-oòrùn; níbi tí ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn méjèèjì ti ní olú-ọba àgbà kan (Augusti) àti olú-ọba kékeré kan (Caesar), láti mú iye náà pé mẹ́rin, èyí tí ọ̀rọ̀ náà “tetrarchy” ń ṣàfihàn.

Diocletian ni ààmì omega ti ìjọ Símírínà, Nero sì ni ààmì alpha. Constantine the Great ni ààmì alpha ti ìjọ Pẹgámọ̀sì, Justinian sì ni ààmì omega.

Pínpín “lábẹ́ òfin” ti Róòmù sí ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn (èyí tí kò pẹ́) ni Diocletian ṣe, àti pínpín àsọtẹ́lẹ̀ ti Róòmù sí ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn ni Constantine ṣe. Ní àkókò ìtàn ìjọ àpẹẹrẹ kejì ti inúnibíni, tí Smyrna dúró fún, a pín Róòmù lábẹ́ òfin sí ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn; ní àkókò ìtàn ìjọ àpẹẹrẹ kẹta ti ìfọ̀ròwọ́pọ̀, tí Pergamos dúró fún, a sì pín Róòmù ní ti àsọtẹ́lẹ̀ sí ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn. 293 ni alpha, 330 sì ni omega; ní ọjọ́ kẹtàlá oṣù Karùn-ún, ọdún 330, Constantine Ńlá ya Constantinople sí mímọ́ gẹ́gẹ́ bí olú-ìlú Ìjọba náà.

Ìpín òfin tí Diocletian ṣe ní ọdún 293 fọ́ tán nítorí ogun abẹ́lé tí ó tẹ̀lé e títí dé Ilànà Milan ní ọdún 313, nígbà tí Constantine ti ìlà-oòrùn àti Licinius ti ìwọ̀-oòrùn gbé Ilànà Milan kalẹ̀, tí wọ́n fi mú ẹ̀sìn Kristẹni di ohun tí òfin fọwọ́ sí, tí ó sì fiṣeṣe parí Tetrarchy—ètò àwọn alákóso mẹ́rin tí a ṣètò pọ̀, èyí tí ó wó lulẹ̀ di ìjà láàárín agbára pàtàkì méjì (Constantine ní Ìwọ̀-oòrùn àti Licinius ní Ìlà-oòrùn). Ìpín òfin náà, tí ó ṣí ọ̀nà sí ìwópalẹ̀, dúró fún àkókò ọdún ogún láti inú ìpín dé inú ìpín, àwọn ìpín méjèèjì sì fa ìwópalẹ̀ ètò náà yọ.

Ìjọ Símírná bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Nero ní ọdún 64, nígbà tí Nero lo iná ńlá ti Róòmù láti ṣe inúnibíni sí àwọn Kristẹni, tí Nero fi ẹ̀sùn kàn pé àwọn ni wọ́n dá iná náà sílẹ̀. Nero jẹ́ àmì ìbẹ̀rẹ̀ inúnibíni, ó sì jẹ́ àpẹẹrẹ inúnibíni ìkẹyìn ti àwọn ọjọ́ ìkẹyìn. Inúnibíni ìkẹyìn náà ń bá a lọ títí di ìparí àkókò ìdánwò, nígbà tí agbára póòpù yóò dé òpin rẹ̀ láìsí ẹni kankan láti ràn án lọ́wọ́. Báyìí ni àkókò àkọ́kọ́ ti inúnibíni ṣe bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìjóná Róòmù, ó sì parí pẹ̀lú ìjóná Róòmù.

Ìjọ Smúrínà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Níró ní ọdún 64 nígbà tí Níró lo iná ńlá ti Róòmù láti ṣe inúnibíni sí àwọn Kristẹni, ẹni tí Níró fi ẹ̀sùn kàn pé wọ́n ni wọ́n dá iná náà sílẹ̀. Ní ọdún igba lọ́nà àádọ́ta lẹ́yìn náà, ó parí ní 313 pẹ̀lú Òfin Ìkéde ti Milani. “Ìkéde” náà ni òpin àkókò ogún ọdún kan tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú pínpín ìlànà-òfin Díókílẹ́ṣíànu, ó sì tún jẹ́ òpin ọdún igba lọ́nà àádọ́ta ti Smúrínà tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Níró. Ọdún igba lọ́nà àádọ́ta ti inúnibíni tí a ṣojú rẹ̀ nípasẹ̀ ìjọ Smúrínà àti Níró ní ọdún mẹ́wàá inúnibíni tí ó burú jùlọ tí Díókílẹ́ṣíànu mú wá. Ọdún mẹ́wàá inúnibíni náà ni ìdajì ìkẹyìn ti ogún ọdún Díókílẹ́ṣíànu tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú pínpín ìlànà-òfin ìjọba náà ní 293. Láti inú pínpín ìlànà-òfin sí ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn nípasẹ̀ Díókílẹ́ṣíànu ní 293 ni àkókò ogún ọdún kan bẹ̀rẹ̀, èyí tí a dá pọ̀ síi ní àwọn àkókò méjì-méjì ti ọdún mẹ́wàá.

Diocletian pín ìjọba náà ní ọ̀nà òfin sí ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn, bẹ́ẹ̀ ni ó ṣe àpẹẹrẹ àǹfààní ìsọ̀tọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ tí Constantine mú ṣẹ. Ìpín Diocletian jẹ́ ti ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn, ṣùgbọ́n ó ní àwọn alákòóso méjì ní ìlà-oòrùn àti àwọn alákòóso méjì ní ìwọ̀-oòrùn. Alákòóso àkọ́kọ́ kan àti alákòóso kejì kan fún agbègbè kọ̀ọ̀kan. Ní ọjọ́ kẹtàlélógún, oṣù Kejì, ọdún 303, Diocletian jáde ìkọ̀wé àṣẹ àkọ́kọ́ nínú ọ̀pọ̀ ‘edicts’ lòdì sí àwọn Kristẹni, èyí sì samisi ìbẹ̀rẹ̀ Inúnibíni Ńlá náà, (tí a tún ń pè ní Inúnibíni Diocletian), inúnibíni tó le jù lọ tí ó sì tàn kárí jù lọ sí àwọn Kristẹni nínú Ilẹ̀ Ọba Romu.

Inúnibíni Nlá náà tẹ̀síwájú lábẹ́ àwọn arọ́pò Diocletian (ní pàtàkì Galerius) títí di ọdún 313, nígbà tí ó parí pẹ̀lú Àṣẹ Milan. Nero ni àmì àkọ́kọ́ inúnibíni tí ó ṣàfihàn Diocletian gẹ́gẹ́ bí inúnibíni òpin fún àkókò àsọtẹ́lẹ̀ tí ìjọ Smyrna dúró fún. Inúnibíni náà parí pẹ̀lú ìgbéyàwó ìṣèlú kan àti májẹ̀mú láàárín Constantine ti ìlà-oòrùn àti Licinius ti ìwọ̀-oòrùn. Ní oṣù Kínní ọdún 313, Constantine àti Licinius pàdé ní Milan, wọ́n sì ṣe ìkéde Àṣẹ Milan, èyí tí ó fún àwọn Kristẹni (àti àwọn mìíràn) ní ààyè ìfaradà ẹ̀sìn jákèjádò ìjọba náà. Látàrí láti mú àjọṣepọ̀ ìṣèlú wọn lágbára sí i, Licinius fẹ́ Constantia (àrabinrin àbúrò kan náà ti Constantine ní ẹ̀gbẹ́ baba tàbí ìyá) ní àkókò ìpàdé yìí tàbí ní àyíká rẹ̀. Ìgbéyàwó yìí jẹ́ àjọṣepọ̀ ìṣèlú Romu àtọwọ́dọwọ́—ó fi èdìdì sí àdéhùn láàárín àwọn ọba méjèèjì, ó sì ràn wọ́n lọ́wọ́ láti mú ìjọba náà dúró ṣinṣin fún ìgbà díẹ̀ lẹ́yìn ọ̀pọ̀ ọdún ogun abẹ́lé. Àjọṣepọ̀ náà kò pẹ́. Constantine àti Licinius jagun sí ara wọn lẹ́yìn náà, Constantine sì ṣẹ́gun Licinius ní ọdún 324, ó sì di alákóso kan ṣoṣo.

Láti ìgbà Nero títí dé ti Constantine ni àkókò àsọtẹ́lẹ̀ ti Smyrna, ọdún ẹgbẹ̀rún méjìdínlọ́gọ́rin [250], ti pé, àti ní ọdún 313 ni ìjọ Pergamos—ìjọ ìfọwọ́sowọ́pọ̀—bẹ̀rẹ̀, tí ó sì parí pẹ̀lú ìjọ Thyatira ní ọdún 538. Ọdún ẹgbẹ̀rún méjìdínlọ́gọ́rin [250] ti Smyrna ṣàpẹẹrẹ àkókò inúnibíni, àti ní ìparí àkókò àpapọ̀ náà, inúnibíni Diocletian ṣẹ ìmúṣẹ “ọjọ́ mẹ́wàá” (ọdún mẹ́wàá) ti Ìfihàn, níbi tí àkókò inúnibíni tí ó burú jùlọ ti ṣàpẹẹrẹ fractal kan ti gbogbo àkókò náà. Ọdún mẹ́wàá wọ̀nyí jẹ́ fractal kan ti ọdún ẹgbẹ̀rún méjìdínlọ́gọ́rin [250] náà. Ọdún mẹ́wàá wọ̀nyí ṣàpẹẹrẹ omega ti inúnibíni Nero, àti ní ìparí wọn ni ìpín omega ti ìjọba náà sí ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn.

Smirna bẹ̀rẹ̀ nígbà ìsun Róòmù ní ọdún 64, ó sì parí lẹ́yìn ọdún márùndínlọ́gọ́rùn-ún méjì ní 313 pẹ̀lú Òfin Ìkéde Milan àti ìgbéyàwó òṣèlú ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn. Fractal ọdún mẹ́wàá ti inúnibíni bẹ̀rẹ̀ ní 303, ó sì parí ní 313 pẹ̀lú Òfin Ìkéde Milan àti ìgbéyàwó òṣèlú ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn. Ogún ọdún tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú pínpín òfin ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn ní 293 lábẹ́ Diocletian parí ní 313 pẹ̀lú ìgbéyàwó òṣèlú ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn. Àdéhùn ìgbéyàwó ti 313 láàárín ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn parí pẹ̀lú ìkọ̀sílẹ̀ ti 324, nígbà tí Constantine ṣẹ́gun Licinius ti ìwọ̀-oòrùn, tí ó sì di alákóso kan ṣoṣo ti Róòmù. Ìkọ̀sílẹ̀ àsọtẹ́lẹ̀ ti 324 wá ní ọdún mẹ́ta lẹ́yìn òfin Sunday àkọ́kọ́ ní 321.

Ọdún mẹ́tàlá-dín-lógún láti ọdún 313 títí dé 330 ń fi ìgbéyàwó òṣèlú hàn, pẹ̀lú òpin inúnibíni tí Smyrna àti Nero dúró fún, àti ìbẹ̀rẹ̀ ìjọ ìfẹ̀sùnra tí Pergamos dúró fún. Ìbẹ̀rẹ̀ Pergamos ní ọdún 313 nígbà ìgbéyàwó náà, ni ìbẹ̀rẹ̀ inúnibíni tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú òfin ọjọ́ Àìkú àkọ́kọ́ ní ọdún 321 tẹ̀ lé. Èyí sì ni ìkọ̀sílẹ̀ àsọtẹ́lẹ̀ ti ọdún 324 tẹ̀ lé, èyí tí ó mú ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn wá sínú ìjọba kan ṣoṣo lábẹ́ Constantine. Ọdún mẹ́fà lẹ́yìn náà, ní ọdún 330, pínpín sí ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn tún ṣẹlẹ̀ ní ti àsọtẹ́lẹ̀. Ọdún mẹ́tàlá-dín-lógún náà dúró fún àkókò alfa ti ìjọ Pergamos, èyí tí yóò máa bá a lọ títí tí ìjọ Tiatira fi dé sínú ìtàn àsọtẹ́lẹ̀ ní ọdún 538. Àkókò alfa náà yóò dúró fún ìtàn omega ní òpin àkókò láti ọdún 330 títí dé 538. Ìtàn omega ti Pergamos dúró fún àkókò àwọn ọdún 496, 508, àti 533.

Ptolemy ti ogun Raphia jọba fún “ọdún mẹ́tàlá-dín-lógún,” ó sì jẹ́ pé “ọdún mẹ́tàlá-dín-lógún” wà láàárín ogun Raphia àti ogun Panium. Àwọn ọdún mẹ́tàlá-dín-lógún wọ̀nyí bá ara wọn mu ní àfihàn àmì pẹ̀lú àwọn ọdún mẹ́tàlá-dín-lógún láti 313 títí dé 330. Àwọn ọdún irinwó àádọ́ta Nero ti Smírnà mú wá sí àwọn ọdún mẹ́tàlá-dín-lógún àkọ́kọ́ ti ìjọ Pégámù, wọ́n sì sopọ̀ mọ́ àwọn ọdún irinwó àádọ́ta tí ó bẹ̀rẹ̀ ní àṣẹ kẹta ní 457BC, ibi ìbẹ̀rẹ̀ àwọn ọdún 2300 ti Dáníẹ́lì orí kẹjọ ẹsẹ̀ kẹrìnlá, èyí sì ni ìpìlẹ̀ àti òpó àárín Adventism. Àwọn ẹlẹ́rìí méjì ti ọdún irinwó àádọ́ta bá ara wọn mu pẹ̀lú àwọn ọdún irinwó àádọ́ta ti ìjọba kẹfà ti àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì tí ó bẹ̀rẹ̀ ní 1776 tí yóò sì parí ní ọdún yìí, 2026.

Àwọn aṣáájú-ọ̀nà Ẹ̀sìn Adventism kò rí tàbí lóye ọdún mẹ́tàlá-dín-lọ́gbọ̀n láti 313 sí 330, nítorí pé ní 1844 wọn kò tíì mọ̀ tàbí lóye ọ̀ràn Ọjọ́ Ìsinmi ọjọ́ keje tàbí ọjọ́ oòrùn. Síbẹ̀síbẹ̀, wọn mọ ọdún ọgọ́rùn-ún àti àádọ́ta tí ẹsẹ̀ kẹwàá ti Ìfihàn mẹ́sàn-án sọ, ó sì di ibi ìbẹ̀rẹ̀ àkókò kan tí ó yọrí sí ọdún ọ̀ọ́dúnrún mẹ́ta àti mọ́kàn-dín-ní-àádọ́rin pẹ̀lú ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún tí ó parí ní August 11, 1840. Òye náà mú “ìfarahàn agbára Ọlọ́run” ńlá jáde.

Àwọn aṣáájú-ọ̀nà kò mọ àkókò kejì ti ọgọ́rùn-ún ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún nínú Ìfihàn mẹ́sàn-án. Òye ìpilẹ̀ wọn dúró gẹ́gẹ́ bí pèpéle tí “imọ́lẹ̀ tuntun” ti Ìfihàn mẹ́sàn-án ti kọ́ lé. Imọ́lẹ̀ náà ni a ṣí sílẹ̀ nípasẹ̀ “kọ́kọ́rọ́” ogun Nínífè. “Kọ́kọ́rọ́” yẹn ń jẹ́ kí akẹ́kọ̀ọ́ àsọtẹ́lẹ̀ lè mọ gbogbo àwọn ìjọba àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì tí a ṣojú fún nínú Dáníẹ́lì àti Ìfihàn. Bábílónì, Mẹ́dò-Pérsíà, Gíríìsì, àwọn ìjọba Séléúsídì àti Tọ́lémaìkì, ìjọba Mùhámádì, àti pé ní ọ̀nà tí ó ṣe pàtàkì jù lọ, ó ń gbé ìjọba Róòmù ga nípa fífi ìdìde àti ìṣubú kì í ṣe ti Róòmù nìkan hàn, ṣùgbọ́n ti àwọn ìjọba Róòmù ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn pẹ̀lú, bẹ́ẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ti Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà (wòlíì èké), ipòápá (ẹranko náà) àti Ìṣọ̀kan Àwọn Orílẹ̀-Èdè (dragoni náà). Gbogbo àwọn ìdìde àti ìṣubú àwọn ìjọba wọ̀nyí ń jẹ́rìí sí àwọn ìṣípò dragoni náà, ẹranko náà àti wòlíì èké tí ní òpin ń mú ayé dé Hámágẹ́dónì. A ṣojú fún ìṣípò yẹn láàárín àwọn ẹsẹ̀ mẹ́fà ìkẹyìn Dáníẹ́lì mọ́kànlá, àti ìbẹ̀rẹ̀ ìṣípò yẹn ni a ṣojú fún nínú ìtàn ìkọ̀kọ̀ ti ẹsẹ̀ ogójì.

Ogun Ninefe pese ibi ìtọ́kasí àsọtẹ́lẹ̀ láti ṣètò ní ìbámu àwọn ẹ̀rí ọba-ọba Róòmù, àwọn ìjọba Róòmù ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn, àti Róòmù papal, nínú àtẹ̀lé àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ àkókò ìpẹ̀yà. Ní báyìí, ogun Ninefe ni kọ́kọ́rọ́ tí ó ṣàfihàn ní kíkún àwọn ẹ̀rí àsọtẹ́lẹ̀ oríṣìíríṣìí ti Róòmù, àti gẹ́gẹ́ bí ẹsẹ̀ kẹrìnlá ti Dáníẹ́lì mọ́kànlá, Róòmù ni ó mú ìran náà dúró. Kọ́kọ́rọ́ tí ó mú àwọn ìlà wọ̀nyẹn jọ ni ogun Ninefe.

Nínú àpilẹ̀kọ wa tí ó tẹ̀lé, a ó bẹ̀rẹ̀ sí í kó àwọn àpilẹ̀kọ márùn-ún tí ó ṣáájú, tí ń sọ̀rọ̀ nípa àwọn ègbé tí Ìfihàn orí kẹsàn-án sọ, jọ.