Akụkọ Nzuzo nke Amaokwu Nke Iri Anọ — Nọmba Iri na Isii

Ntụgharị uche Jones na mmụọ-ozi mbụ nke Mkpughe iri na anọ apụghị ikewapụ n’aka mmụọ-ozi abụọ sochirinụ siri ike dịka nkume. Nkọwapụta ya banyere njikọ nhazi nke mmụọ-ozi atọ ahụ na ndị mmụọ-ozi opi bụ nke mechiri emechi kpamkpam, na-enweghị oghere ọ bụla. Obi abụọ adịghị ya na nkwusi ike ya dị n’elu ndị mmụọ-ozi atọ nke Mkpughe iri na anọ, ma mgbagha uche maka itinye ha n’ọrụ dịka “ndị a na-apụghị ikewapụ,” bara uru n’otu aka ahụ nye mmụọ-ozi niile bu ha ụzọ.

N’ihi na o lekwasịrị anya n’elu ndị mmụọ-ozi atọ nke Mkpughe isi nke iri na anọ, o wezugaghị ezi uche nke ya ruo ná njedebe ikpeazụ ya. N’ikpeazụ, ezi uche ọ jiri jikọta opì mbibi nke ise, nke isii, na nke asaa na ndị mmụọ-ozi atọ nke Mkpughe isi nke iri na anọ, gụnyekwara ịkpọrọ ahịrị opì ndị ahụ azụ ruo n’aka onye mbụ n’ime ndị mmụọ-ozi opì asaa ahụ.

Usoro ndị mmụọ ozi ahụ na-amalite site n’aka ndị mmụọ ozi opi “asaa” ahụ, ma ahịrị ndị mmụọ ozi dị n’Akwụkwọ Mkpughe na-amalite site n’opi mbụ ruo n’ịdọ aka ná ntị nke mmụọ ozi nke atọ banyere akara nke anụ ọhịa ahụ. Jones ziri ezi n’ịmata ọdịiche dị n’etiti opi anọ mbụ ahụ na opi ahụhụ atọ ikpeazụ ahụ, n’ihi na a na-ahụkwa owuwu amụma ahụ nke “anọ na atọ” n’ime ụka dị iche iche na n’ime akara ndị ahụ. Ebe e guzobere ya n’elu ndị àmà atọ n’Akwụkwọ Mkpughe, nke a na-enye ndị na-ahọrọ ịhụ na asaa ahụ, dịka ihe nnọchianya, nwekwara anọ dịka ihe nnọchianya na atọ dịka ihe nnọchianya.

Ihe anyị na-achọpụta n’oge na-adịbeghị anya bụ na mmụọ-ozi mbụ na nke abụọ nke Mkpughe iri na anọ ka e ji amụma oge nke Alakụba nke ahụhụ mbụ na nke abụọ nye ike, nakwa na inye ike nke mmụọ-ozi nke atọ mezuru site n’imezu ahụhụ nke atọ na 9/11. Ihe ojiji Jones na-egosi, (ọ bụ ezie na ọ gwaghị isi okwu m) bụ na mmụọ-ozi ọ bụla sitere na mmụọ-ozi opi mbụ nke Mkpughe asatọ ruo n’opi ahụhụ nke atọ nke Mkpughe iri na otu ejikọtara n’enweghị ikewapụ ya na ndị mmụọ-ozi atọ nke Mkpughe iri na anọ. Ha bụ akara n’ime otu ahịrị amụma ahụ. A ghaghị ịmata ha dịka ndị dị otu a iji ghọta ọrụ dị iche iche nke mmụọ-ozi ọ bụla nọchiri anya ya. Ya mere, dịka ụka asaa, akara asaa, na opi asaa na-anọchi anya asaa, nakwa akara nke anọ na nke atọ n’ime ngụkọta akara nke asaa ahụ (ụka, akara na opi); a ghaghị ile ahịrị ndị mmụọ-ozi ahụ, site n’aka nke mbụ n’ime ndị mmụọ-ozi opi asaa ruo n’aka mmụọ-ozi nke atọ, anya dịka otu ihe zuru ezu. Nke a na-akọwapụta otu ahịrị nke ndị mmụọ-ozi iri na otu.

Ndị mmụọ ozi atọ nke Mkpughe isi nke iri na anọ na-anọchi anya ozi ịdọ aka ná ntị nke ndị Millerite, nke kwusara mmeghe nke ikpe; ma emesịa, ozi ịdọ aka ná ntị nke otu narị puku na iri anọ na anọ, nke na-ekwusa mmechi nke ikpe.

Afọ̣̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀̀ opìpì asaa ahụ na-anọchi anya ike ndị Chineke jiri n’usoro nlekọta Ya mee ka ikpe bịakwasị mba ndị manyere ofufe anyanwụ.

Opi anọ mbụ na-akọwapụta n’usoro mmebi na-aga n’ihu nke Rom ọdịda anyanwụ ruo n’afọ 476.

Nke ise na nke isii na-akọwapụta mbibi nke Alaeze Ukwu Rom nke Ọwụwa Anyanwụ site n’afọ 1449 ruo n’afọ 1453.

Opi atọ ikpeazụ ahụ na-anọchite anya Alakụba nke ahụhụ atọ ahụ.

Mmalite nke mkpughe iri bụ Kraịst, onye na-arịdata iji nye mmegharị ahụ ike ná mmalite, ma Ọ na-arịdata ọzọ n’Mkpughe iri na asatọ, iji nye mmegharị ahụ ike na njedebe.

Ọpịpị nke asaa malitere ịda n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844, n’oge mmeghe nke ikpe ahụ nke bụ Ụbọchị Mkpuchi Mmehie nke nnochi-anya ya n’eziokwu. A ga-ada opì nke Jubili n’Ụbọchị Mkpuchi Mmehie. Ya mere, a na-ada opì abụọ n’oge ikpe ahụ; opì Jubili na ọpịpị nke asaa.

Ọnọdụ nke na-akọwa ịchụsasị Israel ruo “oge asaa,” nke dị n’isi nke na-esote ozugbo n’akwụkwọ Levitikọs, ka e debere n’amaokwu ndị na-eduga n’iwu a na-enye banyere ịfụ opi jubili n’Ụbọchị Mkpuchi Mmehie.

Mgbe Miller ghọtara ikpe ahụ e kpebiri megide Izrel n’ihi imebi izu-ike sabbath nke ala n’isi nke iri abụọ na isii, o tinyere n’ọrụ ụkpụrụ ahụ na otu ụbọchị na-anọchi otu afọ, wee chọpụta na otu afọ bụ ụbọchị narị atọ na iri isii, nakwa na ugboro asaa nke narị atọ na iri isii bụ puku afọ abụọ na narị ise na iri abụọ nke ntaramahụhụ n’ihi imebi ọgbụgba-ndụ ahụ. Ọ bụ eziokwu amụma mbụ ọ chọpụtara. Ọ bụ ntọala nke eziokwu ndị ahụ mejupụtara ntọala ahụ nke Kraịst tọrọ site n’ọrụ Miller. Opi Jubili bụ nkwupụta nke ntọhapụ na nnwere onwe.

Ọfụfụ nke asaa bụ Islam nke ahụhụ nke atọ.

Opì-ìsì nke asaa nke Islam bụ eziokwu amụma nke mpụga, ma opì Jubili bụ eziokwu amụma nke ime nke ịgụnye n’ezi omume site n’okwukwe—ntọhapụ n’aka mmehie, nke, dị ka Nwanyị White si kwuo, bụ mmụọ-ozi nke atọ n’eziokwu. N’oge a na-afụ opì nke asaa, a ga-emezu ihe omimi ahụ nke, “Kraịst n’ime unu, olileanya nke ebube,” mgbe Kraịst ga-ejikọta ịdị Chineke Ya na ọdịmma mmadụ nke narị puku mmadụ otu narị na iri anọ na anọ. Ndị ga-anata mgbe ahụ akara nke Chineke ga-ekwusa ozi opì nke ịdọ aka ná ntị nke e sere dị ka ahụhụ nke atọ, nakwa dịka ịdọ aka ná ntị nke mmụọ-ozi nke atọ. Ahụhụ nke atọ na-enye ike n’ozi nke mmụọ-ozi nke atọ mgbe mmụọ-ozi ahụ, onye na-abụghị onye ọzọ karịa Jisọs Kraịst, ga-arịdata na ozi dị n’aka Ya.

Mgbe anyị mata na ọ bụ amụma oge nke ahụhụ mbụ na nke abụọ nyere ozi mmụọ ozi mbụ ike, na na ọ bụ amụma nke ahụhụ nke atọ na-enye ozi mmụọ ozi nke atọ ike, anyị na-akọwapụta opi ndị ahụ dịka “ikpé e wetara n’elu Rom n’ihi mmejuputa ofufe Sọnde.” Ikpé ndị ahụ nke Chineke n’ịlekọta ihe niile, karịchaa opi ahụhụ atọ ikpeazụ, kwekọrọ ma na-aga n’otu ahịrị na ozi ịdọ aka ná ntị nke mmụọ ozi atọ nke Mkpughe iri na anọ. Ahụhụ abụọ na mmụọ ozi abụọ n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, na ahụhụ nke atọ na mmụọ ozi nke atọ n’akụkọ ihe mere eme nke ndị narị otu puku iri anọ na anọ. N’akụkọ mmalite nke mmụọ ozi mbụ na nke abụọ, ozi banyere mmeghe nke ikpe ahụ natara ike site n’imezu nke Islam nke ahụhụ mbụ na nke abụọ. N’akụkọ njedebe nke mmụọ ozi nke atọ, ozi nke na-ekwupụta mmechi nke ikpe ahụ natara ike site n’imezu nke Islam nke ahụhụ nke atọ.

Ike e nyere ná mmalite na ná njedebe ka e sere ya n’onyinyo site n’aka mmụọ-ozi nke Mkpughe iri na iri na asatọ, “onye na-erughị onye ọ bụla ọzọ ma e wezụga Jisọs Kraịst.” Ozi mpụta nke Alakụba na ozi ime nke ikpe bụ opi mpụta nke ahuhu nke atọ, ma ozi ime nke ikpe bụ opi nke mmụọ-ozi nke atọ. Opi mpụta nke Alakụba bụ amụma nke afọ puku abụọ na narị ise na iri abụọ, ma opi ime nke mmụọ-ozi nke atọ bụ afọ puku abụọ na narị atọ. Ha abụọ bịarutere ma kpọọ opi n’oge mmeghe nke ikpe nke ndị nwụrụ anwụ, ha abụọ wee bịarukwa ọzọ n’oge mmeghe nke ikpe nke ndị dị ndụ.

Mmụọ-ozi nke Mkpughe iri rutere n’ụbọchị Ọgọst 11, 1840, n’ime mmezu amụma nke Islam; ma site n’ime otú a, mmụọ-ozi ahụ mere ihe nnọchianya nke mbilite-nsọ nke mmụọ-ozi nke Mkpughe iri na asatọ, ya na mmezu nke amụma nke Islam. Ikpe Chineke megide nnupụisi nke iwu Ụka n’ụbọchị Sọnde na 321, ma mesịa ọzọ na 538, ka a na-anọchi anya ya site n’afụ̀ mbụ isii; ma ikpe Ya maka nnupụisi iwu Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya ka a na-anọchi anya ya site n’afụ̀ nke asaa, nke bụ ajọ ihe nke atọ ma bụrụkwa mmụọ-ozi nke atọ. Ozi ịdọ aka ná ntị nke mmalite ikpe ahụ n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844, na ozi ịdọ aka ná ntị nke ikpe nke ndị dị ndụ na 9/11, ka mmụọ-ozi nke asaa nyere ike, n’usoro ahụ Jones kọwara. Ndị mmụọ-ozi afụ̀ isii nọ n’isi nke asatọ na nke itoolu, mgbe ahụ n’isi nke iri ka mmụọ-ozi ahụ na-arịdata, onye na-erughị onye ọbụla ọzọ ma e wezụga Jizọs Kraịst. Ọ bụ onye nke asaa n’usoro ndị mmụọ-ozi ahụ, onye nke ajọ ihe nke atọ na-eso n’isi nke iri na otu, nke bụ afụ̀ nke asaa nke malitere ịfụ na 1844, ma ọ bụ onye nke asatọ n’usoro ndị mmụọ-ozi ndị ahụ nke na-eduga n’ebe mmụọ-ozi nke itoolu, nke iri, na nke iri na otu nọ na Mkpughe iri na anọ.

Ozi nke mmụọ-ozi nke atọ apụghị ikewapụ n’ozi ndị mmụọ-ozi nke mbụ na nke abụọ, ma ọ pụkwara ikewapụ ya n’ụkwụ opi asaa nke ikpe Chineke megide ndapụ n’ezi okwukwe. Ụkwụ opi anọ mbụ nke ikpe n’isi nke asatọ nke Mkpughe na-egosi mbibi na-aga n’ihu nke Rom ọdịda anyanwụ mgbe iwu Sọnde mbụ nke Constantine gasịrị n’afọ 321, ma bido na nkewa o kewara alaeze ahụ n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ n’afọ 330.

Ewebatara ụkpụrụ nke ndapụ n’ezi okwukwe nke mba na-eweta mbibi nke mba n’ahụ mba Constantine, malite n’opi anọ mbụ ahụ nke wetara Rome nke Ọdịda Anyanwụ n’ọgwụgwụ ya n’afọ 476. Rome nke Ọwụwa Anyanwụ ruterekwa n’ọgwụgwụ ya n’afọ 1453, ọ bụ ezie na n’amụma ọ tufuru ọbụbụeze mba ya n’ụbọchị July 27, 1449. N’adịghị ka Babilọn, nke e kwaturu n’otu abalị, Rome, ma nke Ọdịda Anyanwụ ma nke Ọwụwa Anyanwụ, e wetara ha n’ọgwụgwụ ha nke nta nke nta. Ọnwụ Rome nke Ọdịda Anyanwụ n’okpuru opi anọ mbụ site n’afọ 476 na-anọchi anya ọnwụ United States n’okpuru opi anọ, nke n’otu ọkwa na-anọchi anya ọgbọ anọ nke United States nke malitere n’afọ 1798 ma kwụsị na iwu Sunday. Ọgbọ anọ ahụ na-agakọ ọnụ na ọgbọ anọ nke Adventism, nke na-agakọkwa ọnụ na ụka anọ mbụ nke Mkpughe isi nke abụọ, na arụ arụ na-arịwanye elu anọ nke Ezikiel isi nke asatọ, na ebili mmiri anọ nke igurube n’akwụkwọ Joel.

Opi nke ise na nke isii weda Alaeze Rom nke Ọwụwa Anyanwụ, ma Rom nke Ọwụwa Anyanwụ, n’ihe gbasara amụma n’ebe Rom nke Ọdịda Anyanwụ nọ, na-anọchi anya steeti. Rom nke Ọdịda Anyanwụ na-anọchi anya ụka. Rom nke Ọdịda Anyanwụ na-anọchikwakwa anya United States, nke a na-emeri mbụ, dị ka e si merie Rom nke Ọdịda Anyanwụ.

Ụda opi anọ nke mbụ na-anọchi anya ọgbọ anọ nke akụkọ ihe mere eme nke America, ma mgbe United States dara, ala ahụ dị ebube nke amaokwu iri anọ na otu nke Daniel iri na otu ka dapụrụ ọhụrụ, ihe mgbochi na-esote ya bụkwa Ijipt, ihe nnọchianya nke mba ndị ọzọ nile nke ụwa. Mgbe ahụ, United Nations, bụ ndị eze iri ahụ, kwekọrọ inye ọchịchị nke asaa ha nye papacy, n’ihi “oge dị mkpirikpi—otu awa,” n’akwụkwọ Mkpughe iri na asaa. Nke a na-eme n’emume ụbọchị ọmụmụ Herod, mgbe ọ kwere nkwa ọkara nke alaeze ya. N’emume ụbọchị ọmụmụ Herod, n’awa ahụ ka ihe odide aka ahụ pụtara n’elu plasta nke mgbidi, ma e gburu Belshazzar. Awa ahụ na-abịa n’iwu Sunday ma na-aga n’ihu ruo mgbe oge amara mmadụ ga-emechi. A na-emeri ọchịchị nke asaa ahụ dị ka e sere onyinyo ya n’mbibi mgbidi Constantinople ndị dara n’afọ 1453. Site n’iwu Sunday na United States, dị ka e sere onyinyo ya n’afọ 1449, ruo n’odida Constantinople n’afọ 1453 bụ afọ anọ ihe nnọchianya. Papacy natara ọnya ya na-egbu egbu n’afọ 1798.

N’ime Daniel iri na otu amaokwu iri anọ, ọchịchị popu dara n’afọ 1798, n’oge ọgwụgwụ. Mgbe ahụ eze nke ndịda dara n’afọ 1989, n’oge ọgwụgwụ. United States na-ada n’amaokwu iri anọ na otu, Egypt na-adakwa n’amaokwu iri anọ na abụọ, ọchịchị popu abịaakwa n’ịda ya nke abụọ na nke ikpeazụ n’amaokwu iri anọ na ise.

Ọdịda nke United States (onye-amụma ụgha) n’amaokwu nke iri anọ na otu ka e ji afọ 1449 mee ihe nnọchianya ya, ma ọdịda nke Egypt (agwọ ukwu ahụ) n’amaokwu nke iri anọ na abụọ ka e ji afọ 1453 mee ihe nnọchianya ya, papacy ahụkwa (anụ ọhịa ahụ) na-abịa na njedebe ya, n’enweghị onye ga-enyere ya aka, dịka e ji afọ 1798 mee ihe nnọchianya ya. A na-ewedata onye-amụma ụgha na agwọ ukwu ahụ site n’ike ndị opi, a na-ewedakwa anụ ọhịa ahụ site n’ike agwọ ukwu.

Ọnụọgụ anọ bụ ihe nnọchianya nke igbasa alaeze. Alaeze Aleksanda gbajịrị bụrụ alaeze anọ, ma Ijipt dara n’Oké Osimiri Uhie n’ọgbọ nke anọ, ma Izrel na-akpọ isiala nye anyanwụ n’ihe arụ nke anọ nke Ezikiel isi nke asatọ. Ọgbọ anọ nke Protestantism na ndị Republican n’ime anụ ọhịa nke ụwa malitere na 1798 ma na-agwụ na iwu Sunday nke na-abịa n’oge na-adịghị anya maka mpi abụọ ahụ. Ikpe anọ dị njọ nke Ezikiel megide Jerusalem na-egosi ikpe anọ megide United States, ma ikpe anọ ahụ megide alaeze nke isii nke amụma Akwụkwọ Nsọ na-anọchi anya afọ anọ site na 1449 ruo 1453 mgbe alaeze nke asaa nke amụma Akwụkwọ Nsọ kwetara inye ọkara alaeze ha nye papacy n’ime mmekọrịta ụka na steeti nke akwụna Taịa na-achị n’elu ya.

Afọ anọ ahụ site n’afọ 1449 ruo 1453 na-anọchi anya ọnwụ nke alaeze nke asaa n’oge iwu Sunday, ha na-anọchikwa anya oge ọnwụ nke alaeze nke asatọ site n’iwu Sunday ruo ná mmechi oge amara. Mmeri e meriri Ijipt, nke bụ ụwa ma bụrụkwa dragọn ahụ e nyere papacy, bụ fractal n’isi mmalite oge a na-anọchi anya ya site n’afọ anọ ahụ nke 1449 ruo 1453. Nke a na-akọwapụta ọdịda Constantinople n’oge iwu Sunday, ma mesịa kwa ọzọ mgbe Michael biliri. Mgbe Michael biliri, a tọhapụrụ ndị mmụọ ozi anọ ahụ kpamkpam dịka mmụọ nsọ siri kụziere.

Nkewa anọ nke alaeze Alẹksandà, opi anọ e tiri megide Rom nke Ọdịda Anyanwụ, ifufe anọ a tọhapụrụ n’elu Rom nke Ọwụwa Anyanwụ, ikpe anọ dị egwu e wetara n’elu Jerusalem, ifufe anọ a tọhapụrụ mgbe ọchịchị pope ga-abịa na njedebe ya, na-enweghị onye ọ bụla ga-enyere ya aka. Ebe e gosipụtara akara amụma ndị a, anyị ga-atụle ahụhụ nke abụọ n’ọnọdụ nke itinye ya n’iwu Sọnde na-abịa n’oge na-adịghị anya.

N’afọ 1439, na Kansụl nke Florence (nke a na-akpọkwa Njikọ nke Florence), ndị nnọchi anya Chọọchị Ọtọdọks nke Ọwụwa Anyanwụ (nke Eze Ukwu Byzantium, John VIII Palaiologos, na Patriaki nke Konstantinopul duziri) bịanyere aka n’iwu nkịtị nke njikọ ha na Chọọchị Katọlik Rom. Ha kwetara ikweta Pope nke Rom dịka isi (ikike kachasị elu) nke Chọọchị nile.

Eze Ukwu na Onyeisi Nna Ukwu nke ụka nabatara “nkebi okwu Filioque” n’ime Nkwupụta Okwukwe Nicene, nke bụ mgbakwunye e tinyeere Nkwupụta Okwukwe Nicene, na-ekwu na Mmụọ Nsọ si n’aka Nna na Ọkpara apụta. Nkwupụta Okwukwe Nicene bụ otu n’ime nkwupụta okwukwe kachasị mkpa ma jiri eme ihe nke ukwuu n’akụkọ ihe mere eme nke okwukwe Katọlik. Nkwupụta Okwukwe Nicene bụ nchịkọta iwu kwụ ọtọ nke nkwenkwe bụ isi nke Katọlik. E dere ya na mbụ iji chebe eziokwu banyere onye Jizọs Kraịst bụ. N’afọ 325, nnukwu esemokwu bilitere n’ihi na otu onye nchụàjà aha ya bụ Arius kuziri na Chineke Nna kere Jizọs nakwa na Ọ bụghị Chineke n’uju.

Eze Ukwu Constantine kpọrọ Nzukọ Mbụ nke Nicaea ka e dozie okwu ahụ. Nzukọ ahụ kwusiri ike nke ukwuu na Jisọs bụ Chineke n’uju, “nke otu ihe-ndị-bụ” na Nna. E mechara gbasaa Okwukwe ahụ na Nzukọ Constantinople n’afọ 381. Ekwesịrị ịrịba ama n’oge a na e guzobere Okwukwe Nicene n’akụkọ ihe mere eme nke Constantine nke mbụ, ma ọ ga-abụkwa okwu metụtara Constantine ikpeazụ, onye bụ Constantine nke iri na otu, onye bụ Eze Ukwu ikpeazụ nke Alaeze Ukwu Byzantine nke ọwụwa anyanwụ. Constantine Onye Ukwu, onye bụ onye mbụ, ka a na-egosipụtakwa ugboro ugboro dịka isiokwu n’amụma Akwụkwọ Nsọ. Ọ bụ onye ọchịchị n’mmalite nke alaeze ukwu nke ọwụwa anyanwụ, ya mere ọ na-anọchi anya onye ọchịchị n’ọgwụgwụ nke alaeze ukwu nke ọwụwa anyanwụ. Eziokwu ahụ bụ na Okwukwe Nicene bụ akụkụ nke akụkọ mmalite na nke njedebe abụọ ahụ aghaghị ịbụ ihe nwa akwụkwọ amụma ga-arịba ama, ma ọ bụrụ na ha aghọta ụkpụrụ alpha na omega.

N’afọ 381, e mere mmelite na Nkwupụta Okwukwe Nicene site n’itinye ozizi Banyere Purgatory, ozizi Banyere Eucharist, tinyere nnabata iji achịcha na-enweghị yist n’Eucharist, nke bụ omume Latin. Nkwupụta Okwukwe nke 381 nakwa nabatara nghọta Katọlik banyere mmehie mbụ na ndụ mgbe ọnwụ gasịrị. O kwụsịrị n’ahịrị a dị mkpa: “Anyị na-akọwapụtakwa na oche nsọ nke ndịozi na Pontiff Rom nwere isi n’elu ụwa nile ma bụrụ ezigbo onye nnọchi anya Kraịst.”

Na Kansụl Florence, e bịanyekwara aka n’ụdị ọzọ e mezigharịrị na Julaị 6, 1439, afọ 14 tupu Constantinople ada n’aka ndị Ottoman Turks na 1453. E bịanyere aka na njikọ ahụ n’okpuru nrụgide ndọrọ ndọrọ ọchịchị siri ike. Alaeze Ukwu Byzantium nọ n’ọnọdụ nkụda mmụọ, na-achọsi enyemaka agha ike n’aka Ụwa Ọdịda Anyanwụ megide ndị Ottoman na-abịa n’ihu. Mgbe ndị nnọchiteanya Gris laghachiri n’ụlọ, ọtụtụ ndị ụkọchukwu, ndị mọnk, na ndị nkịtị nọ n’Ọwụwa Anyanwụ jụrụ nkwekọrịta ahụ ike. Ọtụtụ n’ime ndị bishọp bịanyere aka na ya mechara wepụ nkwado ha. A naghị etinye njikọ ahụ n’ọrụ n’uju ma Chọọchị Ọtọdọks nke Ọwụwa Anyanwụ jụkwara ya n’ụzọ iwu kwadoro n’afọ ndị sochirinụ. Ka ọ na-erule mgbe Constantinople dara na 1453, njikọ ahụ adịworịla n’eziokwu n’ọnọdụ ndakpọ. Ndị ọkà mmụta ihe mere eme na-akọwakarị ya dị ka njikọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke dara n’ihi nguzogide miri emi nke nkà mmụta okpukpe, omenala, na nke ọha mmadụ.

N’Ọgbakọ Mbụ nke Nicaea nke afọ 325 ka e nakweere Nkwupụta Okwukwe Nicene. A kara ya afọ ise tupu afọ 330, mgbe afọ 360 nke Daniel iri na otu, amaokwu nke iri abụọ na anọ, nke e gosipụtara dịka “oge,” kwụsịrị.

Afọ 31 T.K. na 330 abụọ ahụ na-akara “oge e debere” nke amaokwu iri abụọ na asaa na iri abụọ na itoolu nke Daniel iri na otu.

Mbido (330) na njedebe (1449–1453) nke ahịrị amụma nke Rom nke ọwụwa anyanwụ ka e ji eze ukwu Constantine mbụ na nke ikpeazụ nọchite anya ya. Alfa na omega nke ahịrị amụma nke Rom nke ọwụwa anyanwụ, nke a na-akpọ Alaeze Ukwu Byzantium, jikọtara ya na njedebe nke Rom Alaeze Ukwu nke narị afọ atọ na iri isii, nke chịrị n’ike kasịnụ site n’agha Actium na 31 BC ruo n’afọ 330, ma site n’ebe ahụ gaa n’ihu ruo 1453. Tupu agha Actium n’afọ 31 BC, Mark Antony na Augustus Ceasar kwuru okwu ụgha n’otu tebụl, ma nke ahụ emeghị nke ọma. Tupu afọ 330, n’afọ 325, a nabatara Nkwupụta Okwukwe Nicene. Tupu afọ 1453, a nabatara ụdị emelitere nke otu Nkwupụta Okwukwe Nicene ahụ. Tupu 31 BC, ndị ndú ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ kwuru okwu ụgha n’otu tebụl. N’afọ 325, a kwuru ụgha ime mmụọ n’otu tebụl. Ndị àmà abụọ ahụ na-akọwapụta ụgha ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke ime mmụọ ndị a nabatara n’afọ 1439 na Kansụl Florence. A kpọrọ ụdị emelitere ahụ nke Nkwupụta Okwukwe Nicene ahụ Iwu nke Njikọ.

Ihe mgbaàmà ụzọ mbụ nke ụgha ndị e kwuru n’otu tebụl dịrị tupu 31 BC, ma dị n’etiti òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ nke Rom ndị ọgọ mmụọ. Oge ahụ e kpebiri maka ụgha ndị ahụ bụ 31 BC, ọ bụkwa Augustus ka ọ gụnyere, dịka ihe nnọchianya nke Rom megide njikọ aka nke nwoke na nwanyị nke nọchiri anya Ijipt. Usoro ụgha nke abụọ bụ 325, oge a họpụtara maka ya bụkwa 330. Usoro ụgha nke atọ dị na 1439, oge a họpụtara maka ya bụkwa 1449–1453. Ndị nọ n’otu tebụl ahụ na 1439 nọchiri anya Rom ọdịda anyanwụ na Rom ọwụwa anyanwụ, ebe Rom ọwụwa anyanwụ na-achọ ihe mgbaru ọsọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị site n’ịnakwere esemokwu okpukpe. 31 BC, nke 330 sochiri, emesịa 1453, nọchiri anya ntinye ugboro atọ nke ahịrị Rom.

Ihe iyi egwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke njikọ aka Mark Antony na Cleopatra nọchiri anya, n’ụzọ ihe atụ, iyi egwu ime mmụọ nke ozizi ụgha Arianism na 325, nke n’aka nke ya nọchiri anya, n’ụzọ ihe atụ, iyi egwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke okpukpe nke ndị Turk Alakụba na 1439.

Ozizi nke Nkwupụta Okwukwe Nicene bụ ụgha, ọ dịghịkwa eziokwu dị n’ime ha. Akwụkwọ e debanyere aha na July 6, 1439, na Kansụl nke Florence ka a kpọrọ Iwu nke Njikọta, ọ nọchikwara anya otu ụgha ndị ahụ na ọbụna nke ka ukwuu. Mgbe ndị nnọchiteanya ahụ laghachiri Constantinople na 1439, a nabatara ha site n’ọnụma na ebubo nke nrara. Okwu a wee gbasaa: “Ka mma okpu ndị Turkey karịa okpu mitre nke Pope.”

E debanyere njikọ ahụ n’akwụkwọ nke ukwu n’ihi na Eze Ukwu Byzantium nọ n’ọnọdụ ịda mba nke ukwuu n’ịchọ enyemaka agha sitere n’Ọdịda Anyanwụ megide ndị Ottoman. Ozugbo o doo anya na enyemaka agha dị nnọọ ntakịrị (ma ọ bụ na ọ dịghị) ga-abịa, nkwado e nyere njikọ ahụ kwụsịrị kpamkpam. N’afọ 1450–1451, ọtụtụ nzukọ ụka nke Ọwụwa Anyanwụ jụrụ njikọ ahụ, ma mgbe Constantinople dara n’afọ 1453, a hapụrụ njikọ ahụ kpamkpam. Nsonaazụ ikpeazụ nke Iwu Njikọ nke Florence ka Chọọchị Ọtọdọks nke Ọwụwa Anyanwụ na-ewere dị ka kansụl dara ada ma bụrụkwa nke a jụrụ ajụ. A naghị amata ya dịka nke ziri ezi. Otú ọ dị, Chọọchị Roman Katọlik ka na-ewere ya dịka kansụl ọgbakọ ụwa nile nke ziri ezi.

Anyị na-edobe usoro ezi uche dị na ya iji ghọta otú e si emeghachi àgwà amụma nke ahụhụ nke abụọ n’akụkọ ihe mere eme nke ahụhụ nke atọ. Amụma nke otu narị afọ na afọ iri ise nke ahụhụ nke mbụ malitere na July 27, 1299 ma kwụsị na July 27, 1449.

A mụrụ Constantine XI Palaiologos n’afọ 1404, ọ chịrị site na Jenụwarị, 1449 ruo Mee 29, 1453. Ọ bụ eze ukwu ikpeazụ nke Alaeze Rom nke Ọwụwa Anyanwụ (Byzantine), nke dịgideworo ihe karịrị afọ 1,100. O jiri obi ike duru mgbachitere Constantinople n’oge nnọchibido ndị Ottoman n’afọ 1453, ebe o nwere naanị ihe dị ka ndị nchebe 7,000 ruo 8,000 megide agha Mehmed II nke karịrị 80,000. Ọ nwụrụ ka ọ na-alụ ọgụ n’elu mgbidi obodo ahụ na Mee 29, 1453, mgbe Constantinople mesịrị daa. A chọpụtaghị ozu ya n’ụzọ doro anya ruo mgbe ebighị ebi. Ọnwụ ya bụ akara njedebe nke Alaeze Rom (nke bụ nnochiteanya ikpeazụ kpọmkwem nke alaeze ahụ Augustus hiwere n’afọ 27 BC).

A na-echeta ya n’akụkọ ihe mere eme ndị Gris na n’omenala Ọtọdọks dịka dike a ma ama—onye a na-akpọkarị “Eze Ukwu Mabul” n’akụkọ ifo (nkwenkwe na ọ ga-alọghachi otu ụbọchị ịzọpụta Constantinople).

John VIII Palaiologos (1392–1448) bụ Eze Ukwu Byzantine nke abụọ site n’ikpeazụ, onye chịrị site n’afọ 1425 ruo 1448. Ọ bụ ọkpara Eze Ukwu Manuel II Palaiologos na nwanne nwoke tọrọ Constantine XI. John VIII jiri ọtụtụ n’oge ọchịchị ya gbaa mbọ n’ụzọ juru n’ọnwụ ịzọpụta Alaeze Ukwu Byzantine nke na-anwụ anwụ n’aka ndị Ottoman. N’afọ 1439, ọ gara Italy n’onwe ya ma duru Ọgbakọ Florence, ebe ya na ndị nnọchi anya Eastern Orthodox kwetara nwa oge ịlaghachi n’ịdị n’otu na Chọọchị Roman Katọlik ma nakwere Pope dịka isi Chọọchị. Constantine Onye Ukwu durukwa Ọgbakọ Nicaea. John VIII nwere olileanya na njikọ a ya na ọchịchị popu ga-eweta enyemaka agha sitere n’Ọdịda Anyanwụ megide ndị Turks, ma njikọ ahụ enweghị nkwado nke ukwuu na Constantinople, ma n’ikpeazụ ọ dara. John VIII nwụrụ n’afọ 1448 (n’ihi ihe kpatara okike), naanị afọ ise tupu Constantinople ada n’afọ 1453. Nwanne ya nwoke Constantine XI wee bụrụ eze ukwu ma nwụọ ka ọ na-agbachitere obodo ahụ.

Mgbe Jọn VIII nwụsịrị n’afọ 1448, a họpụtara nwanne ya nwoke, Constantine XI, ka ọ nọchie ya. Ka ọ na-erule afọ 1448, Alaeze Ukwu Byzantine aghọwo obere steeti na-efe ohu, ndị Ottoman nwekwara mmetụta dị ukwuu n’ebe onye ga-anọdụ n’ocheeze dị na Constantinople nọ. N’ụbọchị Julaị 27, 1449, otu ihe omume ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị mkpa nke ukwuu mere n’afọ ikpeazụ nke Alaeze Ukwu Byzantine. Eze Ukwu Byzantine, Jọn VIII Palaiologos, anwụọla tupu ahụ, n’afọ 1448. A kpọsara nwanne ya nwoke, Constantine XI Palaiologos (eze ukwu ikpeazụ), dịka eze ukwu na Constantinople. Otú ọ dị, tupu Constantine XI arịgoro n’ocheeze n’ụzọ iwu kwadoro, o zigara ndị nnọchi anya ya n’aka Sultan Ottoman (Murad II) ma rịọ ya ka o nye ya ikike ịchị. Sultan ahụ nyere ya ikike ahụ, ọ bụkwa naanị mgbe ahụ ka e kpuwere Constantine XI okpueze n’usoro ma mata ya dịka eze ukwu. A hụrụ omume a dịka nnyefe nke nnwere onwe Byzantine n’aka onye ọzọ n’uche ha. Maka oge mbụ, otu eze ukwu Byzantine kwupụtara n’ihu ọha na ọ na-achị naanị site n’ikikere nke ndị Ottoman Turk. Naanị afọ anọ ka e mesịrị, n’afọ 1453, Constantinople dara n’aka ndị Ottoman.

Mgbe afọ narị atọ na iri itoolu na otu na ụbọchị iri na ise gasịrị site na Julaị 27, 1449, n’Ọgọst 11, 1840, ndị Turk rịọrọ nchebe n’aka Ijipt site n’ido onwe ha n’okpuru ike ukwu anọ nke Europe, si otú a mezuo amụma nke otu awa, ụbọchị, ọnwa na afọ. Ugbu a, anyị etinyela usoro ezi uche n’ọnọdụ ya iji tinye ihe ojoo mbụ na nke abụọ n’iwu Sọnde na-abịa n’oge na-adịghị anya. Pita, dịka ihe nnọchianya nke puku narị otu na iri anọ na anọ, na-anọchite anya ngagharị nke mmụọ-ozi nke atọ, William Miller kwa na-anọchite anya ngagharị dị n’ime mmụọ-ozi mbụ na nke abụọ. A na-ejikọta ngagharị abụọ ahụ na “igodo.”

Anyị ga-abịaru agha Nineveh nso n’akwụkwọ sochirinụ dị ka “igodo” nke na-abụghị nanị na ọ na-emepe olulu ahụ na-enweghị njedebe, kama dịka igodo amụma nke na-ahazi àmà nile nke Daniel iri na otu n’usoro zuru okè. N’arọ Miller, “igodo” e kegidere n’akpa ozu ahụ bụ usoro Miller si amụ Akwụkwọ Nsọ. Iji ederede nkwado gosipụta akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, nke ejikọtakwara ya na “ahịrị n’elu ahịrị” n’akụkọ ihe mere eme nke mmụọ-ozi nke atọ, bụ igodo nke na-ekwe ka igodo nke Mkpughe itoolu kpọghee ma hazie n’usoro akụkọ ihe mere eme zoro ezo nke ozi mpụta nke amaokwu iri anọ.

Anyị ga-aga n’ihu na ntụle anyị n’isiokwu na-esonụ.