Ìtàn Ìkọ̀kọ̀ Ẹsẹ Ogójì - Nọ́ńbà Mẹ́tàlélọ́gbọ̀n

Nínú orí kẹrin àti karùn-ún ìwé Gẹ́nẹ́sísì, a fi ìtàn ìran Káínì wé ìtàn ìran Sẹ́tì láti fi ìyàtọ̀ wọn hàn.

Ìran méjèèjì náà dúró fún ìyàtọ̀ tí ó wà láàárín àwọn tí ó sọnù àti àwọn tí a gbà là, àwọn kan lára àwọn àtọmọdọ́mọ ìran méjèèjì náà sì dúró fún ‘àwọn àmì àtọmọdọ́mọ’ tí ó bá ara wọn mu nínú ìran méjèèjì tí a fi ìyàtọ̀ wọn hàn náà. Káínì dúró fún ẹgbẹ́ àwọn ènìyàn tí kò ní ìrònúpìwàdà kankan fún ẹ̀ṣẹ̀, tí wọ́n sì ń ṣọ̀fọ̀ nítorí ipò tiwọn nìkan.

Káínì ṣàpẹẹrẹ ẹ̀ka kan nínú àwọn aláìronúpìwàdà tí wọ́n ń gbájú mọ́ ipò ìbànújẹ́ tiwọn nìkan, èyí tí àwọn fúnra wọn ti fà sórí ara wọn nípa kíkọ̀ láti sapá láti ṣe rere.

Nínú àwọn àpilẹ̀kọ tí ó kọjá, a dá Enọku mọ̀ gẹ́gẹ́ bí àmì áńgẹ́lì àkọ́kọ́, Lameki gẹ́gẹ́ bí àmì áńgẹ́lì kejì, Metusela gẹ́gẹ́ bí igbe ọ̀gànjọ́ òru, àti Noa gẹ́gẹ́ bí áńgẹ́lì kẹta. Lameki tí ó wá láti ìran Seti kú ní ẹni ọdún ọgọ́rùn-ún méje ó lé mẹ́tàdínlọ́gọ́rin, ọdún márùn-ún ṣáájú ìkún-omi tí Metusela kú ní àkókò rẹ̀. Ikú Lameki ni ikú Metusela tẹ̀ lé lẹ́yìn ọdún márùn-ún, ikú wọn sì tipa bẹ́ẹ̀ ṣàpẹẹrẹ ikú aya Esekiẹli, èyí tí ikú Jerusalẹmu, aya Ọ̀dọ́ Àgùntàn, tẹ̀ lé lẹ́yìn ọdún kan ààbọ̀ (1.5).

Àwọn ikú álfà ti aya Ezekiel àti Lamech, tí ó ní ìsopọ̀ pẹ̀lú àwọn ikú òmégà ti Jerusalem àti Methuselah, ṣàpẹẹrẹ ikú John Palaiologos, èyí tí ikú Constantine kọkànlá lórí àwọn odi Constantinople tẹ̀ lé ní ọdún márùn-ún lẹ́yìn náà. Ìlà Lamech tọ́ka sí ọdún márùn-ún, pẹ̀lú sáà ọlọ́jọ́ méje tí àwọn ẹranko fi ṣíra ní òpin rẹ̀. Ìlà Rome ti ìlà-oòrùn dúró fún ọdún márùn-ún, àti sáà ọlọ́dún mẹ́rin kan nínú àpapọ̀ ọdún márùn-ún náà pẹ̀lú. Ìlà Ezekiel dúró fún ọdún méjì, ó sì tún dúró fún ọdún kan ààbọ̀ (1.5). Ìlà Ezekiel nípa bí Babylon ṣe pa Jerusalem run bá ìparun Jerusalem ẹlẹ́ẹ̀kejì tí Rome ṣe láti ọdún 66 títí di 70 mu. Ìlà Rome nípa ìparun Jerusalem ń mú sáà ọlọ́dún mẹ́rin àti sáà ọlọ́dún mẹ́ta ààbọ̀ jáde. Ọ̀kọ̀ọ̀kan nínú àwọn ìlà ìṣàpẹẹrẹ mẹ́rin wọ̀nyẹn mú sáà ìṣàpẹẹrẹ jáde nínú ẹ̀rí àsọtẹ́lẹ̀ wọn, kì í ṣe ẹyọ kan, bí kò ṣe méjì.

Lámẹ́kì, John Palaiologos àti aya Ìsíkíẹ́lì dúró fún àmì ọ̀nà álfà ti sáà kan tí ó parí pẹ̀lú ikú òmégà. Méjì nínú àwọn ìlà mẹ́tẹ̀ẹ̀ta dúró fún ìsàgatì tí ó parí pẹ̀lú ikú àwọn ẹlẹgbẹ́ wọn ní ọ̀kọ̀ọ̀kan. Èyí tí ó kù parí pẹ̀lú wíwọ àwọn ẹranko sínú ọkọ̀ áàkì. Ẹlẹgbẹ́ òmégà náà mú ìkún-omi Nóà wà ní ìbámu pẹ̀lú ìparun Jerúsálẹ́mù àti ìparun àwọn odi Constantinople. Gbogbo àwọn àmì òmégà mẹ́tẹ̀ẹ̀ta dúró fún ìparí àkókò àánú ní àkókò òfin ọjọ́ Àìkú tí yóò dé láìpẹ́.

Dájúdájú, kò sí ìsàgatì nínú ẹ̀rí ọkọ̀ Nóà, ṣùgbọ́n ó ní láti jẹ́ pé ọ̀nà kan tí ó tẹ́ gẹ̀rẹ́gẹ̀rẹ́ wà fún wíwọ inú ọkọ̀ náà. Bí a bá gbà pé ọ̀nà gẹ̀rẹ́gẹ̀rẹ́ tí a fi ń kó ẹrù wọlé ń ṣàpẹẹrẹ ọ̀nà gẹ̀rẹ́gẹ̀rẹ́ fún ìsàgatì, nígbà náà gbogbo ẹ̀rí ikú mẹ́tẹ̀ẹ̀ta ń tọ́ka sí ìsàgatì. Nínú ìlà ìtàn Róòmù nípa ìparun Jerúsálẹ́mù láti ọdún 66 títí dé 70, Cestius ṣe ìsàgatì kan ní ọdún 66, Titus sì ṣe ìsàgatì kejì ní ọdún 70.

Àwọn ọdún mẹ́rin tí ó dópin pẹ̀lú ìdótì Constantinople ní ọdún 1453 dúró fún àkókò ọdún mẹ́rin kejì nínú ìsọtẹ́lẹ̀ Ìsìláàmù nípa “oṣù márùn-ún” nínú Ìfihàn orí kẹsàn-án. Àkókò ọdún mẹ́rin àkọ́kọ́ nínú ìsọtẹ́lẹ̀ “oṣù márùn-ún” jẹ́ láti ọdún 1333 títí dé ọdún 1337, nígbà ìdótì Nicomedia. Ìdótì yẹn tún dúró fún òpin ọdún méjìdínlógójì tí a kà láti ọjọ́ 27 oṣù Keje, ọdún 1299. Ìparun Jerusalẹmu lẹ́ẹ̀mejì, ìparun Constantinople lẹ́ẹ̀kan, ìkún omi náà àti ìdótì Nicomedia jẹ́ ẹlẹ́rìí márùn-ún sí ìpolongo ogun Panium láti ọdún 200 ṣáájú Kristi títí dé ọdún 198 ṣáájú Kristi, èyí tí yóò jẹ́ ẹlẹ́rìí kẹfà, àwọn mìíràn mélòó kan sì tún wà.

A lè mú ìparun Jerúsálẹ́mù méjèèjì bá ara wọn mu ní ìrọ̀rùn, “ìlà lórí ìlà.” Ìkún-omi àti ìlà Róòmù Ìlà Oòrùn ni a mú bá ara wọn mu nípasẹ̀ àwọn ikú álfà àti òmégà tí wọ́n jọ ní. Ìpolongo ogun Panium ni a mú bá ìlà Ìsíkíẹ́lì ti ọdún 587 ṣáájú Kristi mu ní pàtó, nítorí pé ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn àkókò ìsàgatì méjèèjì dúró fún ọdún méjì. Panium ni a ṣàpẹẹrẹ nínú ẹsẹ karùndínlógún ti Dáníẹ́lì orí kọkànlá, èyí tí ó ṣáájú ẹsẹ kẹrìndínlógún tí ó dúró fún òfin Ọjọ́ Àìkú tí yóò dé láìpẹ́, gẹ́gẹ́ bí ìparun Jerúsálẹ́mù ní ọdún 586 ṣáájú Kristi àti ọdún 70 lẹ́yìn Kristi náà ti ṣe. Àkókò ọdún méjì tí ogun Panium àti ìsàgatì Sídónì gbà mú ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn ìlà wọ̀nyí wọ inú ìtàn tí ó farapamọ́ nínú Dáníẹ́lì orí kọkànlá, ẹsẹ ogójì.

Àmì ọ̀nà àsọtẹ́lẹ̀ àkọ́kọ́ nínú àwọn ìsàgatì ní ìgbà ìparun Jerúsálẹ́mù méjèèjì dúró fún àmì kan; Cestius ní ọdún 66 àti ikú aya Ìsíkíẹ́lì méjèèjì jẹ́ àmì alfa. Lámékì náà ni àmì ọ̀nà àkọ́kọ́, nítorí náà, lórí ẹ̀rí ẹni méjì, Lámékì náà jẹ́ àmì kan. Ọjọ́ orí rẹ̀ tí í ṣe ọdún 777 dúró fún àmì ìjọ tí ó ti ṣẹ́gun, tí ó jẹ́ àkópọ̀ ẹ̀yà mẹ́ta: wòlíì kan, àlùfáà kan àti ọba kan.

Enoku, ẹni tí ó jẹ́ ìran keje láti ọ̀dọ̀ Adamu nínú ìlà ìran Seti, bá Ọlọ́run rìn fún ọdún 300, a sì mú un lọ sí ọ̀run. ‘300’ jẹ́ àmì àwọn àtẹ ìṣàfihàn ọ̀ọ́dúnrún ti àwọn aṣáájú-ọ̀nà ti ọdún 1843, àwọn oníwàásù Millerite ọ̀ọ́dúnrún tí ó bá wọn dọ́gba ní iye, àti ẹgbẹ́ ọmọ ogun Gideoni tí ó ní ọ̀ọ́dúnrún ènìyàn pẹ̀lú. Enoku, àwọn oníwàásù Millerite àti ọ̀ọ́dúnrún ọmọ ogun Gideoni dúró fún àwọn ọ̀kẹ́ méje ó lé ẹgbàajì. Samsoni mú kọ̀lọ̀kọ̀lọ̀ 300, ó sì so wọ́n pọ̀ ní méjì méjì, nípa bẹ́ẹ̀ ó ń tọ́ka sí 150 àti àmì kan tí a so pọ̀ tí àpapọ̀ rẹ̀ jẹ́ ọ̀ọ́dúnrún.

Àwọn àsọtẹ́lẹ̀ méjì ti oṣù márùn-ún kọ̀ọ̀kan nípa ẹ̀sìn Ìsìláàmù nínú orí kẹsàn-án ìwé Ìfihàn fi “iná” àti “àwọn ìrù” hàn gẹ́gẹ́ bí àwọn ànímọ́ ẹ̀sìn Ìsìláàmù.

Agbára ẹ̀sìn Ìsìláàmù wà ní ẹnu wọn àti ní ìrù wọn.

Agbára Ìsìláàmù láti dáni lóró àti láti pani wà nínú ẹnu wọn àti ìrù wọn méjèèjì, èyí tí ń ti ẹnu wọn àti ìrù wọn jáde.

Ìsìláàmù àti Ísírẹ́lì ní ìsopọ̀ nínú àsọtẹ́lẹ̀, nítorí pé àwọn méjèèjì jẹ́ ọmọ Ábúráhámù, àti pé nínú ìlà kọ̀ọ̀kan, “orí” ni “ẹni àgbà àti ọlọ́lá,” “ìrù” sì ni “wòlíì tí ń kọ́ni ní irọ́.” Ní ti Ìsìláàmù, Mohammed ni wòlíì ìgbàanì tí ó kọ́ni ní irọ́. Kùránì dúró fún àwọn irọ́ tí ń sún àwọn eéṣú Ìsìláàmù sí ìṣe, ẹni àgbà àti ọlọ́lá náà sì ni àwọn aṣáájú ìṣèlú wọn. A ń darí Ìsìláàmù nípasẹ̀ ọgbọ́n ìṣàkóso ìjọba (ẹnu), àwọn irọ́ Kùránì (ìrù) sì ni ó ń sún àwọn olùdarí rẹ̀ sí ìṣe. A pín àwọn kọ̀lọ̀kọ̀lọ̀ ọ̀ọ́dúnrún Sámúsónì sí àwùjọ méjì ti oṣù márùn-ún kọ̀ọ̀kan, tí yóò dáni lóró, tí yóò sì pani nípasẹ̀ iná, èéfín àti imí ọjọ́.

Iná, èéfín àti imí-ọjọ́ ní àwọn àbùdá àsọtẹ́lẹ̀ àwọn áńgẹ́lì mẹ́tẹ̀ẹ̀ta. Èyí àkọ́kọ́ àti èyí ìkẹyìn jẹ́ àwọn oríṣi iná. Gbòǹgbò ọ̀rọ̀ náà “imí-ọjọ́” dúró fún ìtànṣán ìmọ́lẹ̀ àtọ̀runwá. Iná jẹ́ àmì ìhìn kan; èéfín ni àbájáde ìhìn náà, imí-ọjọ́ sì fi hàn pé ìhìn náà jẹ́ ti ẹ̀sìn. Gbogbo àwọn mẹ́tẹ̀ẹ̀ta jẹ́ àfarawé èké ìhìn tòótọ́ àwọn áńgẹ́lì mẹ́tẹ̀ẹ̀ta nínú Ìfihàn orí kẹrìnlá. A fi àwo ìgbàyà irin hàn gẹ́gẹ́ bí iná, jákíńtì àti imí-ọjọ́. Ó jẹ́ àfarawé èké àwo ìgbàyà olórí àlùfáà. Àwo ìgbàyà olórí àlùfáà dúró fún àwọn ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọgọ́rùn-ún ó lé mẹ́rìnlélógójì gẹ́gẹ́ bí òkúta iyebíye ènìyàn méjìlá tí a so pọ̀ mọ́ Ìwà Ọlọ́run, èyí tí Urim àti Thummim dúró fún. Jákíńtì ìgbàanì ní àwọ̀ búlúù-dúdú tó ṣókùnkùn, tàbí àwọ̀ àlùkò tí kò mọ́lẹ̀. Jákíńtì àwo ìgbàyà Ìsìláàmù bá èéfín tí ń jáde láti àwọn ẹnu (ìjọba) àti àwọn ìrù (ìjọ) Ìsìláàmù mu.

Gbígbé Énọ́kù lọ sí ọ̀run lẹ́yìn tí ó ti bá Ọlọ́run rìn fún ọdún 300 so nọ́ńbà 300 pọ̀ mọ́ ìhìn áńgẹ́lì àkọ́kọ́ tí ó dé ní ọdún 1798. Ìhìn áńgẹ́lì àkọ́kọ́ yẹn ni a fún ní agbára ní ọjọ́ 11 oṣù kẹjọ, ọdún 1840, nípasẹ̀ ìmúṣẹ àsọtẹ́lẹ̀ nípa oṣù márùn-ún nínú Ìfihàn orí kẹsàn-án. Àwọn sáà oṣù márùn-ún méjèèjì tí ó wà nínú orí náà ni a so pọ̀, ìlà lórí ìlà. Kìkì láìpẹ́ yìí ni a wá mọ̀ pé oṣù márùn-ún tí a mẹ́nu kàn ní ẹsẹ karùn-ún àti ẹsẹ kẹwàá jẹ́ sáà méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ tí ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn jẹ́ àádọ́jọ ọdún. Nígbà tí a mọ òtítọ́ náà, Sámsónì so àwọn kọ̀lọ̀kọ̀lọ̀ pọ̀ sí ẹgbẹ́ àádọ́jọ, tí kọ̀lọ̀kọ̀lọ̀ méjì wà nínú ẹgbẹ́ kọ̀ọ̀kan.

Nínú ìtàn àsọtẹ́lẹ̀ Sámúsìnì, (tí ó túmọ̀ sí “oòrùn”), “èéfín” tí ó jáde láti inú ọ̀gbun nígbà tí ogun Nínéfè ṣàpẹẹrẹ kọ́kọ́rọ́ náà, fi òkùnkùn bò oòrùn mọ́lẹ̀. Àwọn Millerite mọ̀ lọ́nà tí ó tọ́ pé bíbò oòrùn mọ́lẹ̀ nípasẹ̀ èéfín ọ̀gbun Ìsìláàmù jẹ́ bíbò ìhìn rere Kristi mọ́lẹ̀, ìhìn rere tí oòrùn (Sámúsìnì) ṣàpẹẹrẹ. Àwọn ìsopọ̀ mìíràn mélòó kan wà láàárín ẹ̀rí Sámúsìnì àti Ìsìláàmù nínú Ìfihàn orí kẹsàn-án sí kọkànlá.

Iye mẹ́ta fara hàn nínú ìtàn Samson nípasẹ̀ ọjọ́ mẹ́ta tí àwọn àlejò ìgbéyàwó ní láti fi tú àlọ́ náà. Samson ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn obìnrin mẹ́ta: ìyàwó rẹ̀ ará Timnah, aṣẹ́wó náà àti Delilah. Ẹ̀mí Olúwa bà lé Samson ní ẹ̀ẹ̀mẹ́ta: níbi ìṣẹ̀lẹ̀ kìnnìún náà, ní Ashkelon àti ní Lehi. Samson fún Delilah ní ìdáhùn èké mẹ́ta kí ó tó sọ òtítọ́. Iye mẹ́ta dúró fún ìwà Ọlọ́run, pẹ̀lú ìwà-ọlọ́run ayédèrú ti dírágónì, ẹranko náà àti wòlíì èké, àti àkópọ̀ onípa mẹ́ta ti ìjọ aṣẹ́gun.

Ọgbọ̀n ni nọ́ńbà tí ó dúró fún àlùfáà, àwọn alábàákẹ́gbẹ́ ọgbọ̀n sì ni a mú wá sí àsè ìgbéyàwó Sámúsìn. Lẹ́yìn náà, Sámúsìn ṣe tẹ́tẹ́ pé òun yóò fún àwọn àlejò ní aṣọ ọ̀gbọ̀ ọgbọ̀n àti ẹ̀wù ọgbọ̀n bí wọ́n bá lè tú àlọ́ náà. Nígbà tí a fi àlọ́ rẹ̀ hàn nípa ìwà ọ̀dàlẹ̀, Sámúsìn pa ọgbọ̀n ọkùnrin Áṣíkẹ́lónì láti san ohun tí ó fi ṣe tẹ́tẹ́ náà. Nọ́ńbà ọgbọ̀n jẹ́ ìdámẹ́wàá 300 ní ti àsọtẹ́lẹ̀, àti pé ní ìbámu pẹ̀lú bí Énọ́kù ṣe bá Ọlọ́run rìn fún ọ̀ọ́dúnrún ọdún, àwọn kọ̀lọ̀kọ̀lọ̀ ọ̀ọ́dúnrún tí Sámúsìn mú, tí ó sì so wọ́n pọ̀ ní méjì-méjì sí ẹgbẹ́ àádọ́jọ, ní ìsopọ̀ pẹ̀lú àwọn àsọtẹ́lẹ̀ méjì nípa oṣù márùn-ún nínú Ìfihàn orí kẹsàn-án, tí a so pọ̀ nípasẹ̀ ìlànà ìlà lórí ìlà. Ọ̀ọ́dúnrún jẹ́ ìdámẹ́wàá ẹgbẹ̀rún mẹ́ta ní ti àsọtẹ́lẹ̀, ẹgbẹ̀rún mẹ́ta sì dúró fún ìyókù kan, yálà ìyókù olódodo bí àwọn tí ó di onígbàgbọ́ ní Pẹ́ńtíkọ́sì ṣe dúró fún un, tàbí ìyókù aláìṣòdodo bí àwọn tí àwọn ọmọ Léfì pa nígbà ìṣọ̀tẹ̀ tí ó jẹ mọ́ ọmọ màlúù wúrà ṣe dúró fún un.

Ìṣọ̀tẹ̀ tí ó ní í ṣe pẹ̀lú ère ọmọ màlúù wúrà àti àwọn tí a yí lọ́kàn padà ní Pẹ́ńtíkọ́sì jọ bá ara wọn mu lọ́nà àsọtẹ́lẹ̀ ní àkókò òfin ọjọ́ Àìkú tí ń bọ̀ láìpẹ́. Àṣẹ́kù kan dúró fún àṣẹ́kù kan láti inú àwọn ènìyàn májẹ̀mú Ọlọ́run àti àṣẹ́kù kan láti inú àwọn tí ó wà ní òde agbo àwọn ènìyàn májẹ̀mú Ọlọ́run. Ìtọ́kasí àkọ́kọ́ sí ẹgbẹ̀rún mẹ́ta nínú ẹ̀rí Samsoni jẹ́ nípa àwọn Júù tí wọ́n mú Samsoni ní ìgbèkùn láti tẹ́ àwọn Filistini lọ́rùn, ìkejì sì jẹ́ nípa àwọn Filistini. Ìdájọ́ bẹ̀rẹ̀ láti ilé Ọlọ́run, lẹ́yìn náà ó sì kan àwọn òṣìṣẹ́ wákàtí kọkànlá tí wọ́n ṣì wà ní Babiloni. Ẹ̀rí Samsoni fìdí àmì ẹgbẹ̀rún mẹ́ta gẹ́gẹ́ bí àṣẹ́kù múlẹ̀, ó sì tún fìdí bí àwọn ìpele ìlànà ìdájọ́ ṣe ń tẹ̀ lé ara wọn múlẹ̀. Enoku bá Ọlọ́run rìn fún ọ̀ọ́dúnrún ọdún, nípa bẹ́ẹ̀ ó dúró fún àṣẹ́kù àwọn ènìyàn májẹ̀mú Ọlọ́run tí kì í tọ́ ikú wò. Àṣẹ́kù yẹn ni ọ̀kẹ́ méje ó lé ẹgbàajì tí a fi ìyàtọ̀ hàn láàárín wọn àti ogunlọ́gọ̀ ńlá náà ní orí keje nínú Ìfihàn.

Ìdámẹ́wàá 300 jẹ́ 30, èyí tí ó jẹ́ àmì àlùfáà; síwájú sí i, nọ́ńbà mẹ́ta, gẹ́gẹ́ bí ìdámẹ́wàá ọgbọ̀n, dúró fún Ọlọ́run Mẹ́talọ́kan, àti fún ọlọ́run mẹ́talọ́kan ayédèrú tí dírágónì náà, ẹranko náà àti wòlíì èké náà para pọ̀ jẹ́. Mẹ́ta tún dúró fún ìpín mẹ́ta ìjọ aṣégun, tí àwọn aṣojú rẹ̀ jẹ́ Ọba Dáfídì, ẹni tí ó bẹ̀rẹ̀ sí í jọba nígbà tí ó jẹ́ ọmọ ọgbọ̀n ọdún, àlùfáà Jósẹ́fù, ẹni tí ó bẹ̀rẹ̀ sí í sìn nígbà tí ó jẹ́ ọmọ ọgbọ̀n ọdún, àti wòlíì àti àlùfáà Ìsíkíẹ́lì, ẹni tí ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ òjíṣẹ́ rẹ̀ ọlọ́dún méjìlélógún ní ọdún ọgbọ̀n nínú àyípoyípo júbílì kẹtàdínlógún. Gẹ́gẹ́ bí àlùfáà, yóò ti jẹ́ ọmọ ọgbọ̀n ọdún.

Ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn ohun ìṣàpẹẹrẹ mẹ́tẹ̀ẹ̀ta tí a fi hàn gẹ́gẹ́ bí wòlíì, àlùfáà àti ọba ń gba èdìdì Ọlọ́run ti Sábáàtì ọjọ́ keje níbi àmì ọ̀nà tí ó sàmì sí ìbẹ̀rẹ̀ ìdótì náà. Àwọn ẹlẹ́rìí ikú méjì, pẹ̀lú ẹlẹ́rìí onípò kejì ti ìparun Jerúsálẹ́mù ní ọdún 66, ń pèsè ẹlẹ́rìí mẹ́ta láti fi hàn pé àmì ọ̀nà ìdótì náà jẹ́ ‘àmì.’

Nígbà tí ìsàgatì náà bá bẹ̀rẹ̀, a ó fi èdìdì dì ìjọ Ọlọ́run alápá mẹ́ta tí ó ti ṣẹ́gun, gẹ́gẹ́ bí Lámékì ṣe dúró fún un. Ikú aya Ìsíkíẹ́lì fi hàn pé ní àmì ọ̀nà kan náà gan-an ni a fi àwọn ènìyàn májẹ̀mú ìṣáájú sílẹ̀ pátápátá. Àmì ọ̀nà náà fi ìyípadà láti Láódíkíà sí Fíládẹ́lfíà hàn, èyí tí a tún ṣàpèjúwe gẹ́gẹ́ bí ìjọ tí ń jagun ṣe ń yí padà sí ìjọ tí ó ti ṣẹ́gun, tí ó sì tipa bẹ́ẹ̀ di ìjọ kẹjọ tí ó wà lára àwọn méje. Àmì ọ̀nà yẹn nínú ìtàn àwọn ọmọlẹ́yìn Miller ti áńgẹ́lì kẹta, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ láti ọjọ́ 22 Oṣù Kẹwàá, 1844, títí dé ìṣọ̀tẹ̀ ọdún 1863, dúró fún àkókò ọdún 1856 nígbà tí James àti Ellen White méjèèjì bẹ̀rẹ̀ sí í tọ́ka sí ẹgbẹ́ náà gẹ́gẹ́ bí ẹgbẹ́ ti Láódíkíà. Ní ọdún 1856, ẹgbẹ́ àwọn ọmọlẹ́yìn Miller ti Fíládẹ́lfíà yí padà di ẹgbẹ́ àwọn ọmọlẹ́yìn Miller ti Láódíkíà. Ọdún méje lẹ́yìn náà, ẹgbẹ́ àwọn ọmọlẹ́yìn Miller ti Láódíkíà wá sí òpin bí ẹgbẹ́ náà ṣe di ìjọ Adventist Ọjọ́ Keje ti Láódíkíà.

Ọdún 313 tún ṣàpẹẹrẹ àmì-ọ̀nà yẹn, nígbà tí ìjọ Smyrna parí, tí ìjọ Pergamus sì bẹ̀rẹ̀. Ní àpapọ̀, ìyípadà ọdún 1856 láti Philadelphia olódodo sí Laodicea aláìṣòdodo bá ìyípadà láti Smyrna olódodo sí Pergamus aláìṣòdodo ní ọdún 313 mu, àkókò ìyípadà náà sì tún fi àmì-ọ̀nà náà hàn gẹ́gẹ́ bí àmì kan. Ìsàga náà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àmì kan, lórí ẹ̀rí àwọn ẹlẹ́rìí mélòó kan. Nígbà tí a bá fi èdìdì di ẹgbẹ́ ìṣípòpadà áńgẹ́lì kẹta, èyí tí ó jẹ́ àpapọ̀ àwọn ọ̀kẹ́ méje ó lé ẹgbàá méjì, nígbà ikú Lamech, a ó fi èdìdì dì wọ́n, wọn yóò sì wà ní ìṣọ̀kan pípé bí a ṣe ń gbé wọn sókè gẹ́gẹ́ bí àsíá, nítorí pé àmì ni àmì-ọ̀nà àkọ́kọ́ nínú ìgbékalẹ̀ àsọtẹ́lẹ̀ ìsàga náà.

Ikú John Palaiologos tọ́ka sí àmì-ọ̀nà Ìsìláàmù, nígbà tí Ìsìláàmù fipá mú Róòmù Ìlà-oòrùn tẹrí ba fún un. Ìdótì àti ìparun Jerúsálẹ́mù pèsè ẹlẹ́rìí méjì ti Bábílónì àti Róòmù. Àkókò ọdún kan àtààbọ̀ ti Ìsíkíẹ́lì dúró fún àwọn ará Láódíkíà tí wọ́n kọ̀ láti rí àti láti gbọ́ ìhìn ìkìlọ̀ nípa mímú wọn lọ sí ìgbèkùn lábẹ́ ọba àríwá. Àmì Cestius dúró fún àwọn ará Fíládẹ́lfíà tí wọ́n bọ́ lọ́wọ́ ọba àríwá. Àmì méjì wọ̀nyẹn sọ̀rọ̀ nípa ìhìn àsọtẹ́lẹ̀ ti abẹ́nú, gẹ́gẹ́ bí 777 Lámékì náà ti ṣe. Ìlà lórí ìlà, a mú ẹgbẹ́ kan lọ sí ìgbèkùn nígbà ìdótì, ẹgbẹ́ kejì sì bọ́ lọ́wọ́ ọba àríwá.

Ikú John Palaiologos dúró fún ìhìn àsọtẹ́lẹ̀ ti òde nípa fífi ipa tí ẹ̀sìn Ìsìláàmù ń kó hàn ní àmì ọ̀nà tí a ti fi èdìdì dì àwọn tí Lámékì dúró fún. Àwọn tí ó bọ́ àsálà àti àwọn tí a mú nígbà ìsàgatì àti ìparun Jerúsálẹ́mù tẹnumọ́ pé ní àmì ọ̀nà Álfà ti sáà àsọtẹ́lẹ̀ ìsàgatì náà ni ìwà ti ń farahàn. Àwọn ẹgbẹ́ méjèèjì yẹn ni àwọn Lámékì méjèèjì dúró fún. Ẹgbẹ́ kan ń kìlọ̀ fún Nashville, ẹgbẹ́ kejì sì kọ̀.

Káínì gba àmì ìṣọ̀tẹ̀ rẹ̀. A lóye àmì ìṣọ̀tẹ̀ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìkìlọ̀ fún aráyé pé bí wọ́n bá pa Káínì, wọn yóò gba ìdájọ́ Ọlọ́run ní ìlọ́po méje. Ní ọ̀nà kan, a lè rí àmì náà gẹ́gẹ́ bí ọ̀nà tí Ọlọ́run fi pèsè ààbò fún Káínì, ṣùgbọ́n ní ìtumọ̀ àsọtẹ́lẹ̀, ó bá àmì ìkìlọ̀ nípa ìṣọ̀tẹ̀ tí ó wà nínú ìwé ìkẹyìn Bíbélì mu. Àmì ìṣọ̀tẹ̀ Káínì nínú ìwé álfà, Gẹ́nẹ́sísì, jẹ́ àpẹẹrẹ àsọtẹ́lẹ̀ ti àmì ẹranko náà nínú ìwé òmégà, Ìfihàn. Ìkìlọ̀ tí àmì Káínì ń fi hàn láìsọ ọ́ ní tààrà ni pé ẹnikẹ́ni tí ó bá fi ìwà kan náà bí ti Káínì hàn, Ọlọ́run yóò kọ̀ òun náà sílẹ̀, yóò sì dá a lẹ́jọ́. Àmì tí ó wà lára Káínì bá àmì ẹranko náà mu, ìkìlọ̀ náà sì tẹnumọ́ àṣẹ pé kí a má ṣe fara wé ìṣọ̀tẹ̀ Káínì nípa pípa arákùnrin rẹ̀, èyí tí a fi hàn nínú Ìfihàn gẹ́gẹ́ bí àwòrán ẹranko náà. Fífi ìṣe Káínì ṣe àwòkọ́ṣe ni dídá àwòrán Káínì. A fún Káínì ní ìdájọ́ ìmúṣẹ onílọ́po méje, ní ìran kẹfà láti Káínì sì ni Lámẹ́kì mọ̀ pé òun ti tún ẹ̀ṣẹ̀ baba òun dá, ṣùgbọ́n pé ìdájọ́ òun yóò jẹ́ àádọ́rin ní ìlọ́po méje.

Ẹsẹ tí ó ṣáájú ni àkọ́kọ́ nínú ìgbà mẹ́ta péré tí a gbé àwọn nọ́ńbà kalẹ̀ ní ọ̀nà ìsọdipúpọ̀ nínú Ọ̀rọ̀ Ọlọ́run. Èyí ìkẹyìn rí bí èyí àkọ́kọ́.

Àádọ́rin lọ́ọ̀nà méje jẹ́ ọgọ́rùn-ún mẹ́rin ó lé àádọ́rùn-ún, sáà mẹ́ta tí ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn jẹ́ ọdún ọgọ́rùn-ún mẹ́rin ó lé àádọ́rùn-ún sì wà nínú ìtàn mímọ́, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn sì dúró fún sáà àkókò ìdánwò kan. Ọdún ọgọ́rùn-ún mẹ́rin ó lé àádọ́rùn-ún ni a fi hàn fún ibi mímọ́, fún àwọn ọba àti fún ẹgbẹ́ ọmọ ogun náà. Sáà tí ó jẹ́ ti àwọn ọba bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú fífi òróró yan Sọ́ọ̀lù ní ọdún 1097 ṣáájú ìbí Kristi, ó sì tẹ̀ síwájú títí dé ìdótì àkọ́kọ́ tí Nebukadinésárì ṣe, nígbà tí a mú Dáníẹ́lì lọ ní ìgbèkùn ní ọdún 607 ṣáájú ìbí Kristi.

Ọgọ́rùn-ún mẹ́rin ó lé àádọ́rùn-ún ọdún àkókò ìdánwò tí a yàn fún ibi mímọ́ náà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìyàsímímọ́ tẹ́ńpìlì Sólómọ́nì ní ọdún 1006 ṣáájú ìbí Kristi, ó sì tẹ̀ síwájú títí dé ìyàsímímọ́ tẹ́ńpìlì tí a kọ́ lẹ́yìn ìgbèkùn ní ọdún 516 ṣáájú ìbí Kristi. Ní ti ogun náà, ọgọ́rùn-ún mẹ́rin ó lé àádọ́rùn-ún ọdún náà jẹ́ láti ọdún 457 ṣáájú ìbí Kristi títí dé ọdún 34 lẹ́yìn ìbí Kristi.

Àkókò tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìhìn iṣẹ́ ìkìlọ̀ nípa ìdájọ́ ìlọ́po méje ti Káínì àti àmì rẹ̀, tí ó sì dé ìlọ́po méje ní àádọ́rin ìgbà ti Lámékì, dúró fún àkókò ìdánwò ti ọdún irinwó ó lé àádọ́rùn-ún ní ìṣàpẹẹrẹ. A fi ìṣọ̀tẹ̀ tí àmì Káínì dúró fún hàn gẹ́gẹ́ bí ohun tí ó ń le sí i díẹ̀díẹ̀, ní ìbámu pẹ̀lú ìdí tí Ọlọ́run fi rán ìkún-omi wá.

A gbé Lámékì ti ìran kẹfà Káínì kalẹ̀ gẹ́gẹ́ bí àwùjọ àwọn ọlọ̀tẹ̀ tí a sàmì sí, ní ìyàtọ̀ sí Lámékì ti ìlà ìran Ṣétì. Àwọn ìjẹ́rìí Lámékì méjèèjì fi ìparí àkókò ìdánwò hàn: ọ̀kan nípa fífi 490 hàn, èkejì sì nípa ikú rẹ̀. Méjèèjì ní ìṣàpẹẹrẹ nípa nọ́ńbà nínú, èyí tí ó ní ìsopọ̀ tààrà pẹ̀lú àkópọ̀ apá mẹ́ta ti ìjọ aṣẹ́gun. Lámékì ti Káínì bá àwọn sáà mẹ́ta ti ọdún 490 kọ̀ọ̀kan fún àwọn ọba, ibi mímọ́ àti ẹgbẹ́ ọmọ ogun mu, Lámékì ti Ṣétì sì ní èdìdì nọ́ńbà méje fún wòlíì, àlùfáà àti ọba nínú. Lámékì ti Ṣétì ni èkejì nínú àwọn áńgẹ́lì mẹ́ta ti Ìfihàn orí kẹrìnlá, Lámékì ti Káínì sì ni áńgẹ́lì kẹta tí ó gbé ìkìlọ̀ nípa ẹranko náà, àwòrán rẹ̀, àmì náà àti nọ́ńbà orúkọ rẹ̀ kalẹ̀. Ìfihàn orí kẹrìnlá, ẹsẹ̀ 9/11 fi àwọn tí wọ́n gba ègún Káínì hàn.

Ìṣípayá 15:2 fi àwọn tí Lámékì ti ìran Sétì ṣàpẹẹrẹ hàn:

Lámẹ́kì ti ìran Sẹ́tì fi ikú rẹ̀ tọ́ka sí títì ilẹ̀kùn náà. Lámẹ́kì ti ìran Káínì fi àkókò ìdánwò tí ó jẹ́ irínwó ó lé àádọ́rùn-ún ọdún tọ́ka sí títì ilẹ̀kùn náà. Àmì Káínì ni a ní láti kà sí ìkìlọ̀ láti yẹra fún ìwà kan tí ó fi àwọn ànímọ́ àsọtẹ́lẹ̀ pàtàkì mẹ́ta hàn. Ó kọ̀ láti wọ inú ìjọsìn Ọlọ́run ní ìbámu pẹ̀lú ìtọ́ni Ọlọ́run; ó fi ìbínú gbígbóná tí owú fà hàn, ó sì pa àbúrò rẹ̀ ọkùnrin, àti ní ẹ̀kẹta, ó kọ̀ láti ronú pìwà dà.

Cain ti rú àwọn òfin inú wàláà àkọ́kọ́ ti Òfin Mẹ́wàá, èyí tí ó ń ṣàlàyé ìbáṣepọ̀ ẹ̀dá ènìyàn pẹ̀lú Ọlọ́run, wàláà kejì sì ń ṣàlàyé ìbáṣepọ̀ ẹ̀dá ènìyàn pẹ̀lú ara wọn. Àmì ìṣọ̀tẹ̀ rẹ̀ fi í hàn gẹ́gẹ́ bí aláìlófin tí kò ronúpìwàdà. Cain àti Lamech ń tọ́ka sí ilẹ̀kùn títì ti áńgẹ́lì kẹta ní àkókò òfin ọjọ́ Àìkú tí ń bọ̀ láìpẹ́. Enoch, Methuselah, Lamech àti Noah dúró fún ìtàn tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú dídé áńgẹ́lì àkọ́kọ́, tí Enoch dúró fún, dídé Lamech gẹ́gẹ́ bí áńgẹ́lì kejì, dídé Methuselah gẹ́gẹ́ bí igbe ọ̀gànjọ́ òru tí ń fún ìhìn áńgẹ́lì kejì ti Lamech ní agbára, àti lẹ́yìn náà Noah gẹ́gẹ́ bí áńgẹ́lì kẹta ń tọ́ka sí ilẹ̀kùn títì ti ìkún-omi.

Lámẹ́kì kú ní ọdún márùn-ún ṣáájú ìkún-omi, èyí sì ń tọ́ka sí ọdún ìṣàpẹẹrẹ márùn-ún ṣáájú kí ilẹ̀kùn tó pa ní àkókò òfin ọjọ́ Àìkú tí ń bọ̀ láìpẹ́. Nígbà ikú Lámẹ́kì ní ẹni ọdún 777 ni a parí fífi èdìdì dì ìjọ tí ó ṣẹ́gun. Lẹ́yìn náà, ní ọjọ́ méje ṣáájú kí a tó ti ilẹ̀kùn ọkọ̀ áàkì náà pa nípasẹ̀ agbára tí ó kọjá ti ẹ̀dá, àwọn ẹranko bẹ̀rẹ̀ sí í wọ inú ọkọ̀ áàkì náà.

Ọjọ́ tí Mètúsélà kú ni ọjọ́ àkọ́kọ́ nínú ọjọ́ méje wọ̀nyẹn. Ìkìlọ̀ ìkẹyìn kí ilẹ̀kùn tó pa ni ìhìn-iṣẹ́ oníhà méjì tí a gbé kalẹ̀ nípasẹ̀ ìfihàn àwọn ẹranko lójú, pẹ̀lú ìmúṣẹ àsọtẹ́lẹ̀ kan tí a ti ń kéde jálẹ̀ ìgbésí ayé ọkùnrin tí ó dàgbà jù lọ lára gbogbo àwọn tí wọ́n ti kú rí. Àsọtẹ́lẹ̀ yẹn wà nínú orúkọ Mètúsélà, tí ìtumọ̀ rẹ̀ jẹ́ ‘nígbà tí ó bá kú, yóò dé.’

Ní ti àsọtẹ́lẹ̀, ó jẹ́ dandan kí ìhìn ìkìlọ̀ ìkẹyìn fún aráyé jẹ́ ìhìn tí ó ní apá méjì, gẹ́gẹ́ bí a ṣe ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ pẹ̀lú ọjọ́ méje ìṣíkiri àwọn ẹranko tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ikú Mètúsélà, ní ìmúṣẹ àsọtẹ́lẹ̀ Énọ́kù tí a kéde nípasẹ̀ orúkọ ọmọ rẹ̀. Ọjọ́ méje ìṣíkiri àwọn ẹranko náà fi hàn pé ìhìn tí ó ní apá méjì ti ikú Mètúsélà àti ti àwọn ẹranko tí ń ṣí kiri ni ìhìn fífi èdìdì dì ti áńgẹ́lì kẹta. Jésù máa ń fi ìbẹ̀rẹ̀ ṣàpẹẹrẹ òpin nígbà gbogbo, àti nínú Ìfihàn, ohùn kejì tí ó wà ní ẹsẹ̀ kẹrin darapọ̀ mọ́ áńgẹ́lì kẹta ti Ìfihàn orí kejìdínlógún, gẹ́gẹ́ bí igbe ọ̀gànjọ́ òru ti darapọ̀ mọ́ ìhìn áńgẹ́lì kejì. A máa ń gbé ìhìn ìkìlọ̀ ìkẹyìn kalẹ̀ nígbà gbogbo gẹ́gẹ́ bí ìhìn ti inú àti ti òde, gẹ́gẹ́ bí ìbáṣepọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ láàárín àwọn ìjọ àti àwọn èdìdì nínú ìwé Ìfihàn ṣe ṣàpẹẹrẹ rẹ̀. Ìhìn ìkìlọ̀ ìkẹyìn nínú Dáníẹ́lì orí kọkànlá ni ìhìn àríwá àti ìlà oòrùn. Mètúsélà àti àwọn ẹranko tí ń ṣí kiri ni ìhìn ìkìlọ̀ ìkẹyìn tí ó ní apá méjì ní àkókò Nóà.

Ikú Lameki, pẹ̀lú àmì 777, bá ìbẹ̀rẹ̀ ìsàgatì náà mu, nígbà tí aya Esekieli kú. Ibẹ̀ ni a ti fi èdìdì di àwọn olóòótọ́, tí ìlà ìran Seti dúró fún, ibẹ̀ sì tún ni àwọn tí ìlà ìran Kaini dúró fún ti gba àmì náà. Enoku ni ẹni keje láti ọ̀dọ̀ Adamu, ó sì dúró fún àmì-ọ̀nà alfa ní sáà kan tí ó parí pẹ̀lú ìran ìkẹyìn àti ìran àkọ́kọ́, tí nọ́mbà mẹ́jọ dúró fún àwọn méjèèjì. Àwọn Lameki méjèèjì ń tọ́ka sí ìparí àkókò oore-ọ̀fẹ́, ikú Lameki sì dúró fún ilẹ̀kùn àkókò oore-ọ̀fẹ́ tí a ti tì pa ní ìbẹ̀rẹ̀ ìsàgatì náà.

Énọ́kù ni álfà ìtàn àsọtẹ́lẹ̀, ó sì gbọ́dọ̀ dá òmégà kan ti ìtàn àsọtẹ́lẹ̀ mọ̀ nítorí ìjẹ́dandan àsọtẹ́lẹ̀. Àwọn ọkàn mẹ́jọ tí wọ́n kúrò ní ayé àtijọ́ lọ sí ayé tuntun láìtọ́ ikú wò ni ó dúró fún òmégà yẹn. Énọ́kù àti àwọn ọkàn mẹ́jọ náà kò rí ikú kí wọ́n tó dé ilẹ̀ ayé tuntun. Ayé àtijọ́ dópin nínú ọjọ́ méje ìṣíkiri àwọn ẹranko, ayé tuntun sì bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ọjọ́ méje tí òjò kò rọ̀. Lẹ́yìn náà, bẹ̀rẹ̀ láti ọjọ́ kẹtàdínlógún, kò sí ohun mìíràn bí kò ṣe òjò fún oṣù márùn-ún, títí Ọlọ́run fi dá òjò náà dúró ní òpin oṣù márùn-ún náà, ní ọjọ́ kẹtàdínlógún.

Ẹlẹ́rìí méjì wà fún oṣù márùn-ún nínú Ìṣípayá orí kẹsàn-án, àsọtẹ́lẹ̀ mẹ́ta ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀ nípa àkókò sì wà nínú orí náà. Oṣù márùn-ún àkọ́kọ́ ni a gbé kalẹ̀ nínú ẹsẹ karùn-ún; oṣù márùn-ún kejì wà nínú ẹsẹ kẹwàá, ọdún ọ̀ọ́dúnrún ó lé mọ́kànléláàádọ́rùn-ún àti ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún sì wà nínú ẹsẹ kẹ́ẹ̀ẹ́dógún. Ẹsẹ 5, 10 àti 15 tọ́ka sí àsọtẹ́lẹ̀ nípa àkókò ti Ìsìláàmù, pẹ̀lú ẹlẹ́rìí méjì nípa oṣù márùn-ún ní ìbẹ̀rẹ̀ àkókò àsọtẹ́lẹ̀ náà. Ẹsẹ 5 àti 10 méjèèjì tọ́ka sí àkókò oṣù márùn-ún; nítorí náà, ní fífi ìlà lé ìlà, àpapọ̀ ẹsẹ karùn-ún àti ẹsẹ kẹwàá jẹ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún. Nítorí náà, oṣù márùn-ún àkọ́kọ́ jẹ́ 15, ọdún ọ̀ọ́dúnrún ó lé mọ́kànléláàádọ́rùn-ún àti ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún sì ni a gbé kalẹ̀ nínú ẹsẹ 15. Ìtòlẹ́sẹẹsẹ àti ìgbékalẹ̀ ẹsẹ 5, 10 àti 15 tọ́ka sí mẹ́ẹ̀ẹ́dógún méjì, àti nínú àwọn ẹsẹ méjì àkọ́kọ́ tí àpapọ̀ wọn jẹ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún, àsọtẹ́lẹ̀ méjì nípa àkókò àádọ́jọ ọdún wà.

Ẹsẹ kẹ́ẹ̀ẹ́dógún fi àsọtẹ́lẹ̀ àkókò ọdún ọ̀ọ́dúnrún ó lé mọ́kànléláàádọ́rùn-ún àti ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún hàn. Kristi ti hun iye mẹ́ẹ̀ẹ́dógún sínú ẹsẹ mẹ́ta, nípa lílo àkókò àsọtẹ́lẹ̀ tí a gbé kalẹ̀ nínú àwọn ẹsẹ kan náà gan-an, Ó sì ya iye 15 tí àpapọ̀ ẹsẹ karùn-ún àti ẹsẹ kẹwàá dúró fún sọ́tọ̀, láti mú kí iye mẹ́ẹ̀ẹ́dógún di ìlọ́po méjì nígbà tí a bá mú un bá ẹsẹ kẹ́ẹ̀ẹ́dógún mu. Lẹ́yìn náà, Kristi fi ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún parí gbogbo àsọtẹ́lẹ̀ mẹ́tẹ̀ẹ̀ta tí wọ́n ní ìsopọ̀ pẹ̀lú ara wọn.

Kọ́kọ́rọ́ sí òye orí náà ni ogun Nineveh ní ọdún 627, tí ikú Mohammed tẹ̀ lé ní ọdún márùn-ún lẹ́yìn náà, ní 632, èyí tí ó bẹ̀rẹ̀ àsọtẹ́lẹ̀ oṣù márùn-ún àkọ́kọ́. Ọdún mẹ́wàá lẹ́yìn ikú Mohammed, a pa àwọn ẹgbẹ́ ọmọ ogun Persia run ní ìbámu pẹ̀lú àsọtẹ́lẹ̀ Mohammed pé a ó ṣẹ́gun àwọn agbára méjèèjì, Persia àti Rome. Nítorí náà, Ìṣípayá orí kẹsàn-án bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìlà ìtàn kan ní ogun Nineveh láàárín Persia àti Rome. Ní ọdún márùn-ún lẹ́yìn náà, Mohammed kú, èyí sì bẹ̀rẹ̀ àádọ́jọ ọdún inú ẹsẹ karùn-ún. Ọdún mẹ́wàá lẹ́yìn náà, a ṣẹ́gun Persia nínú ogun Nahavand ní ọdún 642. Ìsìláàmù pe ogun Nahavand ní “ìṣẹ́gun àwọn ìṣẹ́gun.” Ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún àkọ́kọ́ nínú Ìṣípayá orí kẹsàn-án dúró fún àkókò ọdún márùn-ún tí ọdún mẹ́wàá tẹ̀ lé. Àsọtẹ́lẹ̀ àkókò tí ó gbẹ̀yìn parí ní ọjọ́ 11 oṣù kẹjọ, ọdún 1840. Ọjọ́ mẹ́wàá ṣáájú ìṣẹ̀lẹ̀ náà, Josiah Litch ṣàtẹ̀jáde àsọtẹ́lẹ̀ rẹ̀ tí ó ti ṣe àtúnṣe sí nípa òpin sí ìjẹgàba Ottoman. Iṣẹ́ Josiah Litch pín ọjọ́ mẹ́ẹ̀ẹ́dógún ìkẹyìn ti Ìsìláàmù nínú Ìṣípayá orí kẹsàn-án sí ọjọ́ márùn-ún, tí ọjọ́ mẹ́wàá tẹ̀ lé, nítorí pé Jésù máa ń fi ìbẹ̀rẹ̀ ṣàpèjúwe òpin nígbà gbogbo.

A óò tẹ̀ síwájú pẹ̀lú àwọn nǹkan wọ̀nyí nínú àpilẹ̀kọ tí ó kàn.