Ìwé Dáníẹ́lì ṣí ìtàn àsọtẹ́lẹ̀ àgbàyanu kan payá, ní fífi ìlànà ìtúnṣe àti ìfọ̀rọ̀gbòòrò hùn, èyí tí ó hun ara rẹ̀ jáde nípasẹ̀ àwọn ìran inú rẹ̀, láti ara ère onírin oríṣiríṣi ti orí 2 títí dé àwọn ìjà ọba tó díjú ti orí 11. Nínú àkópọ̀ ìlànà yìí ni ẹ̀rí alágbára kan ti farahàn: Ogun Áktíọ̀mù ní ọdún 31 Ṣ.K., tí ó parí ní ìṣubú Ejibiti ní ọdún 30 Ṣ.K., dúró gẹ́gẹ́ bí ìmúṣẹ pàtàkì ti Dáníẹ́lì 11:25, 26, tí ó sì samisi ìbẹ̀rẹ̀ ìṣàkóso gíga ọdún 360 ti Róòmù keferi.

Dáníẹ́lì 11 bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìdìde àti ìṣubú àwọn ìjọba ńlá lẹ́yìn ikú Alẹkisándà Ńlá ní ọdún 323 ṣáájú Kristi. Ṣùgbọ́n, ní ẹsẹ̀ 14, ìyípadà kan ṣẹlẹ̀. Ní agbègbè ọdún 200 ṣáájú Kristi, bí Áńtíókù III (Magnus) ti ń múra sí Ogun Panium lòdì sí ọba-ọmọ Ptolemy V, Róòmù dá sí ọ̀ràn náà, kì í ṣe gẹ́gẹ́ bí ẹni tí ó kàn ń wòran lásán, ṣùgbọ́n gẹ́gẹ́ bí “àwọn ọlọ́ṣà àwọn ènìyàn rẹ.” Níwọ̀n bí ìbànújẹ rẹ̀ ṣe jẹ́ nípa bí a ṣe lè dá ìpèsè àlìkámà Ejibiti bójú mu láàrín rudurudu Hẹlénístìkì, Róòmù fi agbára ìkópa rẹ̀ hàn ní àsìkò Ogun Kejì ti Makedonia (200–197 ṣáájú Kristi), ó sì pèsè pápá fún ipa àsọtẹ́lẹ̀ rẹ̀.

Àṣẹ-ọba Róòmù Lórí Àwọn Júù

Tẹ̀ síwájú dé ọdún 63 Ṣ.K., ẹsẹ̀ 16 sì rí ìmúṣẹ̀ nígbà tí Pompey gbógun ti Jerusalẹmu, tí ó wọ Ibi Mímọ́ Jùlọ, tí ó sì fi ìṣàkóso Romu múlẹ̀ lórí “ilẹ̀ ọlá.” Láti ibẹ̀, ẹsẹ̀ 17 sí 22 tọpasẹ̀ àtẹ̀lé àwọn ènìyàn pàtàkì ti Romu: àwọn ìpolongo ogun Pompey ní apá ìlà-oòrùn, àwọn ìṣẹ́gun àti ìpànìyàn Julius Caesar ní ọdún 44 Ṣ.K., ìjọba Augustus Caesar tí ó gbé owó-orí sókè (gẹ́gẹ́ bí a ti ṣe àkíyèsí rẹ̀ nínú Luku 2:1) tí ó parí ní ọdún 14 S.K., àti Tiberiu tí ó ṣàbójútó kíkàn Kristi mọ́ àgbélébùú ní ọdún 31 S.K., nígbà tí “olórí májẹ̀mú” náà ni a fọ́. Ìlà àsọtẹ́lẹ̀ láti ọ̀dọ̀ Pompey ní Jerusalẹmu dé ọ̀dọ̀ Titu ní Jerusalẹmu ní ọdún 70 S.K., fi ìlà ìṣàkóso agbára Romu lórí àwọn ènìyàn Ọlọ́run hàn.

Bíbẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Gẹ́néràlì ará Róòmù kan tí ó sọ tẹ́ńpìlì di aláìmọ́, títí dé òpin nígbà tí Gẹ́néràlì ará Róòmù kan pa tẹ́ńpìlì run, ń pèsè ààmì Alfa àti Omega. Bíbẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú ìsọdídí aláìmọ́ àti píparun ní òpin, ìlà ìtàn náà pẹ̀lú ní ìsọdídí aláìmọ́ àti píparun Ẹni náà tí Ó sọ nípa ara Rẹ̀ pé, “Ẹ wó tẹ́ńpìlì yìí lulẹ̀, ní ọjọ́ mẹ́ta sì ni Èmi yóò tún un dìde.” Òtítọ́ jẹ́ àkópọ̀ lẹ́tà àkọ́kọ́, ẹ̀kẹtàlá, àti ìkẹyìn nínú álífábẹ́ẹ̀tì Hébérù, àti pé ìlà tí ó bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Pompey tí ó sì parí pẹ̀lú Titus ní ìparun tẹ́ńpìlì àárín kan tí a ṣojú rẹ̀ nípasẹ̀ àárín àwọn àgbélébùú mẹ́ta tí wọ́n gbé kalẹ̀ ní àárín gangan ọ̀sẹ̀ náà tí Kristi wá láti fi jẹ́rìí májẹ̀mú náà múlẹ̀. Àwọn ẹsẹ̀ kẹrìndínlógún títí dé kejìlélógún ń ṣojú ìlà àsọtẹ́lẹ̀ kan tí ó rú ààmì òtítọ́. Àwọn ìlà àsọtẹ́lẹ̀ pàtàkì díẹ̀ wà nínú ìtàn tí àwọn ẹsẹ̀ náà ṣojú, ṣùgbọ́n kókó pàtàkì ìlà náà ni ìṣàkóso Róòmù lórí àwọn Júù.

Àwọn Àjọ àti Àwọn Àdéhùn

Ẹsẹ 23 “tun sọ ọ, ó sì fi kún un” nípa pípadà sẹ́yìn sí ọdún 161–158 ṣáájú ìbí Kristi, nígbà tí àwọn Júù lábẹ́ Júdásì Mákábíọ̀sì dá àdéhùn kan pọ̀ mọ́ Róòmù (1 Maccabees 8). Èyí ṣàfihàn ọ̀nà àrà ọ̀tọ̀ tí Róòmù gbà kọ́ ìjọba rẹ̀ sílẹ̀—ìṣẹ́gun nípasẹ̀ àwọn àdéhùn àti ìṣọ̀kan, ọ̀nà kan tí ó yàtọ̀ sí ti àwọn aṣáájú rẹ̀ tẹ́lẹ̀. Ẹsẹ 24 parí ìpín yìí, ní fífi àkíyèsí hàn pé Róòmù yóò “ṣe àtẹnudẹ́rùn ọgbọ́n ẹ̀tàn rẹ̀ láti inú àwọn ibi agbára, àní fún ìgbà kan.”

Lẹ́yìn ìfẹ̀múlẹ̀ tí a bá dá pẹ̀lú rẹ̀, yóò hùwà ẹ̀tàn: nítorí yóò dìde, yóò sì di alágbára pẹ̀lú ènìyàn díẹ̀. Yóò wọ inú àwọn ibi ọlọ́ràá jùlọ ti agbègbè náà ní àlàáfíà; yóò sì ṣe ohun tí àwọn baba rẹ̀ kò ṣe rí, tàbí àwọn baba àwọn baba rẹ̀; yóò tú ìkógun, àti ìjẹ, àti ọrọ̀ ká láàárín wọn: bẹ́ẹ̀ ni yóò gbero ète rẹ̀ sí àwọn ibi olódi, àní fún ìgbà díẹ̀. Danieli 11:23, 24.

Fún Àkókò Kan

Ọ̀rọ̀ tí a túmọ̀ sí “sí” ni a lè lóye gẹ́gẹ́ bí ọ̀rọ̀ náà “láti”. Róòmù ń sọ tẹ́lẹ̀ nípa àwọn ètò rẹ̀ “láti”. Ọ̀rọ̀ náà “láti” nínú ẹsẹ̀ náà tọ́ka sí ìlú Róòmù, ọkàn òṣèlú àti ológun ìjọba-ọba náà, gẹ́gẹ́ bí ibùdó àwọn ọgbọ́n-ìmúrasílẹ̀ rẹ̀. “Àkókò” náà, ní ìtumọ̀ àsọtẹ́lẹ̀, jẹ́ ọdún 360, tí ó bẹ̀rẹ̀ nígbà tí Ejibiti ṣubú ní ọdún 30 BC lẹ́yìn Actium, tí ó sì parí ní ọdún 330 nígbà tí Constantine fi Róòmù sílẹ̀ lọ sí Constantinople.

Ẹsẹ 25 àti 26 dojú kọ Actium fúnra rẹ̀ gan-an.

Yóò sì ru agbára rẹ̀ àti ìgboyà rẹ̀ sókè sí ọba gúúsù pẹ̀lú ẹgbẹ́-ogun ńlá; ọba gúúsù náà yóò sì ru sókè sí ogun pẹ̀lú ẹgbẹ́-ogun tí ó tóbi gidigidi, tí ó sì lágbára; ṣùgbọ́n kì yóò dúró: nítorí wọn yóò pète ète sí i. Bẹ́ẹ̀ ni, àwọn tí ń jẹ nínú ìpín oúnjẹ rẹ̀ yóò pa á run, ẹgbẹ́-ogun rẹ̀ yóò sì kún-ún ká; ọ̀pọ̀lọpọ̀ yóò sì ṣubú, a pa wọn. Danieli 11:25, 26.

Ní ọdún 31 Ṣ.K., Ọkutéfíánù, tí ó dúró fún Róòmù gẹ́gẹ́ bí “ọba àríwá,” kó àwọn ọmọ-ogun rẹ̀ jọ sí ìjà sí Íjíbítì ti Kílíópátírà, “ọba gúúsù,” nínú ìpàdé ogun ojú omi ńlá kan tí ó gbajúgbajà. “Ọmọ-ogun ńlá rẹ̀, tí ó sì lágbára gidigidi” ti Áńtónì àti Kílíópátírà rẹ̀wẹ̀sì, wọ́n sì ṣubú nítorí “ètè” ọgbọ́n ogun (ìmúlò ọgbọ́n Ágírípà) àti àwọn ìtanràn—ìyapa àwọn alábàáṣepọ̀ Áńtónì kúrò lọ́dọ̀ rẹ̀ àti ìyípadà padàsẹ́yìn Kílíópátírà láàárín ogun. Ní ọdún 30 Ṣ.K., Íjíbítì di ẹkùn ìjọba Róòmù, èyí sì ṣí ọ̀nà sí ìṣàkóso Róòmù kèfèrí tí kò ní olùdíje. Àkókò ọdún 360 yìí, láti 30 Ṣ.K. títí dé 330, bá ìlàpọ̀ mọ́ agbára gíga Róòmù tí ó dá lórí odi agbára ìbẹ̀rẹ̀ rẹ̀, títí di ìgbà tí ìyípadà Kónsitáńtínù “wó lulẹ̀” odi agbára náà, gẹ́gẹ́ bí Dáníẹ́lì 8:11 ti sọ tẹ́lẹ̀.

Bẹ́ẹ̀ ni, ó gbé ara rẹ̀ ga àní títí dé ọ̀dọ̀ olórí ọmọ-ogun náà, nípasẹ̀ rẹ̀ ni a sì mú ẹbọ àtẹ̀yìnwá kúrò, a sì wó ibi mímọ́ rẹ̀ lulẹ̀. Danieli 8:11.

Nígbà tí Constantine kọ ìlú Rome sílẹ̀ nítorí ìlú Constantinople, ó fi ààyè ṣófo ti agbára sílẹ̀ ní ìlú Rome, tí ó ṣí sílẹ̀ fún ìjọ papal láti gba ìtẹ́ àṣẹ tí ìlú Rome ń ṣojú. Ìṣe náà mú ẹsẹ̀ kejì ti Ìfihàn orí kẹtàlá ṣẹ.

Ẹranko náà tí mo sì rí dàbí àmọ̀tẹ́kùn, ẹsẹ̀ rẹ̀ sì dàbí ẹsẹ̀ béárì, ẹnu rẹ̀ sì dàbí ẹnu kìnnìún: dragoni náà sì fi agbára rẹ̀, àti ìtẹ́ rẹ̀, àti àṣẹ ńlá fún un. Ìfihàn 13:2.

Nínú Dáníẹ́lì 8, ọ̀rọ̀ Heberu méjì ọ̀tọ̀ọ̀tọ̀, tí a túmọ̀ méjèèjì sí “ibi mímọ́,” ni wọ́n yà ìtàn ibi mímọ́ nínú ìwé Dáníẹ́lì sọ́tọ̀. Ìwé Dáníẹ́lì ṣàfihàn ogun kan láàárín Kristi àti Sátánì gẹ́gẹ́ bí a ti ṣàpèjúwe rẹ̀ nínú àwọn aṣojú ayé ti Kristi àti ti Sátánì. Bábílónì, aṣojú ayé Sátánì, ṣẹ́gun Jerúsálẹ́mù ní ìbẹ̀rẹ̀ Dáníẹ́lì, Jerúsálẹ́mù sì ṣẹ́gun Bábílónì ní ẹsẹ̀ kẹ́ẹ̀ẹ́dógójì orí kọkànlá. Àwọn ìjọba tí ìlú Jerúsálẹ́mù àti ìlú Bábílónì dúró fún ni “àwọn ibi mímọ́ agbára.” Ìlú Bábílónì àti Jerúsálẹ́mù jẹ́ ibi mímọ́ agbára méjèèjì, àwọn méjèèjì sì ní tẹ́ńpìlì tiwọn nínú ìlú náà. Tẹ́ńpìlì Pantheon wà nínú ìlú Róòmù, tẹ́ńpìlì tó wà ní Jerúsálẹ́mù sì ni ẹlẹgbẹ́ rẹ̀ nínú ìtàn àsọtẹ́lẹ̀. Bábílónì àti ìlú Róòmù jẹ́ èké-àwòrán Jerúsálẹ́mù.

Nínú Dáníẹ́lì 8, àwọn ọ̀rọ̀ Hébérù méjì náà ni “miqdash” ní ẹsẹ̀ 11, níbi tí ìwo kékeré náà (Róòmù abọ̀rìṣà) ti sọ “ibi ibi mímọ́ rẹ̀” kalẹ̀ (ìlú Róòmù), nígbà tí Kọ́ńsítáńtínì ṣí ìjọba lọ sí ibòmíràn ní ọdún 330. Ọ̀rọ̀ kejì sì ni “qodesh” ní ẹsẹ̀ 13, 14, níbi tí ibi mímọ́ Ọlọ́run ti ń dúró de ìwẹ̀nùmọ́ lẹ́yìn ọjọ́ 2300. Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a túmọ̀ àwọn ọ̀rọ̀ méjèèjì sí ibi mímọ́, “miqdash” lè ṣojú fún odi ààbò Ọlọ́run tàbí odi ààbò abọ̀rìṣà, nígbà tí “qodesh” nìkan ni a lò nínú Bíbélì láti ṣojú fún ibi mímọ́ Ọlọ́run.

Nínú Dáníẹ́lì 11:31, “ibi mímọ́ agbára” (ìlú Róòmù) ni a sọ di aláìmọ́ bí àwọn Bárbáríànsì àti Vándáàlì ṣe mú ogun wá sí ìlú Róòmù. “Àwọn apá” inú ẹsẹ̀ náà bẹ̀rẹ̀ pẹ̀lú Clovis ní ọdún 496, ó sì tẹ̀síwájú títí Róòmù pápà fi gbéga ní kíkún ní ọdún 538, nígbà tí a lé àwọn Ostrogoths jáde kúrò ní ìlú náà.

Ìlà àsọtẹ́lẹ̀ láti Actium ń gòkè lọ kọjá ọdún 330. “Àwọn ọkọ̀ ojú omi Kittimu” inú ẹsẹ 30 ń tọ́ka sí àwọn Vandals lábẹ́ Genseric, tí wọ́n kó Romu ní ọdún 455, tí ó jẹ́ àmì ìwólẹ̀ Romu ti Ìwọ̀-oòrùn. Nígbà náà ni Romu Pápá dìde, tí ó sì jọba láti ọdún 538 títí di 1798; fún ọdún 1260 títí Gbogbogbo Berthier ti Napoleon fi mú Pius VI, tí ó sì fi “ọgbẹ́ ikú” náà jẹ é. Ọdún 360 ti Romu keferi, láti ọdún 30 ṣáájú ìbí Kristi sí 330, ń fi ojú ara wọn hàn pẹ̀lú ọdún 1260 ti Romu Pápá, níwọ̀n bí ọkọọkan wọn ti bẹ̀rẹ̀ nígbà tí ìdènà kẹta kan (Ejibiti, Ostrogoths) ṣubú.

“ọba àríwá” òde-òní farahàn nínú ẹsẹ̀ 40. Ní ọdún 1989, ipò pàápà, tí ó fara pọ̀ ní ìkọ̀kọ̀ pẹ̀lú USA ti Reagan (èyí tí a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí kẹ̀kẹ́-ogun, ọkọ̀ ojú omi, àti àwọn ẹlẹ́ṣin), sọ USSR di ìṣubú, “ọba gúúsù” (àìgbàgbọ́ nínú Ọlọ́run/Kọ́múnísìmù). Ẹsẹ̀ 41 fi hàn pé ipò pàápà ṣẹ́gun “ilẹ̀ ọlọ́lá” náà—ní yíyí USA Pùròtẹ́sítáǹtì padà sí USA Kátólíìkì—nígbà tí ẹsẹ̀ 42 àti 43 fi hàn pé Àjọ Ìṣọ̀kan Àgbáyé tí Ejibiti dúró fún fi ara rẹ̀ jọ̀wọ́ sí ìṣọ̀kan mẹ́ta kan tí ó ní Àjọ Ìṣọ̀kan Àgbáyé (dragoni), Fatikani (ẹranko náà), àti Orílẹ̀-Èdè Amẹ́ríkà (wòlíì èké), tí ń darí ayé lọ sí Amágẹdónì. Ẹsẹ̀ 45 sọ àsọtẹ́lẹ̀ òpin agbára yìí, “láìsí ẹni kankan láti ràn án lọ́wọ́”; ọgbẹ́ rẹ̀ ni a mú láradá nínú ẹsẹ̀ kọkànlélógójì, ṣùgbọ́n a fi ìpinnu ìparun rẹ̀ múlẹ̀ ní ẹsẹ̀ márùn-únlélógójì.

Aktiumu ní ọdún 31 Ṣ.K. ni kókó àwọn ẹsẹ 25, 26, tí ó sì bẹ̀rẹ̀ ìjọba ọdún 360 ti Róòmù láti inú ibi mímọ́-ibi agbára rẹ̀. Pẹ̀lú ẹsẹ kẹrìnlá gẹ́gẹ́ bí ìkìlọ̀ àfikún, ìtàn Róòmù keferi láti ẹsẹ kẹrìndínlógún títí dé ìyípadà sí Róòmù pàápá ní ẹsẹ mọ́kànlélọ́gbọ̀n ni ìlà pípé ti Róòmù keferi. A pín ìlà náà sí apá mẹ́ta. Ẹsẹ kẹrìndínlógún sí méjìlélógún ni ìlà ìṣàkóso agbára Róòmù lórí Ísírẹ́lì ìgbà àtijọ́. Ẹsẹ mẹ́tàlélógún àti mẹ́rìnlélógún fi iṣẹ́ ìkọ́ ilẹ̀ ọba-ọba hàn, èyí tí Róòmù lò nígbà tí ó ń ṣẹ́gun nípasẹ̀ àjọṣepọ̀ àti májẹ̀mú pẹ̀lú agbára ọmọ-ogun. Láti ẹsẹ mẹ́rìnlélógún títí dé ìtẹ̀jáde ìkẹyìn ní ẹsẹ mọ́kànlélọ́gbọ̀n ni ìlà alápá méjì kan tí ń ṣàpẹẹrẹ àkókò kan nígbà tí Róòmù gbé ara rẹ̀ ga, lẹ́yìn èyí ni ìṣubú tọ̀ ọ́ lẹ́yìn.

“Àkókò tí a yàn” ni ìparí ọdún mẹ́ta ọgọ́rùn-ún àti ọgọ́ta náà ní ọdún 330. Àwọn ẹsẹ̀ kẹtàdínlógún [27] títí dé gbólóhùn ìkẹyìn ẹsẹ̀ kọkànlélọ́gbọ̀n [31], èyí tí ó fi hàn ìgbà tí agbára pápá, tí a ṣàpẹẹrẹ rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí ìríra tí ń mú ahoro dé, fi jókòó lórí ìtẹ́ ní ọdún 538, ni ìtàn Romu keferi nínú àyíká àkókò ọdún mẹ́ta ọgọ́rùn-ún àti ọgọ́ta ti ìṣàkóso gíga jùlọ, èyí tí lẹ́yìn náà ni ọdún igba [200] àti mẹ́jọ [8] ti ìṣubú onítẹ̀síwájú tẹ̀ lé.

Nítorí náà “àkókò” ẹsẹ̀ kẹrìnlélógún bẹ̀rẹ̀ ní 31 BC pẹ̀lú àfikún ọba gúúsù sí agbègbè ìjọba ọba àríwá, ó sì parí ní 330 pẹ̀lú pínpín ọba àríwá sí ìlà-oòrùn àti ìwọ̀-oòrùn. Láti 330 títí dé 538, Róòmù abọ̀rìṣà ń túká síwájú sí i ní kẹ̀kẹ́rẹ́. Àwọn ìdánimọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ onírúurú tí ó ní í ṣe pẹ̀lú àwọn ìgbésẹ̀ onírúurú ìparun Róòmù abọ̀rìṣà ni àwọn ìdákọ̀ró àsọtẹ́lẹ̀ tí ń jẹ́ kí akẹ́kọ̀ọ́ àsọtẹ́lẹ̀ lè mọ Ọ̀rọ̀ àsọtẹ́lẹ̀ Ọlọ́run. Ní ìmúṣẹ ẹsẹ̀ kẹrìnlá ti Dáníẹ́lì mọ́kànlá, Róòmù fi ìran náà múlẹ̀, ọ̀kan nínú àwọn ọ̀nà tí ó sì fi ń ṣe èyí gan-an ni nípasẹ̀ ìṣubú rẹ̀. Ẹsẹ̀ náà sọ pé, “àwọn ọlọ́ṣà lára ènìyàn rẹ yóò gbé ara wọn ga láti fi ìran náà múlẹ̀; ṣùgbọ́n wọn yóò ṣubú.”

Nígbà tí àwọn ọkọ̀ ojú omi Kittímù bá kọlu Róòmù, tí ó sì tẹ̀ lé e nípa kọlu apá gúúsù, kò rí bí ti ìṣáájú tàbí ti ìkẹ́yìn, nítorí láti ibẹ̀ lọ a ń fi ìṣubú agbára Róòmù hàn. Àwọn ìpè mẹ́rin àkọ́kọ́ nínú àwọn ìpè méje ti Ìfihàn tí a rí nínú orí kẹjọ ṣàpèjúwe ní pàtó àwọn agbára ńlá mẹ́rin tí ní ìkẹyìn mú ìparí wá fún Róòmù Ìwọ̀-Oòrùn ní ọdún 476. A fi ìran náà múlẹ̀ nígbà tí àwọn ọlọ́ṣà nínú àwọn ènìyàn rẹ gbé ara wọn ga, tí wọ́n sì ṣubú. A ń ṣe àfihàn ìran àsọtẹ́lẹ̀ náà lórí ìtẹ́lẹ̀ ìṣubú Róòmù. Róòmù keferi ti Ìwọ̀-Oòrùn ṣubú láti 330 títí dé 538. Róòmù Páápà ṣubú ní 1798. Nínú ìtàn ìpè karùn-ún àti ìpè kẹfà, Róòmù Ìlà-Oòrùn ṣubú sí ọwọ́ àwọn Tọ́ọ̀kì Ọtómánì ní 1453. Àwọn ìṣubú mẹ́ta wọ̀nyí jẹ́ apá kan nínú ìran tí a fi àwọn ọlọ́ṣà nínú àwọn ènìyàn rẹ múlẹ̀.

Ẹsẹ náà sọ pé, “àwọn ọlọ́ṣà àwọn ènìyàn rẹ yóò gbé ara wọn ga láti fi mú ìran náà dúró; ṣùgbọ́n wọn yóò ṣubú.” Láti ọdún 31 ṣáájú ìbí Kristi títí dé 330, Róòmù kèfèrí “gbé ara wọn ga” nínú ipò gíga wọn lórí ayé. Láti 330 títí dé 538, Róòmù kèfèrí ṣubú kúrò ní ipò rẹ̀ láti pèsè ọ̀nà fún ọkùnrin ẹ̀ṣẹ̀ láti jókòó sínú tẹ́ńpìlì Ọlọ́run, ní fífi ara rẹ̀ hàn pé òun jẹ́ Ọlọ́run. Láti 538 títí dé 1798, agbára póòpù “gbé ara wọn ga,” àti ní 1798 wọn ṣubú. Láti ọdún 31 ṣáájú ìbí Kristi títí dé 330, Róòmù Ìwọ̀-Oòrùn “gbé ara rẹ̀ ga” pé òun ni àárín ìjọba Róòmù, àti láti 330 títí dé 476, ó ṣubú. Ní 330, Kọ́ńsítáǹtínù gbé e ga pé Kọ́ńsítántínópù ni àárín Róòmù Ìlà-Oòrùn, àti ní 1453, Róòmù Ìlà-Oòrùn ṣubú. Àwọn àkókò ti onírúurú àfihàn Róòmù, ọ̀kọ̀ọ̀kan wọn ní àkókò kan níbi tí Róòmù ti gbé ara rẹ̀ ga, lẹ́yìn èyí ni àkókò kan tí ń ṣàfihàn ìṣubú rẹ̀, nítorí “àwọn ọlọ́ṣà àwọn ènìyàn rẹ yóò gbé ara wọn ga láti fi mú ìran náà dúró; ṣùgbọ́n wọn yóò ṣubú.”

Ọ̀rọ̀ Hébérù tí a túmọ̀ sí “àwọn ọlọ́ṣà” dára jù lọ kí a túmọ̀ ọ́ sí “àwọn apanirun” nítorí ó bá ìtumọ̀ àkọ́kọ́ ti gbòǹgbò ọ̀rọ̀ náà mu dáadáa jù lọ—eyíiní ni láti fọ ya tàbí láti dá rú—kì í ṣe “àwọn ọlọ́ṣà” nìkan péré (èyí tí ó ń tọ́ka sí jíjí). Ọ̀rọ̀ náà ń tọ́ka sí àwọn tí ń fọ ààlà, òfin, tàbí májẹ̀mú, kì í ṣe àwọn tí ń jí ohun-ìní nìkan. Róòmù ni apanirun nínú àsọtẹ́lẹ̀ Bíbélì, bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé a túmọ̀ ọ́ sí “àwọn ọlọ́ṣà” nínú ẹsẹ̀ kẹrìnlá. Nínú Dáníẹ́lì orí kejì, Róòmù ni ìjọba irin, lẹ́yìn náà, nínú orí keje, ẹranko kẹrin náà náà sì jẹ́ Róòmù.

Lẹ́yìn èyí ni mo rí nínú àwọn ìran alẹ́, sì kíyèsí i, ẹranko kẹrin kan, ẹ̀rù àti ìbànújẹ́, tí ó sì lágbára gidigidi; ó sì ní eyín irin ńlá: ó jẹun, ó fọ́ sí wẹ́wẹ́, ó sì fi ẹsẹ̀ rẹ̀ tẹ ohun tí ó ṣẹ́kù mọ́lẹ̀: ó yàtọ̀ sí gbogbo àwọn ẹranko tí ó ṣáájú rẹ̀; ó sì ní ìwo mẹ́wàá. Danieli 7:7.

Ẹranko kẹrin náà—èyí tí í ṣe Romu—ní eyín “irin,” nítorí pé òun ni ìjọba kẹrin kan náà tí a ṣojú rẹ̀ gẹ́gẹ́ bí irin nínú orí kejì. Nínú ẹsẹ̀ keje, ẹranko kẹrin ti Romu “fọ́ sí wẹ́wẹ́,” àti nígbà tí ó bá fọ́ sí wẹ́wẹ́, ó “fi ẹsẹ̀ rẹ̀ tẹ ìyókù náà mọ́lẹ̀.” Ẹranko Romu ni ìjọba irin náà, àti ìwà fọ́ sí wẹ́wẹ́ pẹ̀lú títẹ ìyókù mọ́lẹ̀ dúró fún iṣẹ́ inúnibíni. Inúnibíni tí a mú wá sórí Israẹli àtijọ́ jẹ́ “àmì.”

Pẹ̀lúpẹ̀lú, gbogbo ègún wọ̀nyí yóò wá sórí rẹ, wọn yóò sì lé ọ, wọn yóò sì bá ọ dé, títí a ó fi pa ọ run; nítorí pé ìwọ kò fetí sí ohùn Olúwa Ọlọ́run rẹ, láti pa àwọn àṣẹ rẹ̀ àti àwọn ìlànà rẹ̀ mọ́, èyí tí ó pàṣẹ fún ọ: Wọn yóò sì wà lórí rẹ gẹ́gẹ́ bí àmì àti gẹ́gẹ́ bí ìyanu, àti lórí irú-ọmọ rẹ títí láé. Nítorí pé ìwọ kò sin Olúwa Ọlọ́run rẹ pẹ̀lú ayọ̀, àti pẹ̀lú ìdùnnú ọkàn, nítorí ọ̀pọ̀lọpọ̀ ohun gbogbo; Nítorí náà ìwọ yóò sin àwọn ọ̀tá rẹ tí Olúwa yóò rán sí ọ, nínú ebi, àti nínú òùngbẹ, àti nínú ìhòòhò, àti nínú àìní ohun gbogbo: òun yóò sì fi àjàgà irin sí ọrùn rẹ, títí yóò fi pa ọ run. Olúwa yóò mú orílẹ̀-èdè kan wá sí ọ láti ọ̀nà jíjìn, láti òpin ayé, bí idì ṣe ń fò lọ ní kíákíá; orílẹ̀-èdè kan tí èdè rẹ ìwọ kì yóò yé; Orílẹ̀-èdè kan tí ojú wọn le, tí kì yóò bu ọlá fún àgbàlagbà, bẹ́ẹ̀ ni kì yóò ṣàánú fún ọ̀dọ́. Deuteronomy 28:45–50.

Àwọn ègún tí ó wá sórí Ísírẹ́lì àtijọ́ nítorí ìṣọ̀tẹ̀ wọn jẹ́ “àmì àti ìyanu, àti lórí irú-ọmọ rẹ títí láé.” A ó mú ègún náà wá sórí wọn pẹ̀lú “orílẹ̀-èdè kan tí ojú rẹ le.” Ẹranko tí ó ní eyín irin, tí ó “fọ́ sí wẹ́wẹ́, tí ó sì tẹ èyí tí ó kù mọ́lẹ̀” nínú orí keje náà pẹ̀lú ni ìjọba kẹrin tí ó jáde láti inú pínpín ìjọba Alẹkisáńdà, àti gẹ́gẹ́ bí ó ti rí pẹ̀lú Mósè nínú Deuteronomy, ìjọba náà jẹ́ orílẹ̀-èdè kan tí ahọ́n rẹ̀ jẹ́ èyí tí Ísírẹ́lì àtijọ́ kì yóò lóye. Ìjọba Róòmù nínú Daniel orí kẹjọ jẹ́ orílẹ̀-èdè kan tí ojú rẹ le àti orílẹ̀-èdè kan tí ó ń sọ èdè mìíràn.

“Nísinsìnyí tí a ti fọ́ ọn, nígbà tí mẹ́rin sì dìde ní ipò rẹ̀, ìjọba mẹ́rin yóò dìde láti inú orílẹ̀-èdè náà, ṣùgbọ́n kì yóò ní agbára bí i tirẹ̀. Àti ní àkókò ìkẹyìn ìjọba wọn, nígbà tí àwọn aṣebi bá dé ìkúnrẹ́rẹ́, ọba kan tí ojú rẹ̀ le gan-an, tí ó sì ní òye àwọn ọ̀rọ̀ ìjìnlẹ̀, yóò dìde.” Danieli 8:22, 23.

“Àwọn ọlọ́ṣà (amọ̀lùfá) ti àwọn ènìyàn rẹ” mú ìran náà dúró; wọ́n gbé ara wọn ga, wọ́n sì ṣubú. Ìjọba irin kẹrin ni Romu aláìgbọ́ràn sí Ọlọ́run, ẹni tí ó fi agbára àṣẹ gíga jọba nígbà tí wọ́n ń gbé ara wọn ga, ṣùgbọ́n ìṣubú wọn ní ìkẹyìn di àbùdá àsọtẹ́lẹ̀ tí ń mú ìran náà dúró. Àwọn ni amọ̀lùfá, nítorí wọ́n tẹ àwọn ènìyàn Ọlọ́run mọ́lẹ̀ nípasẹ̀ inúnibíni.

A ó máa bá ìkẹ́kọ̀ọ́ yìí lọ nínú àpilẹ̀kọ tí ó kàn.