الایجا - شماره شش

فرشته‌ای که در اعلام پیام فرشتهٔ سوم شرکت می‌کند، قرار است با جلال خود تمام زمین را روشن سازد. در این‌جا کاری با گستره‌ای جهانی و قدرتی بی‌سابقه پیشگویی شده است. جنبش ظهورِ ۱۸۴۰ تا ۱۸۴۴ تجلی‌ای باشکوه از قدرت خدا بود؛ پیام فرشتهٔ نخست به هر مرکز تبشیری در جهان رسانده شد، و در برخی کشورها بزرگ‌ترین علاقهٔ دینی مشاهده شد که از زمان اصلاحاتِ قرن شانزدهم در هر سرزمینی دیده شده است؛ اما همهٔ این‌ها را جنبش توانمندی که تحتِ آخرین هشدارِ فرشتهٔ سوم خواهد بود، پشت سر خواهد گذاشت. مناقشهٔ عظیم، ۶۱۱.

دربارهٔ بابل، در زمانی که در این نبوت به تصویر کشیده شده، چنین گفته شده است: "گناهانش تا به آسمان رسیده است، و خدا بی‌عدالتی‌های او را به یاد آورده است." مکاشفه ۱۸:۵. او پیمانهٔ تقصیر خود را پر کرده است و نابودی در شرف فرود آمدن بر اوست. اما خدا هنوز قومی در بابل دارد؛ و پیش از اجرای داوری‌های او، باید این وفاداران فراخوانده شوند تا در گناهان او شریک نشوند و "از بلایای او نصیبی نبرند". از این رو، جنبشی که با فرشته‌ای که از آسمان فرود می‌آید نمادین شده است—فرشته‌ای که زمین را با جلال خود روشن می‌سازد و با صدایی نیرومند فریاد می‌زند—گناهان بابل را اعلام می‌کند. همراه با پیام او این ندا شنیده می‌شود: "ای قوم من، از او بیرون آیید." این اعلان‌ها، که با پیام فرشتهٔ سوم متحد می‌شوند، هشدار نهایی را تشکیل می‌دهند که باید به ساکنان زمین داده شود. نبرد عظیم، ۶۰۴.

«عیسی فرشته‌ای نیرومند را مأمور کرد تا فرود آید و ساکنان زمین را هشدار دهد که برای ظهور دوم او آماده شوند. هنگامی که فرشته حضور عیسی را در آسمان ترک کرد، نوری بسیار درخشان و پرجلال پیشاپیش او می‌رفت. به من گفته شد که مأموریت او این بود که زمین را با جلال خود روشن سازد و انسان را از خشمِ قریب‌الوقوعِ خدا برحذر دارد.» نوشته‌های اولیه، ۲۴۵.

و پس از این امور دیدم که فرشته‌ای دیگر از آسمان فرود آمد که قدرتی عظیم داشت؛ و زمین از جلال او روشن شد. مکاشفه ۱۸:۱

و یکی به دیگری ندا درداد و گفت: قدوس، قدوس، قدوس است خداوند لشکرها؛ تمامی زمین از جلال او پر است. اشعیا ۶:۳.

سرافیم در پیشگاه تخت، چنان از خشوع و هیبت در نظارهٔ جلال خدا سرشارند که لحظه‌ای با خودپسندی به خویش نمی‌نگرند و نه خود یا یکدیگر را می‌ستایند. ستایش و جلالشان از آنِ خداوند لشکرهاست، که رفیع و برافراشته است و جلال دامن ردای او هیکل را پر می‌کند. چون آینده را می‌بینند، آنگاه که تمامی زمین از جلال او پر خواهد شد، سرود ظفرمند ستایش در نوایی خوش‌آهنگ از یکی به دیگری پژواک می‌یابد: "قدوس، قدوس، قدوس، خداوند لشکرهاست." آنان از تمجید خدا کاملاً خرسندند؛ و در حضور او، در پرتو لبخند رضایتش، دیگر چیزی نمی‌خواهند. در آنکه صورت او را بر خود دارند، در انجام خدمتش و پرستش او، برترین آرمانشان به‌تمامی برآورده می‌شود.

"رؤیایی که به اشعیا داده شد، نمایانگر وضعیت قوم خدا در ایام آخر است." ریویو اند هرالد، ۲۲ دسامبر ۱۸۹۶.

و خداوند گفت: مطابق سخن تو عفو کرده‌ام؛ اما به حیات خودم قسم که تمامی زمین از جلال خداوند پر خواهد شد. زیرا همهٔ آن مردانی که جلال مرا و معجزاتم را که در مصر و در بیابان به‌جا آوردم دیده‌اند، و اکنون این ده بار مرا آزموده‌اند و به آواز من گوش نسپرده‌اند، یقیناً آن سرزمینی را که برای پدرانشان سوگند خوردم نخواهند دید، و هیچ‌یک از آنان که مرا به خشم آوردند آن را نخواهند دید. اما بنده‌ام کالب، چون روحی دیگر در او بود و از من به تمامی پیروی کرده است، او را به آن سرزمینی که بدان رفت داخل خواهم کرد، و نسل او آن را به میراث خواهند برد. اعداد ۱۴:۲۰-۲۴.

موسی بر کوهِ تجلی، شاهدِ پیروزیِ مسیح بر گناه و مرگ بود. او نمایندۀ کسانی بود که در رستاخیزِ عادلان از قبر برخواهند خاست. الیاس، که بدون دیدنِ مرگ به آسمان انتقال یافته بود، نمایندۀ کسانی بود که هنگام بازگشتِ دومِ مسیح بر زمین زنده خواهند بود و «در یک لحظه، به چشم برهم زدنی، به هنگامِ نواخته شدنِ صورِ آخر» دگرگون خواهند شد؛ آنگاه که «این فانی باید جامۀ جاودانگی بپوشد» و «این فاسد باید جامۀ بی‌فسادی بپوشد.» اول قرنتیان ۱۵:۵۱‏-‏۵۳. عیسی به نورِ آسمان ملبس شده بود، همان‌گونه که ظاهر خواهد شد هنگامی که «بارِ دیگر، بدونِ گناه، برای نجات» خواهد آمد. زیرا او «در جلالِ پدرش، با فرشتگانِ مقدس» خواهد آمد. عبرانیان ۹:۲۸؛ مرقس ۸:۳۸. اکنون وعدۀ نجات‌دهنده به شاگردان تحقق یافت. بر فرازِ کوه، پادشاهیِ آیندهٔ جلال به‌صورتِ نمونه‌ای کوچک نمایانده شد: مسیح پادشاه؛ موسی، نمایندۀ مقدسانِ برخاسته؛ و الیاس، نمایندۀ انتقال‌یافتگان. آرزوی اعصار، ۴۱۲.

از هیچ‌یک از آنچه قرار است رنج ببری مترس؛ اینک، ابلیس بعضی از شما را به زندان خواهد افکند تا آزموده شوید؛ و ده روز رنج خواهید داشت. تا به مرگ وفادار بمان، و من به تو تاج حیات خواهم داد. مکاشفه ۲:۱۰

بندگان تو را، استدعا می‌کنم، ده روز بیازما؛ و بگذار به ما حبوبات برای خوردن و آب برای نوشیدن بدهند. سپس چهره‌های ما را در حضور تو بنگرند، و نیز چهرهٔ آن جوانانی را که از سهم خوراک پادشاه می‌خورند؛ و هرگونه که دیدی، با بندگانت رفتار کن. پس او در این امر با ایشان موافقت کرد و ایشان را ده روز آزمود. و در پایانِ ده روز، چهره‌های آنان نیکوتر و تنشان فربه‌تر از همهٔ جوانانی بود که از سهم خوراکِ پادشاه می‌خوردند. دانیال 1:12-15.

اما قسم به حیات خودم، تمامی زمین از جلال خداوند پر خواهد شد. زیرا همهٔ آن مردانی که جلال من و معجزاتم را که در مصر و در بیابان به جا آوردم دیده‌اند، و اکنون این ده بار مرا آزموده‌اند و به آواز من گوش نسپرده‌اند. اعداد ۱۴:۲۱، ۲۲.

در مینیاپولیس، خدا گوهرهای گران‌بهای حقیقت را در قالب‌هایی نو به قوم خود عطا کرد. این نورِ آسمانی از سوی برخی با همان سرسختی که یهودیان در رد کردن مسیح نشان دادند، رد شد، و بسیار درباره پایبندی به نشانه‌های کهن سخن گفته می‌شد. اما شواهدی در کار بود که نشان می‌داد آنان نمی‌دانستند نشانه‌های کهن چه بودند. شواهدی وجود داشت و استدلالی از کلام که مورد پذیرش وجدان بود؛ اما ذهن‌های مردم در برابر ورود نور بسته و مهر و موم شده بودند، زیرا تصمیم گرفته بودند که برداشتن «نشانه‌های کهن» خطایی خطرناک است، در حالی که هیچ میخی از نشانه‌های کهن جابه‌جا نمی‌شد، بلکه درباره چیستیِ «نشانه‌های کهن» برداشت‌های تحریف‌شده‌ای داشتند.

سپری شدنِ وقت در سال ۱۸۴۴ دوره‌ای از رویدادهای بزرگ بود که در برابر چشمانِ بهت‌زدهٔ ما، تطهیرِ قدس که در آسمان در جریان بود را آشکار می‌کرد و با قومِ خدا بر زمین رابطه‌ای تعیین‌کننده داشت، و نیز پیامِ فرشتهٔ اوّل و دوم، و سومی که پرچمی را برافراشت و بر آن نوشته بود: «احکامِ خدا و ایمانِ عیسی.» یکی از نشانه‌های این پیام، هیکلِ خدا بود که قومِ حقیقت‌دوستِ او آن را در آسمان دیدند، و تابوتی که شریعتِ خدا را در خود داشت. نورِ سبتِ حکمِ چهارم پرتوهای نیرومند خود را بر راهِ ناقضانِ شریعتِ خدا تاباند. عدمِ جاودانگیِ شریران یکی از نشانه‌های کهن است. چیزِ دیگری به یادم نمی‌آید که زیرِ عنوانِ نشانه‌های کهن بگنجد. این همه هیاهو دربارهٔ تغییرِ نشانه‌های کهن، همه‌اش خیالی است. مواد ۱۸۸۸، ۵۱۸.

وقتی خدمت عیسی در قدس پایان یافت و او به قدس‌الاقداس وارد شد و در برابر تابوتی که شریعت خدا را در خود داشت ایستاد، فرشتهٔ نیرومند دیگری را با پیام سوم برای جهان فرستاد. طوماری در دست فرشته نهاده شد، و هنگامی که او با قدرت و جلال به زمین فرود می‌آمد، هشداری هراس‌انگیز را اعلام کرد، همراه با هولناک‌ترین تهدیدی که تاکنون به انسان ابلاغ شده است. نوشته‌های نخستین، ۲۵۴.

وقتی شروع کردیم نورِ مربوط به مسئلهٔ سبت را ارائه کنیم، هیچ برداشتِ روشن و مشخصی از پیامِ فرشتهٔ سوم در مکاشفهٔ ۱۴:۹–۱۲ نداشتیم. بارِ شهادتِ ما، وقتی در برابر مردم می‌ایستادیم، این بود که جنبشِ عظیمِ ظهورِ دوم از جانبِ خدا بود، اینکه پیام‌های اول و دوم ابلاغ شده بودند و اینکه پیامِ سوم باید داده می‌شد. دیدیم که پیامِ سوم با این کلمات پایان می‌یابد: «اینجاست شکیباییِ مقدسان؛ اینانند که احکامِ خدا را نگاه می‌دارند و ایمانِ عیسی را.» و به همان روشنی که اکنون می‌بینیم، آن زمان نیز می‌دیدیم که این کلماتِ نبوی به اصلاحی در بابِ سبت اشاره داشتند؛ اما دربارهٔ اینکه پرستشِ وحشی که در این پیام ذکر شده بود چه بود، یا تصویر و نشانِ وحش چه بودند، موضعِ مشخص و تعریف‌شده‌ای نداشتیم.

خدا به‌وسیلهٔ روح‌القدس خود نور را بر بندگانش تابانید و موضوع به‌تدریج بر ذهن‌هایشان گشوده شد. برای کشف آن، حلقه‌به‌حلقه، مطالعهٔ بسیار و مراقبتی آمیخته با اضطراب لازم بود. با مراقبت، اضطراب و کارِ بی‌وقفه، این کار پیش رفت تا آن‌که حقایق بزرگ پیام ما، به‌صورت کُلّی روشن، به‌هم‌پیوسته و کامل، به جهان عرضه شد.

قبلاً از آشنایی‌ام با الدر بیتس سخن گفته‌ام. او را مردی واقعاً مسیحی یافتم، باادب و مهربان. با من چنان با ملاطفت رفتار کرد که گویی فرزند خودش هستم. نخستین بار که سخنم را شنید، علاقهٔ عمیقی نشان داد. پس از آن‌که سخنم را به پایان رساندم، برخاست و گفت: "من توماسی شکاکم. به رؤیاها باور ندارم. اما اگر می‌توانستم باور کنم که شهادتی که این خواهر امشب بازگو کرده، واقعاً صدای خدا برای ما بوده است، شادترین مرد زنده می‌شدم. دلم سخت متأثر شده است. باور دارم که سخنران صادق است، اما نمی‌توانم توضیح دهم که چگونه آن چیزهای شگفت‌انگیزی که برای ما نقل کرده به او نشان داده شده است."

چند ماه پس از ازدواجم، همراه با همسرم در همایشی در تاپشام، مین شرکت کردم که الدر بیتس نیز در آن حضور داشت. او در آن زمان به‌طور کامل باور نداشت که رؤیاهای من از جانب خداست. آن جلسه بسیار پُراهمیت بود. روح خدا بر من قرار گرفت؛ در رؤیایی از جلال خدا فرو رفته بودم و برای نخستین بار منظره‌ای از سیارات دیگر دیدم. پس از آنکه از رؤیا بیرون آمدم، آنچه را دیده بودم بازگو کردم. الدر ب. سپس پرسید آیا نجوم خوانده‌ام. به او گفتم به یاد ندارم هیچ‌گاه به مطالعهٔ نجوم پرداخته باشم. گفت: «این از جانب خداوند است.» هرگز پیش‌تر او را این‌چنین رها و شاد ندیده بودم. چهره‌اش با نور آسمان می‌درخشید، و کلیسا را با قوت اندرز داد. شهادت‌ها، جلد ۱، ۷۸–۸۰.

کتاب مقدس باید راهنمای شما باشد. آن و شهادت‌هایی را که خدا داده است مطالعه کنید؛ زیرا هرگز با کلام او در تضاد نیستند. اگر شهادت‌ها مطابق کلام خدا سخن نمی‌گویند، آن‌ها را رد کنید. مسیح و بلیعال نمی‌توانند متحد شوند. پیام‌های منتخب، کتاب ۳، ۳۳.

«من معتقدم که قدسی که در پایان ۲۳۰۰ روز تطهیر خواهد شد، هیکل اورشلیم جدید است که مسیح خادمِ آن است. خداوند بیش از یک سال پیش در رؤیا به من نشان داد که برادر کروزیر دربارهٔ تطهیر قدس و غیره، نور حقیقی را دارد؛ و اینکه ارادهٔ او این بود که برادر ک. دیدگاهی را که در «دی‌استار، اکسترا»، ۷ فوریهٔ ۱۸۴۶ به ما عرضه کرد، به نگارش درآورد. من خود را از جانب خداوند کاملاً مأذون می‌دانم که آن «اکسترا» را به هر قدیس توصیه کنم.» سخنی با گلهٔ کوچک، ۱۲.

آنگاه دیدم که در ارتباط با «دائمی» (دانیال ۸:۱۲)، واژه «قربانی» به حکم خرد انسانی افزوده شده بود و به متن تعلق ندارد، و اینکه خداوند دیدگاه درستِ آن را به کسانی که فریادِ ساعتِ داوری را اعلام کردند عطا کرد. هنگامی که اتحاد برقرار بود، پیش از ۱۸۴۴، تقریباً همه بر دیدگاه درستِ «دائمی» هم‌نظر بودند؛ اما در آشفتگی پس از ۱۸۴۴، دیدگاه‌های دیگری پذیرفته شد و تاریکی و سردرگمی در پی آمد. نوشته‌های نخستین، ص ۷۴.

«و در آنجا برادر دانیلز بود که دشمن بر ذهن او کار می‌کرد؛ و ذهن شما و ذهن کشیش پرسکات زیر نفوذ فرشتگانی بود که از آسمان رانده شده بودند.» انتشارات دست‌نوشته‌ها، جلد ۲۰، ۱۷.

وقتی به خانهٔ برادر نیکولز بازگشتیم، خداوند به من رؤیایی داد و نشانم داد که حقیقت باید آشکارا بر لوح‌ها نوشته شود و این کار سبب خواهد شد بسیاری به‌وسیلهٔ پیام فرشتهٔ سوم برای حقیقت تصمیم بگیرند، و آن دو پیام نخست نیز بر لوح‌ها به‌روشنی بیان شوند. - نامهٔ 28، 1850.

در این رؤیا همچنین آنچه به جیمز وایت شجاعت می‌داد تا به انتشار ادامه دهد به او نشان داده شد:

همچنین دیدم که انتشار نشریه به همان اندازه ضروری است که رفتن پیام‌آوران؛ زیرا پیام‌آوران به نشریه‌ای نیاز دارند که دربردارنده حقیقت زمان حاضر باشد تا آن را همراه خود ببرند و به دست شنوندگان بسپارند، و آنگاه حقیقت از ذهن محو نخواهد شد. و آن نشریه به جاهایی خواهد رفت که پیام‌آوران نمی‌توانند بروند.-همان.

کار بر روی نمودار جدید بلافاصله آغاز شد و فرصتی فراهم شد تا در شمارهٔ Present Truth که جیمز ماه بعد منتشر کرد، دربارهٔ آن به برادران اطلاع داده شود:

نمودار. نموداری زمانی از رؤیاهای دانیال و یوحنا، که برای تشریح روشنِ حقیقت حاضر طراحی شده است، اکنون زیر نظر برادر اوتیس نیکلز، از دورچسترِ ماساچوست، به‌صورت چاپ سنگی در حال تهیه است. کسانی که حقیقت حاضر را تعلیم می‌دهند از آن بسیار بهره خواهند برد. اطلاع بیشتر دربارهٔ این نمودار بعداً اعلام خواهد شد. — حقیقت حاضر، نوامبر ۱۸۵۰

تا اواخر ژانویهٔ ۱۸۵۱، نمودار آماده شده بود و با بهای ۲ دلار آگهی شده بود. جیمز وایت از آن بسیار خرسند بود و آن را به «کسانی که خدا آنان را فراخوانده است تا پیام فرشتهٔ سوم را ابلاغ کنند» رایگان عرضه کرد (Review and Herald، ژانویهٔ ۱۸۵۱). چند کمک سخاوتمندانه در تأمین هزینهٔ انتشار یاری رسانده بودند. آرتور وایت، الن جی. وایت: سال‌های آغازین، جلد ۱، ۱۸۵.

خداوند به من نشان داد که نمودار ۱۸۴۳ به دست او هدایت شده بود و هیچ بخشی از آن نباید تغییر داده شود؛ ارقام همان‌گونه بودند که او می‌خواست. دست او بر آن بود و خطایی را در برخی از ارقام پنهان کرده بود، به‌طوری که هیچ‌کس نمی‌توانست آن را ببیند تا زمانی که دست او برداشته شد. ریویو و هرالد، ۱ نوامبر ۱۸۵۰.

دیدم که کارِ نمودارساختن کاملاً نادرست بود. آغازش با برادر رودز بود و برادر کیس آن را پی گرفت. وجوهی صرفِ ساختن نمودارها و پدید آوردن تصاویر زمخت و چندش‌آور شده است تا فرشتگان و عیسیِ پُرشکوه را بازنمایی کنند. چنین چیزهایی، چنان‌که دیدم، مایهٔ ناخشنودی خدا بود. دیدم که خدا در کارِ انتشار آن نمودار به‌وسیلهٔ برادر نیکولز بود. دیدم که در کتاب مقدس دربارهٔ این نمودار نبوتی هست، و اگر این نمودار برای قوم خدا در نظر گرفته شده است، اگر برای یک نفر کافی [است] برای دیگری نیز کافی است، و اگر یکی به نمودار تازه‌ای نیاز داشت که در مقیاسی بزرگ‌تر ترسیم شود، همه به همان اندازه به آن نیاز دارند.

دیدم که این احساسِ بی‌قرار، ناآرام، ناراضی و ناسپاس در وجود برادر کیس بود که خواهان نمودار دیگری بود. دیدم که این نمودارهای نقاشی‌شده بر جماعت اثر بدی داشتند. این موجب شد روحیه‌ای سبک و پوشالیِ استهزا در جلسه حاکم شود.

دیدم که نمودارهایی که به دستور خدا تهیه شده بودند، حتی بی‌آن‌که توضیحی لازم باشد، بر ذهن تأثیر نیکویی می‌گذاشتند. در بازنمایی فرشتگان بر روی آن نمودارها چیزی لطیف، دل‌انگیز و آسمانی هست. ذهن تقریباً نامحسوس به سوی خدا و آسمان رهنمون می‌شود. اما دیگر نمودارهایی که فراهم آورده‌اند، ذهن را منزجر می‌کند و باعث می‌شود ذهن بیش از آنکه به آسمان بیندیشد، به زمین مشغول شود. تصاویری که نمایانگر فرشتگان‌اند، بیشتر به شیاطین می‌مانند تا موجودات آسمانی. دیدم که آن نمودارها روزها و هفته‌ها ذهن برادر کیس را به خود مشغول داشته بود، در حالی که او می‌بایست از خدا در پی حکمت آسمانی می‌بود و در فیض‌های روح و شناخت حقیقت رشد می‌کرد.

دیدم که اگر امکاناتی که در تهیه و انتشار نمودارها به هدر رفته بود، صرف ارائهٔ روشنِ حقیقت در برابر برادران از طریق انتشار جزوه‌ها و مانند آن می‌شد، خیرِ بسیاری به‌جا می‌گذاشت و جان‌ها را نجات می‌داد. دیدم که کارِ نمودارسازی مانند تب گسترش یافته است. انتشارات نسخه‌های خطی، شمارهٔ 13، 359؛ 1853.

و خداوند به من پاسخ داد و گفت: رویا را بنویس و آن را بر لوح‌ها آشکارا ساز تا هر که آن را می‌خواند بتواند بدود. حبقوق ۲:۲

هنگامی که قدرت خدا شهادت می‌دهد که حقیقت چیست، آن حقیقت باید تا ابد به‌عنوان حقیقت پابرجا بماند. هیچ فرضیهٔ بعدیِ مغایر با نوری که خدا داده است نباید پذیرفته شود. کسانی برمی‌خیزند با تفسیرهایی از کتاب مقدس که برای آنان حقیقت است، اما حقیقت نیست. خدا حقیقتِ این زمان را به‌عنوان بنیانی برای ایمان ما به ما عطا کرده است. او خود به ما آموخته است که حقیقت چیست. یکی برمی‌خیزد، و باز دیگری، با نوری تازه که با نوری که خدا به‌وسیلهٔ تجلّی روح‌القدس خود عطا کرده است، در تضاد است.

اندکی هنوز زنده‌اند که تجربهٔ حاصل از استقرار این حقیقت را از سر گذرانده‌اند. خدا به لطف خود جانشان را محفوظ داشته تا آن تجربه‌ای را که پشت سر گذاشته‌اند، تا پایان عمر، بارها و بارها بازگو کنند، همان‌گونه که یوحنا رسول نیز تا پایان زندگی‌اش چنین کرد. و پرچم‌دارانی که درگذشته‌اند، باید از طریق چاپ مجدد نوشته‌هایشان سخن بگویند. به من تعلیم داده شده که بدین‌سان صداهای آنان شنیده شود. آنان باید شهادت دهند که حقیقتِ مربوط به این زمان چیست.

ما نباید سخنان کسانی را بپذیریم که با پیامی می‌آیند که با نکات ویژه ایمان ما در تضاد است. آنان انبوهی از آیات کتاب‌مقدس را گرد می‌آورند و آن را به‌عنوان دلیل پیرامون نظریه‌های ادعایی خود روی هم می‌چینند. این کار در طول پنجاه سال گذشته بارها و بارها انجام شده است. و هرچند کتاب‌مقدس کلام خداست و باید مورد احترام باشد، اگر کاربرد آن چنان باشد که ستونی را از آن بنیانی که خدا طی این پنجاه سال استوار نگاه داشته است جابه‌جا کند، خطایی بزرگ است. کسی که چنین کاربردی می‌کند از تجلّی شگفت‌انگیز روح‌القدس که به پیام‌های گذشته‌ای که به قوم خدا رسیده‌اند قدرت و قوّت بخشید آگاهی ندارد. پیام‌های برگزیده، جلد ۱، ۱۶۱.