Ìwé Joẹli àti Ìjọ Adventist Ọjọ́ Keje ti Laodikia — Nọ́mbà Mẹ́rìnlá

Ìtàn “àwọn iṣẹ́ ìyanu Ọlọ́run,” ni a tún ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ pẹ̀lú ìbéèrè àsọtẹ́lẹ̀ náà pé, “yóò pẹ́ tó ìgbà wo.” Ìtàn tí a ṣàpẹẹrẹ nínú àwọn méjèèjì wọ̀nyí, àti nínú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ààmì mìíràn, ń ṣàfihàn àkókò ìdìdìgbẹ̀ àwọn ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọgọ́rùn-ún mẹ́rìnlélógójì. Nínú àsìkò yẹn ni ìjiyàn wà nípa ìfẹ̀rọ̀ọ̀rọ̀ òjò ìkẹyìn tòótọ́ àti ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìfẹ̀rọ̀ọ̀rọ̀ òjò ìkẹyìn èké mìíràn. Ọ̀kan ṣoṣo ni ìfẹ̀rọ̀ọ̀rọ̀ òjò ìkẹyìn gidi wà. Ìtẹ̀síwájú ìtàn ìtàn mímọ́ níbi tí Ọlọ́run ti ń ṣe àwọn iṣẹ́ ìyanu Rẹ̀ ni a gbé kalẹ̀ nínú àyíká ìwé Joẹli, níbi tí a ti gé “wáìnì tuntun” kúrò lọ́wọ́ ẹgbẹ́ kan, nígbà tí a sì ń tú ú jáde sórí ẹgbẹ́ kejì.

Àwọn àfìwéra díẹ̀ wà nínú ìwé Joẹli tí ó yẹ kí a fi àkíyèsí sí. Gbòǹgbò ọ̀rọ̀ náà “àpèjúwe” túmọ̀ sí “fífì sí ẹ̀gbẹ́” àti pé ní ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀ ó ní í ṣe pẹ̀lú àfìwéra àwọn irú méjì. A ti fọwọ́ kan díẹ̀ nínú àwọn ‘àfìwéra’ inú ìwé Joẹli tẹ́lẹ̀, ní fífi hàn pé adé ìgbéraga tí àwọn ọ̀mùtí tí ń ṣàkóso Jerúsálẹ́mù wọ̀, ni a fiwé pẹ̀lú àwọn tí wọ adé ògo. A kò tíì sọ bí àmì ayọ̀ ṣe jẹ́ ìdìkejì, ṣùgbọ́n ẹlẹgbẹ́ àfihàn, ti jíjẹ́ ní ìtìjú; ṣùgbọ́n bé̩e̩ ni, a sì ní fi èyí hàn. Kókó-ọrọ̀ alpha àti omega náà wà pẹ̀lú nínú ìwé Joẹli, àti ìlànà náà pé àkọ́kọ́ ń ṣàlàyé ìkẹyìn ni a tún fi ìdánilójú múlẹ̀ nípasẹ̀ ìwàásù méjì ti Peteru nínú ìwé Ìṣe àwọn Aposteli.

Ìṣe àwọn Àpọ́sítélì orí kejì ṣẹlẹ̀ ní ọjọ́ Pẹ́ńtẹ́kọ́sítì ní ago mẹ́sàn-án àárọ̀ (wákàtí kẹta), orí kẹta sì jẹ́ wákàtí kẹsàn-án (ago mẹ́ta ọ̀sán), àsìkò ẹbọ ìrọ̀lẹ́. Nínú Ìṣe àwọn Àpọ́sítélì orí kejì, ìhìn tí Pétérù kéde wáyé nínú yàrá òkè ilé ìgbé àdáni kan; ṣùgbọ́n ìwàásù rẹ̀ ní orí kẹta ni a ṣe ní tẹ́ńpìlì. A so wọ́n pọ̀ mọ́ ara wọn nípasẹ̀ ìpè sí ìrònúpìwàdà nínú ìpàdé méjèèjì. Ọ̀rọ̀ kan náà ni, ṣùgbọ́n ibi àgbègbè méjì tí ń ṣàfihàn àmì ìlọ́po-méjì nínú ìhìn Pẹ́ńtẹ́kọ́sítì tí a pín sí àgbàlá àti tẹ́ńpìlì. Nínú Ìfihàn orí kọkànlá, a sọ fún Jòhánù pé kí ó wọn tẹ́ńpìlì náà, ṣùgbọ́n kí ó fi àgbàlá sílẹ̀, nítorí a fi í fún àwọn Kèfèrí.

Nítorí náà, ìmúlòpọ̀ ìwàásù méjèèjì náà àti pínpín ibi tí ìwàásù méjèèjì náà ti wáyé, ń ṣàfihàn àwọn olùgbọ́ méjì fún òjò ìkẹyìn nínú ìwé Jóẹli. Ẹgbẹ́ olùgbọ́ kan ni àwọn Kèfèrí tí wọ́n wà níta tẹ́ńpìlì, ẹgbẹ́ kejì sì ni àwọn Júù nínú tẹ́ńpìlì. Nínú ìdájọ́ àwọn alààyè, ilé Ọlọ́run ni a kọ́kọ́ dájọ́; láti 9/11 títí dé òfin Ọjọ́ Àìkú, tẹ́ńpìlì ni a ń dájọ́, àti láti òfin Ọjọ́ Àìkú títí dé ìpiparí àkókò ìdánwò ènìyàn, àwọn Kèfèrí ni a ń dájọ́. Ìdájọ́ náà ń ṣẹlẹ̀ ní àkókò òjò ìkẹyìn tí Pétérù fi hàn pé a gbé kalẹ̀ nínú ìwé Jóẹli. Ohun tí àgbàlá (àwọn Kèfèrí) àti tẹ́ńpìlì (ìjọ Ọlọ́run) nínú ìpín tí a rí nínú Ìṣe orí kejì àti kẹta dúró fún, èyí náà pẹ̀lú ni ìyàtọ̀ tó wà nínú Jóẹli láàárín òjò àkọ́kọ́ àti òjò ìkẹyìn. Òjò àkọ́kọ́ dé ní 9/11, a sì ń tú u jáde nígbà tí a ń dá tẹ́ńpìlì Ọlọ́run lẹ́jọ́. Nígbà tí ìlànà náà bá parí, a óo tú òjò ìkẹyìn jáde sórí àwọn Kèfèrí nínú àgbàlá.

Kì í ṣe èrò mi ní báyìí láti ṣàlàyé ìyàtọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ tó wà láàárín ayọ̀ àti ìtìjú, ṣùgbọ́n ẹsẹ̀ náà ń fi ìtọná fún àwọn ènìyàn Ọlọ́run pé kí wọ́n “yọ̀” nítorí ìránṣẹ́ òjò àpẹ̀yìndà. Ìránṣẹ́ òjò àpẹ̀yìndà ń mú ayọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ jáde nínú àwọn ènìyàn Ọlọ́run. Ní ti èyí, kókó-ọrọ̀ òjò àkọ́kọ́ tàbí òjò ìbẹ̀rẹ̀, tí òjò àpẹ̀yìndà sì tẹ̀ lé e, jẹ́ àpèjúwe òkúta ìkọ̀sẹ̀ tí a kọ̀ sílẹ̀ tí a sì yà á sí mímọ́. Àmì òkúta igun náà, tí ní ìkẹyìn yóò di òkúta orí, ni ohun tí ó jẹ́ ìyanu ní ojú Ọlọ́run àti ní ojú àwọn ènìyàn Rẹ̀.

Òkúta ìyanu náà ṣàpẹẹrẹ Áfà àti Òmégà ti àsọtẹ́lẹ̀. Ìlànà Áfà àti Òmégà ní ti ìlò àsọtẹ́lẹ̀ ni a fi Áfà àti Òmégà fúnra Rẹ̀ dá mọ̀ ní ìgbà púpọ̀ nínú Ọ̀rọ̀ Rẹ̀, òun sì ni Ọ̀rọ̀ náà. Nítorí èyí, ohun tí a ti fihàn nípa ìlànà yìí ni a ti fihàn fún wa àti fún àwọn ọmọ wa títí láé. Ọdún 1863 ni òkúta òkè ti àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì, ó sì jẹ́ òkúta òkè ti àkókò angẹli kẹta láti 1844 títí dé 1863. 1844 ni òkúta ìpìlẹ̀, 1863 sì ni òkúta òkè ti àkókò àsọtẹ́lẹ̀ náà. Láti 1844 sí 1863 jẹ́ àkókò àsọtẹ́lẹ̀ tí a ti fi múlẹ̀, gẹ́gẹ́ bí 538 sí 1798 náà ti fi múlẹ̀. Òtítọ́ pé aráyé kò mọ ohun kan tí Ọlọ́run ti fi múlẹ̀, kò sọ ohun náà di ohun tí a kò fi múlẹ̀!

A parí àpilẹ̀kọ tó ṣáájú pẹ̀lú ọ̀rọ̀ àyọkà yìí.

Ní ọdún 1863, James White ṣojú, “ní àwọn ọ̀nà kan,” “Mósè fún Ísírẹ́lì.”

Àkókò láti ọdún 1844 títí dé 1863 ni a ṣàpèjúwe ṣáájú nínú àkókò láti ìdáǹdè Òkun Pupa títí dé Kadeṣi àkọ́kọ́. Kadeṣi àkọ́kọ́ ni alfa, Kadeṣi kejì sì ni omega—ní pípèsè àkókò méjì ti ogójì ọdún tí ó ṣamọ̀nà sí Kadeṣi, tí wọ́n sì parí ní ìṣọ̀tẹ̀.

Ẹ̀mí Àsọtẹ́lẹ̀ ń fi ìrìnàjò kọjá Òkun Pupa bá ìjákulẹ̀ ńlá ti ọdún 1844 mu. Bíbélì sì ń fi ìrìnàjò kọjá Òkun Pupa bá àgbélébùú mu, Arabinrin White sì jẹ́rìí pé ìdààmú àwọn ọmọ-ẹ̀yìn níbi àgbélébùú jẹ́ àpẹẹrẹ tí ń ṣàfihàn ìjákulẹ̀ ńlá ti ọdún 1844. Ìfẹ́ Olúwa ni kí wọ́n lọ tààrà sí Ilẹ̀ Ìlérí, àmì àgbègbè ẹnu-ọ̀nà sí Ilẹ̀ Ìlérí náà sì ni Jẹ́ríkò, èyí tí ó jẹ́ pé ní ọ̀sẹ̀ kejì oṣù Kejìlá, ọdún 2025 yìí, àwọn onímọ̀ ìṣàwárí ohun ìgbàanì ṣẹ̀ṣẹ̀ gbé Jẹ́ríkò àtijọ́ jáde—kìkì láti rí i pẹ̀lú ìbànújẹ́ wọn pé gbogbo àwọn ògiri tí ó wó lulẹ̀ tí wọ́n rí níbẹ̀ ti wó síta, kì í ṣe sínú bí wọ́n ti máa ń ṣe nígbà gbogbo nígbà ìdótì. Ní ìdótì ìgbàanì, a máa ń lu àwọn ògiri lulẹ̀, a sì máa ń tì wọ́n bọ́ sí apá inú. Kò rí bẹ́ẹ̀ pẹ̀lú Jẹ́ríkò.

Àwọn onímọ̀ ìṣàwárí ohun ìbílẹ̀ tún rí àwọn ìkòkò tí oúnjẹ wà nínú wọn, èyí tí ó fi hàn pé nígbà tí àwọn ògiri náà wó lulẹ̀, kì í ṣe ìdótì tí ó gùn tí ó sì kéo dé ìgbà pípẹ́ ni. Ó tún dáhùn ìbéèrè kan láàárín ẹgbẹ́ àwọn onímọ̀ ìṣàwárí ohun ìbílẹ̀ nípa ìdí tí àkọsílẹ̀ Bíbélì nípa ìṣubú Jẹ́ríkò fi sọ pé wọ́n gòkè “lọ sókè” wọ Jẹ́ríkò lórí òkè kékeré kan tàbí ìtàgà kan, èyí tí wọ́n ti mọ̀ nísinsin yìí pé a dá a sílẹ̀ nígbà tí àwọn ògiri náà ṣubú síta.

Ìdènà àkọ́kọ́ tí ó kéde ìwọlé sí Ilẹ̀ Ìlérí ni Jéríkò, ìlú kan tí ó ní ipa àti ọrọ̀. Jéríkò ni 1863, àti pé Jéríkò jẹ́ kókó-ọrọ àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì, kì í ṣe gẹ́gẹ́ bí àpèjúwe àkókò òfin Ọjọ́-ìsinmi nìkan, ṣùgbọ́n pẹ̀lú ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú ìṣubú àti ìdìde rẹ̀. Jéríkò pẹ̀lú ní ègún àsọtẹ́lẹ̀ pàtó tirẹ̀ tí a kéde sí i. Jóṣúà kéde ègún sí ọkùnrin tí yóò tún Jéríkò kọ́, àti ní ṣíṣe bẹ́ẹ̀, ó fi hàn pé ọkùnrin tí yóò tún Jéríkò kọ́ yóò pàdánù ọmọkùnrin rẹ̀ àbíkẹ́yìn àti àkọ́bí rẹ̀ nínú àtúnkọ́ ìlú ègún náà. Ọ̀kan lára àwọn ọmọ náà ni a óò pàdánù nígbà ìpìlẹ̀, èkejì sì nígbà ìgbékalẹ̀ ẹnubodè. Àsọtẹ́lẹ̀ náà ṣẹ, a sì ti kọ àkọsílẹ̀ ìmúṣẹ rẹ̀ sínú Bíbélì, tí ó fi mú Jéríkò di ààmì Bíbélì tí a ti fìdí múlẹ̀.

Nínú ìparun ìtàn rẹ̀, àti nínú ègún àsọtẹ́lẹ̀ rẹ̀, tí ìmúṣẹ ìtàn ti àsọtẹ́lẹ̀ náà sì tẹ̀lé, a rí ẹlẹ́rìí mẹ́ta tí ń sọ̀rọ̀ nípa Jeriko ní 1863. Gbogbo ẹ̀rí mẹ́tẹ̀ẹ̀ta wọ̀nyí ni a gbọ́dọ̀ fi kàn sí 1863. Àwọn ẹlẹ́rìí mẹ́tẹ̀ẹ̀ta wọ̀nyí dúró pọ̀ gẹ́gẹ́ bí Mósè mẹ́ta ṣe dúró ní ti àsọtẹ́lẹ̀ ní òpin àkókò ogójì ọdún tirẹ̀ kọ̀ọ̀kan. Ọ̀kan nínú àwọn àkókò ogójì ọdún wọ̀nyí fara hàn gbangba pé ó bára mu pẹ̀lú ìtàn àwọn Millerite, tí ó fi múlẹ̀ pé gbogbo àwọn aṣojú Mósè mẹ́tẹ̀ẹ̀ta ní òpin àkókò ogójì ọdún kọ̀ọ̀kan bá ìtàn 1863 mu—ìtàn angẹli kẹta.

Méjì nínú àwọn ẹlẹ́rìí mẹ́tẹ̀ẹ̀ta wọ̀nyí ti ọdún mẹ́rìnlélógójì Mose parí ní Kádéṣì; ìparí kẹta ti ọdún mẹ́rìnlélógójì náà ni Odò Jọ́dánì, ìparí kejì sì ni Òkun Pupa. Ìparí ọdún mẹ́rìnlélógójì àkọ́kọ́ ni pé Mose sá kúrò ní Ejibiti. Gbogbo àwọn mẹ́tẹ̀ẹ̀ta náà ń ṣàpèjúwe ìsálọ kúrò ní Ejibiti gẹ́gẹ́ bí ìmúṣẹ àsọtẹ́lẹ̀ ọdún irinwó ó lé ọgbọ̀n ti Ábúráhámù nípa ìsìnrú ní Ejibiti.

Àwọn àkókò mẹ́ta ọdún mẹ́rìnlélógójì ti Mósè, tí ìparí wọn (òkúta àgbéléwòn) dúró gẹ́gẹ́ bí àpẹrẹ ìdásílẹ̀ kúrò ní Ejibiti, jẹ́ ìmúṣẹ àsọtẹ́lẹ̀ Ábúráhámù nípa ìgbèkùn nínú àti ìtúsílẹ̀ kúrò nínú ìrù ẹrú ilẹ̀ Ejibiti. Gẹ́gẹ́ bí olùdásílẹ̀ tí a sọ tẹ́lẹ̀ nínú ìlérí májẹ̀mú Ábúráhámù, Mósè fúnra rẹ̀ bẹ̀rẹ̀ nípa gbígbàlà jáde nínú omi, gẹ́gẹ́ bí ìtumọ̀ orúkọ rẹ̀ ṣe rí. Lẹ́yìn náà, Mósè ṣamọ̀nà àwọn ènìyàn Ọlọ́run gba inú omi Òkun Pupa kọjá, lẹ́yìn èyí sì tọ̀ wọ́n lọ sí etíkun ìdásílẹ̀, tí Odò Jọ́dánì dúró fún. Áfà ìyè Mósè ni ìgbàlà kúrò nínú omi Náílì, àti òmégà rẹ̀ ni ìgbàlà tí omi Odò Jọ́dánì ṣàpẹẹrẹ. Áfà ìyè Mósè ni ìrírí tí orúkọ rẹ̀ àti àwọn òbí rẹ̀ ṣàfihàn, níwọ̀n bí wọ́n ti jẹ́ òbí olùwà-bí-Ọlọ́run tí wọ́n mọ̀ pé a ti dá ọmọ náà lẹ́jọ́ ikú, gẹ́gẹ́ bí yóò ṣe rí sí i ní ọdún mẹ́rìnlélógójì lẹ́yìn náà lẹ́yìn tí ó pa ọmọ Ejibiti náà. Gẹ́gẹ́ bí òbí olùwà-bí-Ọlọ́run tí wọ́n mọ̀ pé ọmọ wọn nílò láti gba là kúrò nínú ìdájọ́ ikú, wọ́n pèsè ọkọ̀ kan fún un, tí ó gba láti ayé Hébérù lọ sí ayé Ejibiti, gẹ́gẹ́ bí Mósè náà ṣe fi ayé Ejibiti sílẹ̀ ní òpin ọdún mẹ́rìnlélógójì láti lọ sí ayé Hébérù.

Mósè tún ìtàn Nọ́à ṣe nínú ìgbàlà rẹ̀ kúrò nínú omi. Ìgbà àkọ́kọ́ tí a ti darúkọ Mósè gẹ́gẹ́ bí “olùgbàlà” àsọtẹ́lẹ̀ májẹ̀mú ọdún mẹ́rìnlélọ́gbọ̀n [430] ti Ábúráhámù jẹ́ àtúnṣe ìtàn náà nínú èyí tí Ọlọ́run ti wọ inú májẹ̀mú pẹ̀lú aráyé, nípa bẹ́ẹ̀ sì ni ó mú àsọtẹ́lẹ̀ májẹ̀mú Ábúráhámù nípa àwọn ènìyàn àyànfẹ́ papọ̀ mọ́ ìlérí májẹ̀mú sí gbogbo aráyé. Èyí fi ìrìbọmi hàn nínú ìfìgbé ọmọ-ọwọ́ Mósè lé ọmọbìnrin Fáráò lọ́wọ́, nítorí ikú ni a jẹ́wọ́ nípasẹ̀ iṣẹ́ àwọn òbí, ìsìnkú sì ni ọkọ̀ ojú omi náà lórí omi dúró fún, ajíǹde sì ni ọmọbìnrin Fáráò.

Ìgbésí ayé Mose bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú àfihàn ìrìbọmi ọkọ̀ Noa gẹ́gẹ́ bí àpẹẹrẹ. Èyí sì túmọ̀ sí i pé láti ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀, nọ́mbà “8” ni a ti so mọ́ Mose, nítorí gbòǹgbò ìbáṣepọ̀ májẹ̀mú rẹ̀ ti bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú nọ́mbà “8” láti inú májẹ̀mú Noa, iṣẹ́ rẹ̀ sì ni láti fi ìlànà ìkọlà sílẹ̀ ní ọjọ́ “kẹjọ.” Lẹ́yìn náà a dán án wò, ó sì kùnà nínú ààtò náà gan-an. Ìgbésí ayé Mose bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìrìbọmi kan, ọdún mẹ́rìnlélógójì lẹ́yìn náà ikú kan sì wáyé (ti ará Ejibiti kan) tí ó sàmì sí ibi tí Mose ará Ejibiti kú, tí ó sì di ọmọ Abrahamu nìkan gbáko. Ìbẹ̀rẹ̀ àti òpin ọdún mẹ́rìnlélógójì àkọ́kọ́ Mose ni a ṣojú fún nípasẹ̀ ìrìbọmi. Èkínní náà ṣàfihàn ìyípadà láti Heberu sí ará Ejibiti, èyí ìkẹyìn sì láti ará Ejibiti sí Heberu. Ọdún mẹ́rìnlélógójì lẹ́yìn ìyẹn, Mose mú àwọn ènìyàn Ọlọ́run kọjá nípasẹ̀ ìrìbọmi Òkun Pupa, lójú ọ̀nà rẹ̀ sí ìrìbọmi ní Jordani, èyí tí kò dé rí.

Àwọn ènìyàn Ọlọ́run lábẹ́ ìtọ́sọ́nà Jóṣúà wọ Ilẹ̀ Ìlérí láìsí Mósè, nítorí ó kú díẹ̀ ṣáájú ìbọ̀mi Odo Jọ́dánì dé. Mósè sọ, Peteru sì tún un sọ pé Olúwa Ọlọ́run rẹ yóò gbé wòlíì kan dìde fún ọ, ẹni tí yóò dàbí Mósè. Wòlíì tí a fi Mósè ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ ni Kristi, Ó sì bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ Rẹ̀ gan-an níbi tí Mósè fi í sílẹ̀. Ó bẹ̀rẹ̀ iṣẹ́ Rẹ̀ ní ìbọ̀mi Rẹ̀, ìbọ̀mi náà sì ni ibi gangan tí Jóṣúà ti ṣe ìbọ̀mi fún Ísírẹ́lì àtijọ́ nígbà tí wọ́n kọjá Jọ́dánì wọ Ilẹ̀ Ìlérí. Àwọn ìhìnrere sọ fún wa pé Johanu ń ṣe ìbọ̀mi ní Bẹtabara, èyí tí í ṣe ibi ìkọjá, tí ó sì túmọ̀ sí ibi ìkọjá ọkọ̀ ojú omi.

Òkun Pupa ni àmì ìṣọ̀tẹ̀ Íjíbítì, ó sì ń fi ẹ̀rí àsọtẹ́lẹ̀ Mósè hàn nínú ìlà yìí gẹ́gẹ́ bí òtítọ́. Láti Odò Náílì dé Òkun Pupa (èyí tí a máa ń pè ní odò nígbà míì) àti síwájú dé Jọ́dánì. Mósè, tí ìtumọ̀ orúkọ rẹ̀ jẹ́ “a gbà láti inú omi,” bẹ̀rẹ̀, ó sì parí ẹ̀rí rẹ̀ ní omi ìdáǹdè, àti pé ọ̀kọ̀ọ̀kan àwọn omi wọ̀nyẹn ń fi ẹ̀ka méjì àwọn olùjọsìn hàn.

Ọdún mẹ́rìnlélógójì àkọ́kọ́ Mose dúró fún ìhìnrere áńgẹ́lì kìn-ín-ní, ọdún mẹ́rìnlélógójì kejì sì ni ti áńgẹ́lì kejì, ẹ̀kẹta sì jẹ́ ti áńgẹ́lì kẹta. Àwọn áńgẹ́lì mẹ́tẹ̀ẹ̀ta náà ní àwọn àbùdá àsọtẹ́lẹ̀ pàtó tirẹ̀; gẹ́gẹ́ bí ó ti rí pé gbogbo àwọn ìhìnrere mẹ́tẹ̀ẹ̀ta ni a ṣojú wọn nínú ìhìnrere kìn-ín-ní. A ti fi ìṣẹ̀lẹ̀ yìí hàn ní gbangba fún ọ̀pọ̀ ọdún ní ìbáṣepọ̀ pẹ̀lú àwọn orí mẹ́ta àkọ́kọ́ nínú ìwé Dáníẹ́lì.

Ní orí kìn-ín-ní ìwé Dáníẹ́lì, Dáníẹ́lì bẹ̀rù Ọlọ́run, ó sì kọ̀ láti jẹ oúnjẹ ìgbé ayé Bábílónì; Ọlọ́run sì fi ògo bò ó nínú ìdánwò kejì àti ìdánwò ojú tí ó tẹ̀ lé e, èyí tí ó yọrí sí ìdájọ́ àti ìdánwò kẹta tí Nebukadinésárì tìkára rẹ̀ ṣe. Orí kìn-ín-ní ìwé Dáníẹ́lì ni áńgẹ́lì kìn-ín-ní ti Ìfihàn mẹ́rìnlá, ẹni tí ó kéde pé, “ẹ bẹ̀rù Ọlọ́run,” “ẹ fi ògo fún un,” gẹ́gẹ́ bí Dáníẹ́lì ti ṣe nínú ìdánwò kejì ti oúnjẹ àti ojú, nítorí pé “wákàtí ìdájọ́” Nebukadinésárì ti dé.

Ọdún mẹ́rìnlélógójì àkọ́kọ́ ìgbésí ayé Mose bẹ̀rẹ̀ nítorí pé àwọn òbí rẹ̀ bẹ̀rù Ọlọ́run. Nígbà tí ọmọbìnrin Farao rí àpótí náà nínú omi, Mose ti kọjá ìdánwò kejì, èyí tí í ṣe ìdánwò ojú. Nígbà náà ni ọmọbìnrin Farao dá a lẹ́jọ́ pé kò yẹ kí ó kú. Ìdájọ́ sì tún dé ní òpin mẹ́rìnlélógójì àkọ́kọ́; nígbà tí ó pa ará Ejibiti náà tí ó sì ní láti sá kúrò ní Ejibiti.

Ní ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún kejì, angẹli kejì ti Ìfihàn orí kẹrìnlá tí ń kéde ìṣubú Bábílónì ni a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ nípasẹ̀ ìṣubú Ejibiti. Nínú ìṣubú náà, ní òpin ọdún mẹ́ẹ̀ẹ́dógún náà, ìfihàn agbára Ọlọ́run tí ó lágbára gidigidi wà, gẹ́gẹ́ bí ó ti rí ní òpin ìránṣẹ́ angẹli kejì nígbà Ìké Alẹ́ Àárín Ọ̀gànjọ́ ọdún 1844.

Ọgbọ̀n ọdún kẹta bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìkéde ìdájọ́ ikú lórí fẹ́rẹ̀ẹ́ gbogbo àpéjọ náà, ó sì parí pẹ̀lú ìdájọ́ ikú lórí aṣáájú àpéjọ náà.

Arábìnrin White sọ pé iṣẹ́ wa ni láti darapọ̀ àwọn ìfẹ̀sẹ̀jáde àwọn áńgẹ́lì mẹ́ta.

Ọgbọ̀n ọdún mẹ́rìnlélógójì àkọ́kọ́ ti Mósè dúró fún áńgẹ́lì kìíní ti Ìfihàn orí kẹ́rìnlá, àti àkókò kejì rẹ̀ ti ọgbọ̀n ọdún mẹ́rìnlélógójì ni áńgẹ́lì kejì, àti àkókò kẹta ti ọgbọ̀n ọdún mẹ́rìnlélógójì ni áńgẹ́lì kẹta. “Ìhìnrere ńlá” wa ni láti darapọ̀ “àwọn ìṣẹ́pọ̀ áńgẹ́lì kìíní, kejì, àti kẹta,” èyí tí ó fi gbogbo ààmì mẹ́ta ti Mósè sí 1863, nítorí náà Mósè mẹ́ta ní àkókò òfin Ọjọ́-Àìkú.

Láti ọdún 1844 sí 1863 ni ó ní ẹlẹ́rìí méjì ti àwọn àkókò ogójì ọdún méjèèjì tí ó yọrí sí Kádéṣì. Ìmísí sọ̀rọ̀ rẹ̀ di mímọ̀ pé ẹ̀kẹta kò lè wà láìsí àkọ́kọ́ àti ẹlẹ́ẹ̀kejì; nítorí náà, ogójì ọdún àkọ́kọ́ nínú ìgbésí ayé Mósè pẹ̀lú gbọ́dọ̀ ṣojú fún 1844 sí 1863. Mósè ń pa ará Ejibiti náà ní 1863, pẹ̀lú Mósè tí ó fi ọ̀pá àṣẹ rẹ̀ lu Àpáta náà, àti pẹ̀lú nígbà tí Mósè béèrè láti rí ògo Ọlọ́run nínú ìtàn ìṣọ̀tẹ̀ màlúù wúrà. Mósè mẹ́ta wà ní 1863 àti òfin Ọjọ́-Àìkú, gbogbo wọn sì jẹ́ ẹni ogójì ọdún.

Àwọn àkókò mẹ́ta ti Mósè kọ̀ọ̀kan ní ìdáǹdè nípasẹ̀ omi; Mósè nínú àpótí kékeré náà bá Mósè kọjá Òkun Pupa mu, èyí sì tún bá Mósè mu lẹ́ẹ̀mejì ní Odò Jọ́dánì: Náílì, Òkun Pupa, àti lẹ́ẹ̀mejì ní Jọ́dánì. Omi ìdáǹdè ni a ṣàfihàn nínú ọkọ̀ọ̀kan àwọn àkókò mẹ́ta náà, nítorí gbogbo wọn bá àkókò náà mu nígbà tí a ń tú omi ìdáǹdè jáde ní àsìkò òjò àìpẹ́.

Ní òpin àkókò kẹta ti ogójì ọdún, Mósè lu Àpáta náà pẹ̀lú ọ̀pá rẹ̀. Ní òpin ogójì ọdún kejì, ọ̀pá rẹ̀ ya Òkun Pupa sí méjì. Ní òpin ogójì ọdún àkọ́kọ́, ó kọ ọ̀pá àṣẹ ilẹ̀ Íjíbítì sílẹ̀, ó sì yan láti jìyà pẹ̀lú àwọn ènìyàn rẹ̀.

Ní òpin àkókò àkọ́kọ́ ará Ejibiti kan kú, ní òpin àkókò kejì sì ni àwọn ọmọ-ogun, àkọ́bí, àti ìṣáájú ilẹ̀ Ejibiti kú. Ní òpin àkókò kẹta, orílẹ̀-èdè Israẹli, Árónì àti Mósè, gbogbo wọn ti kú. Ìwọ̀nyí jẹ́ ìtàn mẹ́ta tí ó bá ara wọn lọ, tí “ìlà lórí ìlà” kọ̀ọ̀kan wọn ń ṣàpẹẹrẹ 1844 títí dé 1863—ìtàn áńgẹ́lì kẹta, èyí tí ní ẹ̀kúnrẹ́rẹ́ tirẹ̀ sì ń ṣàpẹẹrẹ láti 9/11 títí dé òfin Ọjọ́-Àìkú, àti àkókò Pẹ́ńtíkọ́sì nígbà tí a tú omi ìdáǹdè jáde.

Mósè wà níbi ìṣọ̀tẹ̀ méjèèjì ní Kádéṣì, àti pé àwọn ìṣọ̀tẹ̀ Kádéṣì náà méjèèjì jẹ́ òkúta ìparí ní àwọn àkókò tirẹ̀ kọ̀ọ̀kan. Wọ́n méjèèjì ṣàpẹẹrẹ ọdún 1863, èyí tí ó sì tún jẹ́ òkúta ìparí àkókò áńgẹ́lì kẹta, tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú alfa ní ọdún 1844 títí dé òkúta ìparí ọdún 1863. Nígbà tí a bá ń ronú nípa ìmọ́lẹ̀ àgbàyanu ti òkúta tí ó bẹ̀rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìpìlẹ̀ tí ó sì parí gẹ́gẹ́ bí òkúta ìparí, a mọ̀ pé ní ti àsọtẹ́lẹ̀, òkúta ìparí máa ń tóbi ju ní gbogbo ìgbà. Àwọn ìṣán díẹ̀ ní ìbẹ̀rẹ̀ àkókò Pẹ́ńtíkọ́sìtì, tí ń darí sí ìtújáde kíkún ní òkúta ìparí ní ọjọ́ Pẹ́ńtíkọ́sìtì, ń ṣàfihàn òtítọ́ yìí.

Ní 9/11 ni ìfọ́nká bẹ̀rẹ̀, ó sì parí ní ìtújáde pípé ní àsìkò òfin Ọjọ́-ìsinmi. Òtítọ́ yìí fi ẹ̀ṣẹ̀ Mósè hàn ní Kádéṣì kejì àti òmégà gẹ́gẹ́ bí ẹ̀ṣẹ̀ tí ó tóbi ju ìṣọ̀tẹ̀ ní Kádéṣì àkọ́kọ́ àti àlìfà lọ. Ìṣọ̀tẹ̀ àlìfà mú ikú gbogbo orílẹ̀-èdè kan wá, ṣùgbọ́n ìṣọ̀tẹ̀ òmégà mú ikú ọkùnrin kan ṣoṣo (Mósè) wá; síbẹ̀, ẹ̀ṣẹ̀ ọkùnrin kan náà tóbi ju ẹ̀ṣẹ̀ àpapọ̀ gbogbo orílẹ̀-èdè náà lọ. Ọkùnrin tí ó bá ṣẹ̀ ń kú, àti ní ìpele yẹn kò sí ìyàtọ̀ láàárín ẹ̀ṣẹ̀ Mósè tàbí ti ọmọ Ísírẹ́lì mìíràn kankan; ṣùgbọ́n ní ọ̀nà àsọtẹ́lẹ̀, bí Mósè ṣe lu Kristi lẹ́ẹ̀kejì tóbi jùlọ, nítorí pé ó jẹ́ òkúta-ìparí àkókò ogójì ọdún náà.

Ìṣọ̀tẹ̀ Mósè ní Kádéṣì omega kejì jẹ́ ẹ̀ṣẹ̀ tí ó tóbi ju ìṣọ̀tẹ̀ àwọn ọmọ Ísírẹ́lì nígbà tí wọ́n kọ ìhìn-iṣẹ́ Jóṣúà àti Kálẹ́bù sílẹ̀. Ní ìsọ̀tẹ́lẹ̀, Mósè dúró ní 1863, níbi tí ó ti kú ní aginjù nítorí ìṣọ̀tẹ̀ rẹ̀. Mósè tún dúró ní 1863, níbi tí àwọn ènìyàn májẹ̀mú àtijọ́ ti kú ní aginjù nítorí ìṣọ̀tẹ̀ wọn, ṣùgbọ́n Mósè kò kópa nínú ìṣọ̀tẹ̀ náà. 1863 bá òfin Ọjọ́-Àìkú mu, gẹ́gẹ́ bí ìṣọ̀tẹ̀ Aaroni ti ẹgbọrọ màlúù wúrà náà ṣe rí. Nínú ìtàn náà, tí ó bá Kádéṣì, 1863, àti òfin Ọjọ́-Àìkú mu, Mósè ń gbàdúrà láti rí ògo Ọlọ́run.

Kádéṣì dúró fún 1863, Mósè sì wà ní Kádéṣì méjèèjì; nítorí náà lórí ẹlẹ́rìí Bíbélì méjì, tí àwọn méjèèjì jẹ́ òkúta ìpèdé, a fi múlẹ̀ pé àkókò ọdún mẹ́rìnlélógójì kẹta, èyí tí kò parí ní Kádéṣì, ń dúró fún 1863 pẹ̀lú. Níbẹ̀ ni “Mósè aláìsọ́ di mímọ́” tún kàn Kristi mọ́ àgbélébùú, bí ó ti kọ Àpáta náà sílẹ̀. Ní 1863, àti ní fífún Òfin ní Sínáì, “Mósè ẹni tí a sọ di mímọ́” ń wá ìwà Ọlọ́run. Ní 1863 Mósè dúró fún wúńdíá ọlọ́gbọ́n kan àti pẹ̀lú wúńdíá aṣiwèrè kan.

Ní Kadeṣi àti 1863, Mósè ń ṣojú “àwọn ẹgbẹ́ ńlá méjì tí a pín àwọn tí” “ń jọ́sìn Ọlọ́run sí.” Mósè jẹ́ àpẹẹrẹ àwọn ọgọ́rùn-ún mẹ́rìnlélógójì ẹgbẹ̀rún, gẹ́gẹ́ bí Pétérù náà ṣe rí.

Ní àkókò òfin Ọjọ́ Àìkú, tí í ṣe 1863, Pétérù dúró fún ẹ̀yà méjì. Àwọn tí ń gba àmì ẹranko náà tàbí àwọn tí ń gba èdìdì Ọlọ́run. Nígbà tí Jésù yí orúkọ Simoni padà sí Pétérù, ó ṣàpẹẹrẹ ẹgbẹ̀rún lọ́nà ọgọ́rùn-ún méjìlélógójì. Òye yẹn ni a tún ṣàpẹẹrẹ nípa fífi nọ́mbà ipò àwọn lẹ́tà inú àtẹ̀jáde Gẹ̀ẹ́sì pọ̀ sí orúkọ Pétérù. Bí a bá lo ọ̀nà kan náà lórí 1863, a ó rí 144.

Méjì nínú àwọn àmì mẹ́ta ti Mósè tí ó bá ọdún 1863 mu, fi ìdí múlẹ̀ pé àkókò kẹta náà pẹ̀lú gbọ́dọ̀ bá a mu. Àwọn ìlà méjì ti Kadeṣi fi ìtàn àwọn wúńdíá ọlọ́gbọ́n àti aṣiwèrè hàn, àti àkókò kẹta náà fi ìgbìyànjú láti lo akitiyan ènìyàn hàn láti ṣe iṣẹ́ ti Ọlọ́run. Láti gbẹ́kẹ̀lé agbára ènìyàn gẹ́gẹ́ bí Mósè ti ṣe pẹ̀lú ará Ejibiti náà, ń ṣojú ìgbẹ́kẹ̀lé nínú àṣẹ ènìyàn ju àṣẹ tí a ti yàn kalẹ̀ lọ.

Arábìnrin White sọ pé, “ìbáṣepọ̀ ọkọ rẹ̀ pẹ̀lú àwọn ènìyàn Ọlọ́run jọ ti Mósè pẹ̀lú Ísírẹ́lì, ní àwọn ọ̀nà kan.” Ní ọdún 1863, Jémsì White ni a ṣàfihàn gẹ́gẹ́ bí Mósè. Ní ọdún 1863, Jémsì White ń pa ará Íjíbítì kan, ó ń lu Kristi lẹ́ẹ̀kejì, ó sì ń gbàdúrà fún àwọn ọlọ̀tẹ̀ tí wọ́n kọ ìròyìn “ìsinmi” tí Jóṣúà àti Kálẹ́bù gbé kalẹ̀. Mósè jẹ́ wúńdíá aṣiwèrè nígbà tí ó lu Àpáta náà lẹ́ẹ̀kejì, ó sì tún jẹ́ wúńdíá ọlọ́gbọ́n bí ó ṣe bẹ̀bẹ̀ fún àwọn ọlọ̀tẹ̀ Ísírẹ́lì.

A ó fi àpilẹ̀kọ yìí parí pẹ̀lú ẹsẹ̀ inú Nọ́mbà orí kẹrìnlá níbi tí Mósè wà ní ọdún 1863, nígbà tí a fi ìran ògo Ọlọ́run hàn án nínú ìtàn afiwera tí ìṣọ̀tẹ́ ẹgbọrọ màlúù wúrà dúró fún.

Nínú àyọkà náà, Olúwa béèrè pé, “títí ìgbà wo” ni yóò fi máa bá àwọn ọlọ̀tẹ̀ Israẹli lò, èyí tí ó jẹ́ ìbéèrè kan náà tí Isaiah béèrè lọ́wọ́ Olúwa nínú orí kẹfà. Ṣàkíyèsí pé ìwé Numbers fi ìtàn yìí sí àkókò náà nígbà tí a fi ògo Ọlọ́run tàn ilẹ̀ ayé mọ́lẹ̀, gẹ́gẹ́ bí àwọn áńgẹ́lì náà ṣe fi àmì sí i nínú ẹsẹ̀ kẹta ti Isaiah kẹfà. 9/11 ni òkúta ìpìlẹ̀ ìtàn láti 1844 sí 1863, àti òfin Ọjọ́-Àìkú ni òkúta ìparí. Ìpò náà nínú Numbers kì í ṣe ohun tí ó kéré jù àpèjúwe orin náà tàbí òwe-àkàwé ọgbà àjàrà lọ, bí a ti ń kọ Israẹli àtijọ́ sílẹ̀ nígbà tí Olúwa wọ májẹ̀mú pẹ̀lú Joshua.

A ó tẹ̀síwájú pẹ̀lú àwọn èrò wọ̀nyí nínú àpilẹ̀kọ tó kàn.