Littafin Daniyel — Na ɗari da tamanin

Uriah Smith ya rubuta cewa, “Roma ta kulla alaƙa da mutanen Allah, Yahudawa, ta wurin kawance, a shekara ta 162 K.H.” Yawancin masana tarihi na zamani suna ɗora wannan kwanan wata a shekara ta 161 K.H., kuma Smith ya ambaci 161 K.H. sau biyu a cikin wannan littafin ɗaya. Zato na shi ne cewa wannan ishara zuwa ga 162 K.H. kuskuren bugawa ne.

Aya ta goma sha ɗaya da ta goma sha biyu suna bayyana nasara da abin da ya biyo bayan Yaƙin Raphia, wanda ya faru a shekara ta 217 K.H., tsakanin Daular Seleucid, ƙarƙashin jagorancin Antiochus III Mai Girma, da Masarautar Ptolemaic ta Masar, ƙarƙashin jagorancin Sarki Ptolemy IV Philopator.

Yaƙin Panium, wanda ya faru bayan shekaru goma sha bakwai a shekara ta 200 K.H., ya sake kasancewa tsakanin mulkin Seleucid da kuma mulkin Ptolemaic.

Tawayen Makabiyawa ya fara a shekara ta 167 K.Z., kuma shi ne tawayen Yahudawa a kan ƙoƙarin Daular Seleucid na murƙushe ayyukan addinin Yahudawa da kuma kakaba al’adun Girka.

Sake keɓe Haikali na Biyu da ke Urushalima ga Allah, wanda ke nuna abin da ya faru a tarihi da ake tunawa da shi a lokacin Hanukkah, ya auku ne a shekara ta 164 K.H., shekaru uku kafin “ƙulla” da ke aya ta ashirin da uku. Wannan lamari ya biyo bayan nasarar yaƙin neman zaɓe na Makkabiyawa a kan rundunonin Daular Seleucid, ƙarƙashin jagorancin mugun suna Antiochus IV Epiphanes, wanda ya ƙazantar da Haikali kuma ya haramta ayyukan addinin Yahudawa. Antiochus IV Epiphanes ya mutu jim kaɗan bayan nasarar da ake tunawa da ita ta Hanukkah, kuma wannan yana nuna fara durƙushewar ikon Siriya tun daga wannan lokaci zuwa gaba a tarihi.

A shekara ta 200 K.H.K., (wadda kuma ita ce zamanin Yaƙin Panium), Roma ta farko ta tsoma kanta a cikin tarihin annabci na Daniyel sura ta goma sha ɗaya. A can ne akwai alamar da ke kafa wahayi. Tasirinta na gangan a cikin wannan tarihin yana gano aikin Jezebel, alamar wata coci da ke jan igiya daga bayan fage. Jezebel tana Samariya lokacin da mijinta Ahab yake kallon annabawanta suna kashewa ta hannun Iliya. Herodias ba ta kasance a bikin ranar haihuwar Hirudus ba, inda ’yarta Salome ta rinjayi Hirudus. A cikin tarihin Amurka, ana manta da papacy, wadda karuwar Taya ke wakilta, har zuwa ƙarshen shekaru saba’in na alama. Sa’an nan kuma ta fara rera waƙoƙinta na ruɗi ga sarakunan duniya. Shekarar 200 K.H.K. tana wakiltar lokacin da ta fara a fili rera wa sarakuna a kwanaki na ƙarshe, gab da dokar Lahadi mai zuwa nan ba da daɗewa ba, kamar yadda aya ta goma sha shida ta wakilta.

Kafin “ƙawancen” Yahudawa a tsakanin 161 BC zuwa 158 BC, Makkabiyawa suka sake keɓe haikalin, kamar yadda Hanukkah ke tunawa da haka a 164 BC. Sai kuma bayan shekaru uku, alhali har yanzu suna cikin gwagwarmaya mai ci gaba da Suriyawa, Yahudawan Makkabiyawa suka nemi taimakon Roma. “Ƙawancen” da aka kulla da Roma a lokacin ya zama gwaji na annabci ga masu nazarin annabci na kwanaki na ƙarshe na Allah.

Tarihi ya bayyana shekara ta 161 BC a matsayin lokacin da “ƙawancen” ya faru, amma magabatan nan na farko sun bayyana wannan tarihi a matsayin 158 BC. Shin Miller ne ya yi daidai, ko kuwa masana tarihi na zamani ne suke daidai? Miller ya ƙara shekaru ɗari shida da sittin da shida (666) a kan shekara ta 158 BC, kuma ya isa ga shekara ta 508, lokacin da aka ɗauke “na kullum.” Ko da ka yi bincike yadda kake so, zai kasance da matuƙar wuya—idan ma ba a ce kusan ba zai yiwu ba—ka sami hujjar tarihi da take goyon bayan 158 BC a matsayin ƙawancen da ya kasance tsakanin Yahudawa da Romawa.

Aya ta goma sha shida ita ce dokar Lahadi, amma kafin wannan tarihi Roma tana shiga cikin tarihi domin ta kafa wahayin a shekarar 200 K.H. Tawayen Makkabiyawa ya fara a Modein a shekara ta 167 K.H., kuma daga bisani suka sake keɓe Haikalin a shekara ta 164 K.H. Sa’an nan kuma daga 161 K.H. zuwa 158 K.H., Yahudawa suka shiga alkawari da ikon Roma. Daga 161 K.H. zuwa 158 K.H. yana wakiltar wani ɗan lokaci da ake bukata domin a kafa “ƙawancen.” Wannan fahimta tana gano “ƙawancen” cikin daidaito da shaidar masana tarihi, haka kuma da jadawalin da aka ja-goranta ta hannun Ubangiji kuma bai kamata a canja shi ba.

Masana tarihi suna sanar da mu cewa tsarin tattaunawa domin kulla yarjejeniyoyi tsakanin tsoffin al’ummai kamar Yahuda da Roma a ƙarni na biyu kafin haihuwar Almasihu, yana bambanta gwargwadon takamaiman yanayi, ƙa’idojin diflomasiyya, da daidaiton iko da abin ya shafa. A al’ada, tsarin yakan fara ne da ɓangare ɗaya ya bayyana sha’awarsa ta kafa yarjejeniya ko ƙawance da ɗayan. A batun Yahuda da Roma, Yahuda ce ta fara tuntuɓar Roma domin gabatar da shawarar kulla ƙawance na hukuma.

Da an yi amfani da hanyoyin diflomasiyya domin isar da wannan shawara da kuma fara tattaunawar sulhu. Dole ne wannan ya ƙunshi aika jakadu ko wakilai zuwa Roma domin su gana da shugabanninta ko wakilanta. Da zarar an fara tattaunawa, kowane ɓangare zai tattauna sharuddan yarjejeniyar da aka gabatar. Wannan na iya haɗawa da jerin tarurruka, musayar saƙonnin diflomasiyya, da kuma mai yiwuwa sa hannun masu shiga tsakani ko masu sasanci domin sauƙaƙa tattaunawar. A lokacin tattaunawar, kowane ɓangare zai yi la’akari da sharuddan da ɗayan ya gabatar, kuma yana iya gabatar da martanin shawara ko neman gyara ga wasu sharudda. Wannan tsari na iya ƙunsar zurfin nazari, tuntuba da masu ba da shawara, da kuma tantance yiwuwar alfanun da rashin alfanun yarjejeniyar da aka gabatar.

Idan ɓangarorin biyu sun cim ma yarjejeniya a kan sharuɗɗan alkawarin, za a shirya takardun hukuma da za su fayyace sharuɗɗa da ƙa’idojin da ɓangarorin biyu suka amince da su. Sa’an nan kuma, dole ne hukumomin da suka dace na kowace al’umma su tabbatar da alkawarin. A game da Roma, wannan na iya haɗawa da amincewar Majalisar Dattawa ko wasu hukumomin mulki. Haka kuma, a Yahuza, akwai yiwuwar alkawarin ya buƙaci amincewar shugabanninta ko majalisar mulkinta. Da zarar an tabbatar da shi, za a aiwatar da alkawarin, kuma za a sa ran ɓangarorin biyu su bi sharuɗɗansa. Wannan na iya haɗawa da nau’o’i dabam-dabam na haɗin gwiwa, yarjejeniyoyin kāriyar juna, dangantakar kasuwanci, ko wasu siffofi na hulɗar diflomasiyya da aka fayyace a cikin alkawarin.

A ƙarni na biyu kafin haihuwar Almasihu, tafiya daga Yahudiya (wadda take a yankin gabashin Bahar Rum) zuwa Roma (wadda take a tsakiyar Italiya) da ta kasance aiki mai wahala kuma mai cin lokaci, musamman idan aka yi la’akari da iyakokin hanyoyin sufuri na zamanin da. Tazarar da ke tsakanin Yahudiya da Roma kusan kilomita 1,500 zuwa 2,000 ce (mil 930 zuwa 1,240), gwargwadon takamaiman hanyar da aka bi. A zamanin da, tafiya ta ruwa sau da yawa ta fi tafiyar ƙasa sauri da inganci, amma tafiya ta ruwa tana ƙarƙashin iskokin da suka mamaye lokacin. Yin tafiya ta jirgin ruwa daga tashar jiragen ruwa a Yahudiya zuwa tashar jiragen ruwa a Italiya (kamar Ostiya, tashar jiragen ruwa ta Roma) na iya ɗaukar makonni da dama, gwargwadon abubuwa kamar yanayin iska, kwararar ruwa a teku, da irin jirgin ruwan da aka yi amfani da shi.

Tafiya ta ƙasa daga Yahudiya zuwa Roma da ta kasance a hankali kuma mafi wahala. Matafiya za su yi tafiya ta cikin yankuna dabam-dabam, har da duwatsu, kwaruruka, da koguna, kuma su fuskanci ƙalubale kamar ’yan fashi da yankuna masu gaba. Ana hasashen cewa tafiya a ƙafa ko da karusar da dawakai ke ja na iya ɗaukar watanni da yawa. Tsawon lokacin tafiya kuma zai danganta da abubuwa kamar yanayin hanyoyi, samuwar wuraren sauka da wuraren hutawa, da kuma bukatar tsayawa domin hutawa da sake tanadin kayayyakin tafiya a hanya.

Sa’ad da Yahudawan Makabiya suka nemi yin ƙawance da Roma, da lalle ne sun bukaci su aika jakadu zuwa Roma. Da zarar hukumomin Roma suka karɓi waɗannan jakadun, sai a shiga wani lokaci na tattaunawa. A ka’idar tarihi—domin babu takamaiman rubutaccen tarihi da ake da shi—da zarar an kulla yarjejeniya a hukumance, da sai a mayar da ita Yahudiya domin tabbatarwa, sa’an nan kuma da alama sai a sake mayar da ita Roma domin tabbatar da karɓuwar Yahudawa. Kusan ba zai yiwu a gaskata cewa aikin ƙulla wannan ƙawance a wancan zamani zai kasance an kammala shi cikin shekara guda ba; saboda haka fahimtar cewa “ƙawancen” yana wakiltar wani tsari daga 161 BC zuwa 158 BC ya yi daidai da sauran sahohin annabci da suke fayyace tarihin da ke kaiwa ga dokar Lahadi ta aya ta goma sha shida.

Wata “yarjejeniya” da dukkan masana tarihi suka yarda Yahudawan Makabiya ne suka ƙaddamar, ta fara ne a Yahudiya a shekara ta 161 K.H. Manufarta ita ce Yahudawa suna son samun goyon baya a kan Suriyawa waɗanda suke ta fama da su tun bayan da tawayensu ya fara a shekara ta 167 K.H. Wannan tawaye ya samo asali ne daga ƙoƙarin Mattatiyas, wani firist na Yahudawa, da ’ya’yansa maza biyar, musamman Yahuza Makabi, na yin tsayayya da manufofin Helenantawa da mai mulkin Seleucid, Antiochus IV Epiphanes, ya ɗora. Waɗannan manufofi sun haɗa da yunƙurin murƙushe ayyukan addinin Yahudawa da tilasta karɓar al’adu da bangaskiyoyin Girka.

Abin da ya tayar da tawayen shi ne wani al’amari da ya faru a ƙauyen Modein, inda Mattathias ya ƙi yin biyayya ga umurnin da ya wajabta miƙa hadaya ga wani allahn Helenawa. “Modein” ya samo asali ne daga kalmar Ibrananci “modi’a,” wadda ke nufin “bayyanawa” ko kuma “yin zanga-zanga.” A cikin wannan zanga-zangarsa, Mattathias ya kashe wani Bayahude mai ridda wanda yake gab da yin hadayar, shi da ’ya’yansa kuwa suka tsere zuwa tuddai, suka fara yaƙin ɓa-ta-gari a kan rundunonin Seleucid. Tawayen Maccabean ya ɗauki shekaru da dama, a tsawon lokacin da Maccabees suka shiga yaƙe-yaƙe masu yawa da Seleucids da abokan haɗinsu. Duk da cewa sun fi su nisa a yawa da kuma kayan yaƙi, Maccabees sun sami manyan nasarori masu muhimmanci da dama.

Daular Seleucid tana neman tilasta addinin Girka a kan Yahudawa, kuma Girkawa suna wakiltar ’yan tutar duniya na kwanaki na ƙarshe. Addininsu yana bayyana a cikin woke-ism da a halin yanzu ake tilastawa Amurka da duniya, ta wurin rundunonin ’yan tutar duniya na tsarin bankuna, kafafen watsa labarai na gama-gari, cibiyoyin ilimi, da rushe bambance-bambancen ƙasashe ta hanyar tilasta shigar baƙi ba bisa ƙa’ida ba. Sa’ad da Antiochus Epiphanes yake tilasta addinin Girka a kan Yahudawa, akwai Yahudawa da suke ba da haɗin kai ga ƙoƙarinsa. Maccabees suna wakiltar wani aji na Yahudawa masu ridda, waɗanda suke tsayayya da addinin Girka, amma akwai kuma wani aji dabam na Yahudawa masu ridda waɗanda suke goyon bayan aikin kakaba addinin Girka.

Aya ta goma sha shida ita ce dokar Lahadi mai zuwa ba da daɗewa ba, da kuma haɗin kai na ninki uku na macijin, dabbar, da annabcin ƙarya. Wannan tarihin ayoyi na goma sha uku zuwa goma sha biyar ne ke gabatar da shi, inda yaƙe-yaƙe uku na aya ta arba’in suke faruwa daga aya ta goma (1989), ayoyi na goma sha ɗaya da goma sha biyu (yaƙin Yukiren), da Yaƙin Panium. Yaƙin Panium yana wakiltar wani yaƙi ne wanda dabbar ƙasa mai ƙaho biyu take yin nasara a kan falsaforin addini da siyasa na masu ra’ayin dunƙulewar duniya.

A cikin wannan yaƙi, shugaban ƙarshe na Amurka dole ne ya yi ma’amala da abin da ya biyo bayan nasarar Putin da kuma rushewarsa daga baya, kamar yadda ayoyi na goma sha ɗaya da na goma sha biyu suke wakilta. Zai kulla ƙawance da NATO, ko kuma Majalisar Ɗinkin Duniya, domin warware sakamakon da ya biyo bayan rushewar Rasha, kuma a cikin tarihin wannan ƙawance zai shiga yaƙin Panium tare da Majalisar Ɗinkin Duniya. Yaƙi na uku na aya ta arba’in zai kasance kamar yaƙi na farko na aya ta arba’in. Kamar yadda Tarayyar Soviet ta rushe ƙarƙashin ƙarfin tattalin arziki da na soja na Amurka, haka ma ‘yan gwagwarmayar tsarin duniya na Majalisar Ɗinkin Duniya za a tilasta musu su maimaita “perestroika”, muhimmin ginshiƙi na ƙoƙarin Gorbachev na gyaran Tarayyar Soviet, ko da yake a ƙarshe sun ba da gudummawa ga warwarewar tsarin Soviet da kuma rushewar Tarayyar Soviet gaba ɗaya.

An kwatanta yaƙi na uku da yaƙi na farko, kuma ta wajen tattalin arziƙi da matsin lambar soja Trump, kamar yadda Reagan yake wakilta, zai tilasta wa Majalisar Ɗinkin Duniya shiga cikin “perestroika,” wato sake tsarawa ko gyarawa. Wannan sake tsarawar za ta ɗora Amurka a kan shugaban tsarin sarakuna goma wanda shi ne Majalisar Ɗinkin Duniya. A cikin yaƙin, sai papacy ta shigar da kanta cikin tarihi, tana da’awar cewa ita ce mai kare tsarin da Trump yake cin nasara a kansa a lokacin.

A cikin wannan tarihin guda, Trump zai fuskanci wani Yaƙin Basasa na cikin gida da za a tilasta masa ya tunkara, kamar yadda aka tilasta wa Abraham Lincoln ya tunkara. Wannan Yaƙin Basasa zai kasance a tsakanin ƙungiyoyi biyu masu adawa da juna, na masu ridda, a cikin United States. Wata ɓangaren kuwa yana wakiltar waɗanda suka karɓi addini da falsafar woke-ism, waɗanda su ne masu kishin tsarin duniya na ci gaba daga jam’iyyun siyasa biyu. Ɗaya ɓangaren kuma (MAGA-ism) yana iƙirarin cewa su ne Protestants na gaskiya, ko da yake sun rasa wannan matsayi tun a 1844.

Ɓangaren Shugaban Ƙasa yana wakiltuwa da MAGA-ism, kuma yana bisa karkashin kuskuren iƙirarin kare sahihin Furotesta da Kundin Tsarin Mulki. Iƙirarin Woke-ism kuwa shi ne addinin Uwar Duniya, New Age, da kuma bangaskiyar cewa ana aiwatar da Kundin Tsarin Mulki ne bisa ga yanayin da ƙa’idojin al’umma na zamanin yanzu suka shimfiɗa, ba bisa tsofaffin ra’ayoyin ubannin da suka kafa ƙasar ba.

Mattathias (Trump) zai kawo ƙarshen yunƙurin ’yan Democrat masu ra’ayin gurguzu na duniya a cikin Amurka kamar yadda tawayen da ya fara a Modein a shekara ta 167 K.H. yake wakilta. Sa’an nan Trump zai maimaita tarihin shekara ta 164 K.H., lokacin da Makkabiyawa suka sāke keɓe haikali, kamar yadda ake tunawa da hakan ta wajen kiyaye Hanukkah. Sa’an nan a cikin lokacin da yake wakilta daga shekara ta 161 K.H. zuwa 158 K.H., Trump zai fara ƙoƙari na ƙarshe domin kafa siffar papacy, wato siffar da take nuna haramtacciyar alaƙa tsakanin ikon addini da ikon siyasa. A shekara ta 158 K.H. za a aiwatar da ƙawancen, yayin da dokar Lahadi mai zuwa nan ba da daɗewa ba ta aya ta goma sha shida za a tilasta aiwatar da ita.

Da farko Daniyel 11 ya bayyana yadda Roma ta karɓi iko ta fuskar siyasa; sa’an nan kuma Daniyel ya maimaita kuma ya faɗaɗa wannan tarihin nan ɗaya ta wurin wani zare da ke nuna yadda Roma take mu’amala da mutanen Allah a cikin wannan tarihin nan ɗaya. Daga aya ta goma sha shida zuwa aya ta goma sha tara an bayyana matsaloli uku da suka hana Roma arna karɓar iko a kan duniya. A aya ta goma sha shida, Roma arna ta ci Siriya da yaƙi a shekara ta 65 kafin haihuwar Almasihu, sa’an nan kuma Pompi ya ci Yahudiya da yaƙi a shekara ta 63 kafin haihuwar Almasihu. Aya ta goma sha shida ta nuna lokacin da Roma za ta tsaya a cikin ƙasa mai ɗaukaka, kuma ta yin haka tana misalta dokar Lahadi da ke a aya ta arba’in da ɗaya ta wannan sura ɗaya.

Yana da muhimmanci a lura cewa tarihin cin nasarar ya faru ne a shekara ta 63 BC [mai daidaito da 1863], a tsakiyar Yaƙin Basasa da yake gudana a cikin Urushalima. Uriah Smith ya bayyana cewa, “A kan dawowar Pompey daga yaƙin neman zaɓensa a kan Mithridates, sarkin Pontus, masu neman sarauta biyu, Hyrcanus da Aristobulus, suna ta fafatawa domin kambin Yahudiya.”

Sunayen “Hyrcanus” da “Aristobulus” duka biyu asalin Helenanci ne, kuma suna da muhimmancin tarihi, musamman a mahallin tarihin Yahudawa a lokacin zamanin Hellenistic da daular Hasmonean. “Hyrcanus” ya samo asali ne daga kalmar Helenanci “Hurkanos,” wadda mai yiwuwa ta samo asali daga kalmar “hurkan,” mai ma’anar “kerkeci” a harshen Farisa. Hyrcanus suna ne da sarakunan Hasmonean da dama suka ɗauka. “Aristobulus” na nufin “mafificin mai ba da shawara” ko kuwa “mafificin mashawarcin.” Aristobulus kuma wani suna ne da sarakunan Hasmonean da dama suka ɗauka. Duka “Hyrcanus” da “Aristobulus” sunaye ne da ake dangantawa da manyan fitattun mutane a tarihin Yahudawa a zamanin Hasmonean. Su sarakuna ne da suka taka muhimmiyar rawa a cikin mulki da faɗaɗa Masarautar Hasmonean a Yahudiya. ’Ya’yan annabci da wakilan masarautar Hasmonean a zamanin Almasihu su ne Farisiyawa.

Sa’ad da Pompey ya ci Urushalima da yaƙi, jam’iyyun siyasa biyu dukansu sun danganta asalin su zuwa lokacin tawaye da Modein ya wakilta a shekara ta 167 kafin haihuwar Almasihu. Da zarar aka jawo Pompey cikin wannan tawaye, ya ƙuduri niyyar ƙwace Urushalima, kuma jam’iyyar siyasar Aristobulus ta ƙuduri niyyar yi masa turjiya, amma jam’iyyar Hyrcanus ta ƙuduri niyyar buɗe ƙofofin birnin ga Pompey. Sai Pompey ya kai farmakinsa a kan Urushalima, kuma bayan watanni uku Urushalima ta kasance har abada a ƙarƙashin ikon mulkin Roma.

A aya ta goma sha tara, Masar, cikas na uku kuma na ƙarshe, Roma ta ci ta. Sa’an nan a aya ta ashirin, an bayyana haihuwar Almasihu yayin da Daniyel ya fara fayyace yadda Roma za ta yi mu’amala da mutanen Allah a cikin wannan tarihi. A ayoyi na ashirin da ɗaya da ashirin da biyu an gicciye Almasihu. A aya ta ashirin da uku, an bayyana ƙawancen da ya fara daga 161 BC zuwa 158 BC, nan da nan bayan ayoyin da suka kwatanta gicciye, inda Yahudawan ridda suka yi shelar cewa “ba mu da wani sarki sai Kaisar.” Layin Yahudawan ridda, waɗanda Makabiyawa suke wakilta, waɗanda suka yi tsayayya da kutsen falsafar addinin Girka, kuma ta haka suka kulla marar-tsarki da Roma, yana biye da ayar da ke nuna tarihin gicciye, inda aka bayyana cikakkiyar amfanin dangantakarsu marar tsarki.

Shekinah bai taɓa komawa haikalin da aka gina bayan shekaru saba’in na bauta ba. Shaidar annabci ta ƙarshe, wadda Malachi ya yi shela da ita, an bayar da ita kusan a tsakiyar ƙarni na biyar kafin haihuwar Almasihu. Shekaru ɗaruruwa sun shuɗe ba tare da bayyanannen kasancewar Allah ba, haka kuma ba tare da wata shaidar annabci ba, kafin Maccabees su tashi gāba da tasirin Helenawan duniya baki ɗaya. A farkon tawāyensu, sun aikata irin wannan tawaye da duka Ptolemy da Sarki Uzziah suka yi ƙoƙari su aikata, sa’ad da sarakunan biyu suka nemi cika aikin firist, su kuma miƙa hadaya a cikin haikali.

Yonatan Apphus (wanda kuma aka sani da Yonatan Maccabeus), ɗaya ne daga cikin ’ya’yan Mattathias, wanda ya fara Tawayen Maccabeawa, kuma ya taka muhimmiyar rawa wajen jagorantar tawayen Yahudawa a kan Daular Seleucid. Bayan mutuwar ɗan’uwansa Yahuda Maccabee a fagen fama, Yonatan ya karɓi jagorancin rundunonin Maccabeawa. Baya ga shugabancinsa na soja da na siyasa, Yonatan ya kuma ɗauki matsayin babban firist, yana yi wa mutanen Yahudawa hidima a matsayin jagoran ruhaniya. Wannan matsayi biyu na Yonatan a matsayin shugaba kuma babban firist ya nuna wani muhimmin ci gaba a tarihin Yahudawa, domin ya haɗa iko na siyasa da na addini a cikin daular Hasmoneawa. Jagorancinsa ya taimaka wajen ƙarfafa ’yancin cin gashin kan Yahudawa da kuma kafa mulkin Hasmoneawa a Yahudiya.

Ainihin zunubin da Ptolemy ya yi ƙoƙarin aikatawa bayan nasarar Raphia, an aikata shi tun a farkon tawayen Maccabees. Shi ne wannan zunubin da firistoci suka yi tsayayya da shi a zamanin sarki Uzziah, amma ikirarin Maccabees na kāre hidimomin haikalin Allah ya kasance karkatacciyar alama ce ta tawaye, wadda ta bayyana haɗuwar coci da gwamnati; saboda haka kuma, tana misalta tawayen Furotesta masu ridda, waɗanda a yanzu suke taruwa don goyon bayan Trump a kan kutsen Biden na akidar “woke” ta duniya baki ɗaya.

Littafi Mai Tsarki yana koyar da cewa za ku san su ta wurin ’ya’yansu, kuma Farisiyawa a zamanin Almasihu su ne ragowar ƙarshe na daular Hasmonean wadda ta fara da Mattathias. Mattathias, da tawayen da ya fara, sun haifi ’ya’yan Farisiyanci, haka ma ’yan Furotesta masu ridda da suke goyon bayan manufar “Make America Great Again”. Amirka ta kasance mai girma sa’ad da aka fahimci Kundin Tsarin Mulki yana kiyaye rabuwa tsakanin coci da ƙasa da juna, amma a mu’ujizar jabu da nasarar da ake tunawa da ita ta wurin idin Hanukkah ke wakilta, motsin neman dokar Lahadi zai fito fili.

Za mu ci gaba da wannan nazari a talifi na gaba.