Mgbagha Uche nke Jones
Usoro echiche Jones ji gosi na a pụghị ikewapụ mmụọ ozi mbụ nke Mkpughe isi iri na anọ na mmụọ ozi abụọ ndị sochiri ya siri ike dị ka nkume. Otú o si gosi njikọ dị n’usoro nhazi n’etiti mmụọ ozi atọ ahụ na mmụọ ozi ndị na-afụ opi bụ ihe a na-apụghị ịgbagha ma ọlị. O doro anya na ọ bụ mmụọ ozi atọ nke Mkpughe isi iri na anọ ka o lekwasịrị anya n’ụzọ pụrụ iche, ma usoro echiche e ji were ha dị ka ndị “a na-apụghị ikewapụ” bụkwa nke ziri ezi n’otu aka ahụ n’ihe banyere mmụọ ozi niile bu ha ụzọ.
N’ihi na o lekwasịrị anya na ndị mmụọ ozi atọ dị na Mkpughe isi iri na anọ, ọ gbasoghị usoro echiche nke ya ruo na nkwubi okwu ikpeazụ ọ ga-eduga na ya. N’ikpeazụ, usoro echiche o ji jikọta opi ahụhụ nke ise, nke isii na nke asaa na ndị mmụọ ozi atọ dị na Mkpughe isi iri na anọ gụnyekwara ịgbaso usoro opi ndị ahụ laghachi azụ ruo na mmụọ ozi mbụ n’ime ndị mmụọ ozi asaa na-afụ opi.
Ahụrụ m ndị mmụọ ozi asaa ahụ ndị guzo n’ihu Chineke; e wee nye ha opi asaa. … Ndị mmụọ ozi asaa ahụ ndị nwere opi asaa wee kwadebe onwe ha ịfụ ha. Nkpughe 8:2, 6.
Usoro ndị mmụọ ozi ahụ na-amalite na ndị mmụọ ozi “asaa” ahụ na-afụ opi, usoro ndị mmụọ ozi dị n’akwụkwọ Mkpughe na-amalitekwa site n’opi nke mbụ wee na-aga n’ihu ruo n’ịdọ aka ná ntị mmụọ ozi nke atọ na-enye banyere akara anụ ọhịa ahụ. Jones ziri ezi n’ịkọwapụta ọdịiche dị n’etiti opi anọ mbụ na opi ahụhụ atọ ikpeazụ, n’ihi na a na-ahụkwa usoro amụma ahụ nke “anọ na atọ” n’ọgbakọ na n’akara. Ime ka nke a guzosie ike site n’aka ndị akaebe atọ dị n’akwụkwọ Mkpughe na-eme ka ndị họọrọ ime otú ahụ nwee ike ịhụ na asaa dị ka ihe nnọchianya na-agụnyekwa anọ dị ka ihe nnọchianya na atọ dị ka ihe nnọchianya.
Njikọ Dị Nsọ Chi
Ihe anyị nọworo na-akọwapụta n’oge na-adịbeghị anya bụ na a na-enye ndị mmụọ ozi mbụ na nke abụọ nke Mkpughe iri na anọ ike site n’amụma oge banyere Islam nke metụtara ahụhụ mbụ na nke abụọ, nakwa na a na-emezu inye mmụọ ozi nke atọ ike site na mmezu nke ahụhụ nke atọ na 9/11. Ihe otú Jones si tinye ya n’ọrụ na-egosi (ọ bụ ezie na o kwughị isi okwu m) bụ na e jikọtara mmụọ ozi ọ bụla, malite na mmụọ ozi nke opi mbụ nke Mkpughe asatọ ruo n’opi ahụhụ nke atọ nke Mkpughe iri na otu, na ndị mmụọ ozi atọ nke Mkpughe iri na anọ n’ụzọ a na-apụghị ikewa ha. Ha bụ ihe nnọchianya dị n’otu usoro amụma ahụ. A ghaghị ịmata ha n’ụzọ dị otú ahụ iji ghọta ọrụ dị iche iche nke mmụọ ozi ọ bụla n’ime ha na-anọchi anya. Ya mere, dị nnọọ ka ọgbakọ asaa, akara asaa na opi asaa na-anọchi anya asaa, nakwa ihe nnọchianya nke anọ na atọ n’ime usoro ihe nnọchianya nke asaa ahụ n’ozuzu ya (ọgbakọ, akara na opi), a ghaghị ile usoro ndị mmụọ ozi ahụ, malite na mmụọ ozi mbụ n’ime ndị mmụọ ozi opi asaa ruo na mmụọ ozi nke atọ, anya dị ka otu ihe zuru ezu. Nke a na-egosi usoro nke ndị mmụọ ozi iri na otu.
Ndị mmụọ ozi atọ nke Mkpughe isi nke iri na anọ na-anọchi anya ozi ịdọ aka ná ntị nke ndị Millerite, nke kwusara mmeghe nke ikpe; ma emesịa, ozi ịdọ aka ná ntị nke otu narị puku na iri anọ na anọ, nke na-ekwusa mmechi nke ikpe.
Ọpii asaa ahụ na-anọchite anya ike ndị Chineke jiri n’usoro nlekọta Ya nke amamihe mejuputa ikpé n’ahụ mba ndị manyere ofufe anyanwụ.
Opi anọ mbụ na-akọwapụta n’usoro mmebi na-aga n’ihu nke Rom ọdịda anyanwụ ruo n’afọ 476.
Nke ise na nke isii na-akọwapụta mbibi nke Alaeze Ukwu Rom nke Ọwụwa Anyanwụ site n’afọ 1449 ruo n’afọ 1453.
Opi atọ ikpeazụ ahụ na-anọchite anya Alakụba nke ahụhụ atọ ahụ.
Mmụọ ozi ahụ dị ná Mkpughe isi iri bụ Kraịst, onye na-agbadata iji nye òtù ahụ ike ná mmalite, Ọ na-agbadatakwa ọzọ ná Mkpughe isi iri na asatọ iji nye òtù ahụ ike ná ngwụcha.
Opi nke asaa malitere ịda ụda n’ụbọchị 22 nke Ọktoba, 1844, na mmalite ikpe ahụ, nke bụ Ụbọchị Mkpuchi Mmehie nke na-emezu ihe atụ ahụ. E kwesịrị ịfụ opi Jubili n’Ụbọchị Mkpuchi Mmehie. N’ihi ya, a na-afụ opi abụọ n’oge ikpe ahụ: opi Jubili na opi nke asaa.
Mgbe ahụ, ị ga-eme ka opi afọ Jubili daa ụda n’ụbọchị nke iri nke ọnwa nke asaa; n’ụbọchị mkpuchi mmehie unu ga-eme ka opi ahụ daa ụda n’ala unu niile. Unu ga-edokwa afọ nke iri ise ahụ nsọ, ma kpọsaa nnwere onwe n’ala ahụ niile nye ndị niile bi n’ime ya: ọ ga-abụ Jubili nye unu; onye ọbụla ga-alaghachikwuru ihe nketa ya, onye ọbụla ga-alaghachikwukwa n’ezinụlọ ya. Afọ nke iri ise ahụ ga-abụ Jubili nye unu: unu agaghị agha mkpụrụ n’ime ya, unu agaghị eweghịkwa ihe pulitere n’onwe ya n’ime ya, unu agaghị akpọkọta kwa mkpụrụ vaịn dị n’osisi vaịn unu nke a na-egbutughị. Levitikọs 25:9–11.
Ọnọdụ nke na-akọwa ịchụsasị Israel ruo “oge asaa,” nke dị n’isi nke na-esote ozugbo n’akwụkwọ Levitikọs, ka e debere n’amaokwu ndị na-eduga n’iwu a na-enye banyere ịfụ opi jubili n’Ụbọchị Mkpuchi Mmehie.
Gwa ụmụ Izrel okwu, sị ha, Mgbe unu batara n’ala ahụ m na-enye unu, mgbe ahụ ka ala ahụ ga-edebe ụbọchị izu-ike nye Onyenwe anyị. Afọ isii ka ị ga-agha ubi gị, afọ isii kwa ka ị ga-akwa vaịn gị, chịkọtakwa mkpụrụ ya; ma n’afọ nke asaa ka ọ ga-abụ ụbọchị izu-ike nke izu-ike nye ala ahụ, bụ ụbọchị izu-ike nye Onyenwe anyị: ị gaghị agha ubi gị, ị gaghị akwakwa vaịn gị. Ihe na-epu n’onwe ya site n’ihe ubi gị mịrịpụtara, ị gaghị aghọrọ ya; mkpụrụ vaịn nke osisi vaịn gị a na-akwa akwaga, ị gaghị achịkọtakwa ya: n’ihi na ọ bụ afọ izu-ike nye ala ahụ. Ụbọchị izu-ike nke ala ahụ ga-abụ ihe oriri nye unu; nye gị, na nye ohu gị nwoke, na nye ohu gị nwanyị, na nye onye ọrụ e goro ego, na nye ọbịa gị nke biara biri n’etiti gị, nakwa nye anụ ụlọ gị, na nye anụ ọhịa ndị dị n’ala gị; mmụba ya nile ga-abụ ihe oriri. Ị ga-agụkwa afọ-izu-ike asaa nye onwe gị, ugboro asaa nke afọ asaa; oge nke afọ-izu-ike asaa ahụ ga-abụkwa afọ iri anọ na itoolu nye gị. Levitikọs 25:2–8.
Mgbe Miller ghọtara ikpe ahụ e kpebiri megide Izrel n’ihi imebi izu-ike sabbath nke ala n’isi nke iri abụọ na isii, o tinyere n’ọrụ ụkpụrụ ahụ na otu ụbọchị na-anọchi otu afọ, wee chọpụta na otu afọ bụ ụbọchị narị atọ na iri isii, nakwa na ugboro asaa nke narị atọ na iri isii bụ puku afọ abụọ na narị ise na iri abụọ nke ntaramahụhụ n’ihi imebi ọgbụgba-ndụ ahụ. Ọ bụ eziokwu amụma mbụ ọ chọpụtara. Ọ bụ ntọala nke eziokwu ndị ahụ mejupụtara ntọala ahụ nke Kraịst tọrọ site n’ọrụ Miller. Opi Jubili bụ nkwupụta nke ntọhapụ na nnwere onwe.
Ọfụfụ nke asaa bụ Islam nke ahụhụ nke atọ.
Ma n’ụbọchị olu nke mmụọ-ozi nke asaa, mgbe ọ ga-amalite ịfụ opì, a ga-emezu ihe omimi nke Chineke, dịka O kwuputara ya nye ndị ohu Ya, ndị amụma. Nkpughe 10:7.
Opì-ìsì nke asaa nke Islam bụ eziokwu amụma nke mpụga, ma opì Jubili bụ eziokwu amụma nke ime nke ịgụnye n’ezi omume site n’okwukwe—ntọhapụ n’aka mmehie, nke, dị ka Nwanyị White si kwuo, bụ mmụọ-ozi nke atọ n’eziokwu. N’oge a na-afụ opì nke asaa, a ga-emezu ihe omimi ahụ nke, “Kraịst n’ime unu, olileanya nke ebube,” mgbe Kraịst ga-ejikọta ịdị Chineke Ya na ọdịmma mmadụ nke narị puku mmadụ otu narị na iri anọ na anọ. Ndị ga-anata mgbe ahụ akara nke Chineke ga-ekwusa ozi opì nke ịdọ aka ná ntị nke e sere dị ka ahụhụ nke atọ, nakwa dịka ịdọ aka ná ntị nke mmụọ-ozi nke atọ. Ahụhụ nke atọ na-enye ike n’ozi nke mmụọ-ozi nke atọ mgbe mmụọ-ozi ahụ, onye na-abụghị onye ọzọ karịa Jisọs Kraịst, ga-arịdata na ozi dị n’aka Ya.
Mgbe anyị mata na ọ bụ amụma oge nke ahụhụ mbụ na nke abụọ nyere ozi mmụọ ozi mbụ ike, na na ọ bụ amụma nke ahụhụ nke atọ na-enye ozi mmụọ ozi nke atọ ike, anyị na-akọwapụta opi ndị ahụ dịka “ikpé e wetara n’elu Rom n’ihi mmejuputa ofufe Sọnde.” Ikpé ndị ahụ nke Chineke n’ịlekọta ihe niile, karịchaa opi ahụhụ atọ ikpeazụ, kwekọrọ ma na-aga n’otu ahịrị na ozi ịdọ aka ná ntị nke mmụọ ozi atọ nke Mkpughe iri na anọ. Ahụhụ abụọ na mmụọ ozi abụọ n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, na ahụhụ nke atọ na mmụọ ozi nke atọ n’akụkọ ihe mere eme nke ndị narị otu puku iri anọ na anọ. N’akụkọ mmalite nke mmụọ ozi mbụ na nke abụọ, ozi banyere mmeghe nke ikpe ahụ natara ike site n’imezu nke Islam nke ahụhụ mbụ na nke abụọ. N’akụkọ njedebe nke mmụọ ozi nke atọ, ozi nke na-ekwupụta mmechi nke ikpe ahụ natara ike site n’imezu nke Islam nke ahụhụ nke atọ.
Ike e nyere ná mmalite na ná njedebe ka e sere ya n’onyinyo site n’aka mmụọ-ozi nke Mkpughe iri na iri na asatọ, “onye na-erughị onye ọ bụla ọzọ ma e wezụga Jisọs Kraịst.” Ozi mpụta nke Alakụba na ozi ime nke ikpe bụ opi mpụta nke ahuhu nke atọ, ma ozi ime nke ikpe bụ opi nke mmụọ-ozi nke atọ. Opi mpụta nke Alakụba bụ amụma nke afọ puku abụọ na narị ise na iri abụọ, ma opi ime nke mmụọ-ozi nke atọ bụ afọ puku abụọ na narị atọ. Ha abụọ bịarutere ma kpọọ opi n’oge mmeghe nke ikpe nke ndị nwụrụ anwụ, ha abụọ wee bịarukwa ọzọ n’oge mmeghe nke ikpe nke ndị dị ndụ.
Mmụọ-ozi nke Mkpughe iri rutere n’ụbọchị Ọgọst 11, 1840, n’ime mmezu amụma nke Islam; ma site n’ime otú a, mmụọ-ozi ahụ mere ihe nnọchianya nke mbilite-nsọ nke mmụọ-ozi nke Mkpughe iri na asatọ, ya na mmezu nke amụma nke Islam. Ikpe Chineke megide nnupụisi nke iwu Ụka n’ụbọchị Sọnde na 321, ma mesịa ọzọ na 538, ka a na-anọchi anya ya site n’afụ̀ mbụ isii; ma ikpe Ya maka nnupụisi iwu Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya ka a na-anọchi anya ya site n’afụ̀ nke asaa, nke bụ ajọ ihe nke atọ ma bụrụkwa mmụọ-ozi nke atọ. Ozi ịdọ aka ná ntị nke mmalite ikpe ahụ n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844, na ozi ịdọ aka ná ntị nke ikpe nke ndị dị ndụ na 9/11, ka mmụọ-ozi nke asaa nyere ike, n’usoro ahụ Jones kọwara. Ndị mmụọ-ozi afụ̀ isii nọ n’isi nke asatọ na nke itoolu, mgbe ahụ n’isi nke iri ka mmụọ-ozi ahụ na-arịdata, onye na-erughị onye ọbụla ọzọ ma e wezụga Jizọs Kraịst. Ọ bụ onye nke asaa n’usoro ndị mmụọ-ozi ahụ, onye nke ajọ ihe nke atọ na-eso n’isi nke iri na otu, nke bụ afụ̀ nke asaa nke malitere ịfụ na 1844, ma ọ bụ onye nke asatọ n’usoro ndị mmụọ-ozi ndị ahụ nke na-eduga n’ebe mmụọ-ozi nke itoolu, nke iri, na nke iri na otu nọ na Mkpughe iri na anọ.
Ozi nke mmụọ-ozi nke atọ apụghị ikewapụ n’ozi ndị mmụọ-ozi nke mbụ na nke abụọ, ma ọ pụkwara ikewapụ ya n’ụkwụ opi asaa nke ikpe Chineke megide ndapụ n’ezi okwukwe. Ụkwụ opi anọ mbụ nke ikpe n’isi nke asatọ nke Mkpughe na-egosi mbibi na-aga n’ihu nke Rom ọdịda anyanwụ mgbe iwu Sọnde mbụ nke Constantine gasịrị n’afọ 321, ma bido na nkewa o kewara alaeze ahụ n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ n’afọ 330.
“Mgbe mba anyị, n’ụlọ-ndị omeiwu ya, ga-eme iwu ndị ga-ekegide akọnuche nke ndị mmadụ n’ihe metụtara ohere okpukpe ha, na-amanye idebe ụbọchị Sọnde, ma na-eweta ike mmegbu imegide ndị na-edebe Sabbath nke ụbọchị nke asaa, iwu Chineke ga-abụ, n’ụzọ nile e si ele ya anya, ihe efu n’ala anyị; ma ndapụ n’ezi okwukwe nke mba ga-esochi ya bụrụ mbibi nke mba.” Review and Herald, December 18, 1888.
Ụkpụrụ ahụ, bụ́ na ndapụ mba n’okwukwe na-eweta mbibi mba, mezuru n’ebe mba Constantine nọ, malite n’opi anọ mbụ nke mere ka Rom nke Ọdịda Anyanwụ ruo ná njedebe ya ka ọ na-erule afọ 476. Rom nke Ọwụwa Anyanwụ ruru ná njedebe ya n’afọ 1453, ọ bụ ezie na, n’usoro amụma, ikike ịchị onwe ya dị ka mba efunahụlarị ya n’ụbọchị 27 nke Julaị, 1449. N’adịghị ka Babilọn, nke a kwaturu n’otu abalị, e mere ka Rom, ma nke ọdịda anyanwụ ma nke ọwụwa anyanwụ, ruo ná njedebe ya nke nta nke nta. Mbibi Rom nke Ọdịda Anyanwụ n’okpuru opi anọ mbụ ka ọ na-erule afọ 476 na-anọchi anya mbibi United States n’okpuru opi anọ, nke, n’otu ọkwa, na-anọchi anya ọgbọ anọ nke United States malitere n’afọ 1798 ma na-ejedebe n’oge iwu Sọnde. Ọgbọ anọ ahụ kwekọrọ na ọgbọ anọ nke òtù Adventist, bụ́ ndị kwekọrọ na ọgbakọ anọ mbụ dị na Mkpughe isi nke abụọ, na ihe arụ anọ ahụ na-akawanye njọ dị n’Ezikiel isi nke asatọ, nakwa ìgwè igurube anọ bịara n’usoro n’akwụkwọ Jọel.
N’ihi na otú a ka Onyenwe anyị Chineke kwuru: Ọ̣̣̣̣̣̣̀ gaghị aba karịa mgbe M zitere ikpe m anọ ndị dị oke njọ megide Jerusalem, mma agha, na ụnwụ, na anụ ọhịa ọjọọ, na ọrịa na-efe efe, ka e si n’ime ya kpochapụ mmadụ na anụmanụ? Ezekiel 14:21.
Opi nke ise na nke isii mere ka Rom nke Ọwụwa Anyanwụ daa, Rom nke Ọwụwa Anyanwụ kwa, n’ihe gbasara mmekọrịta ya na Rom nke Ọdịda Anyanwụ n’amụma, na-anọchi anya ọchịchị obodo. Rom nke Ọdịda Anyanwụ na-anọchi anya ụka. Rom nke Ọdịda Anyanwụ na-anọchikwa anya United States, nke a na-ebu ụzọ emeri, dị ka e buru ụzọ merie Rom nke Ọdịda Anyanwụ.
“Dịka America, ala nke nnwere onwe n’ihe metụtara okpukpe, ga-ejikọta onwe ya na Ndị Pọp n’ịmanye akọ na uche na n’ime ka ndị mmadụ sọpụrụ ụbọchị izu ike ụgha, a ga-eduba ndị mmadụ nke mba ọ bụla n’elu ụwa nile ka ha soro ihe atụ ya.” Testimonies, volume 6, 18.
Ụda opi anọ nke mbụ na-anọchi anya ọgbọ anọ nke akụkọ ihe mere eme nke America, ma mgbe United States dara, ala ahụ dị ebube nke amaokwu iri anọ na otu nke Daniel iri na otu ka dapụrụ ọhụrụ, ihe mgbochi na-esote ya bụkwa Ijipt, ihe nnọchianya nke mba ndị ọzọ nile nke ụwa. Mgbe ahụ, United Nations, bụ ndị eze iri ahụ, kwekọrọ inye ọchịchị nke asaa ha nye papacy, n’ihi “oge dị mkpirikpi—otu awa,” n’akwụkwọ Mkpughe iri na asaa. Nke a na-eme n’emume ụbọchị ọmụmụ Herod, mgbe ọ kwere nkwa ọkara nke alaeze ya. N’emume ụbọchị ọmụmụ Herod, n’awa ahụ ka ihe odide aka ahụ pụtara n’elu plasta nke mgbidi, ma e gburu Belshazzar. Awa ahụ na-abịa n’iwu Sunday ma na-aga n’ihu ruo mgbe oge amara mmadụ ga-emechi. A na-emeri ọchịchị nke asaa ahụ dị ka e sere onyinyo ya n’mbibi mgbidi Constantinople ndị dara n’afọ 1453. Site n’iwu Sunday na United States, dị ka e sere onyinyo ya n’afọ 1449, ruo n’odida Constantinople n’afọ 1453 bụ afọ anọ ihe nnọchianya. Papacy natara ọnya ya na-egbu egbu n’afọ 1798.
N’ime Daniel iri na otu amaokwu iri anọ, ọchịchị popu dara n’afọ 1798, n’oge ọgwụgwụ. Mgbe ahụ eze nke ndịda dara n’afọ 1989, n’oge ọgwụgwụ. United States na-ada n’amaokwu iri anọ na otu, Egypt na-adakwa n’amaokwu iri anọ na abụọ, ọchịchị popu abịaakwa n’ịda ya nke abụọ na nke ikpeazụ n’amaokwu iri anọ na ise.
“Site n’ịrị elu na ọdịda nke mba dị iche iche, dị ka e mere ka o doo anya n’akwụkwọ Daniel na Mkpughe, anyị kwesị ịmụta otú ebube nke naanị n’èzí na nke ụwa si bụrụ ihe na-enweghị uru. Babilọn, ya na ike na ịma mma ya niile, nke ụwa anyị ahụbeghịkwa ụdị ya kemgbe ahụ,—ike na ịma mma nke n’anya ndị mmadụ nke oge ahụ yiri ihe siri ike ma na-adịgide adịgide,—lee otú o si kpamkpam gafee! Dị ka ‘ifuru ahịhịa,’ ọ lara n’iyi. James 1:10. Otu a ka alaeze Midia na Peshia lara n’iyi, nakwa alaeze Gris na Rom. Otu a ka ihe niile na-enweghị Chineke dịka ntọala ha si ala n’iyi. Naanị ihe ahụ e jikọtara na nzube Ya, ma na-egosipụta agwa Ya, pụrụ ịdịgide. Ụkpụrụ Ya bụ naanị ihe ndị kwụsie ike ụwa anyị maara.” Prophets and Kings, 548.
Ọdịda nke United States (onye-amụma ụgha) n’amaokwu nke iri anọ na otu ka e ji afọ 1449 mee ihe nnọchianya ya, ma ọdịda nke Egypt (agwọ ukwu ahụ) n’amaokwu nke iri anọ na abụọ ka e ji afọ 1453 mee ihe nnọchianya ya, papacy ahụkwa (anụ ọhịa ahụ) na-abịa na njedebe ya, n’enweghị onye ga-enyere ya aka, dịka e ji afọ 1798 mee ihe nnọchianya ya. A na-ewedata onye-amụma ụgha na agwọ ukwu ahụ site n’ike ndị opi, a na-ewedakwa anụ ọhịa ahụ site n’ike agwọ ukwu.
Ọnụọgụ anọ bụ ihe nnọchianya nke mgbasa alaeze. Alaeze Alekzanda tisasịrị ghọọ alaeze anọ, Ijipt dakwara n’Oké Osimiri Uhie n’ọgbọ nke anọ, Izrel na-akpọkwa isiala nye anyanwụ n’ihe arụ nke anọ dị n’Ezikiel isi nke asatọ. Ọgbọ anọ nke okpukpe Protestant na usoro ọchịchị rịpọblịk n’ime anụ ọhịa ahụ nke si n’ala pụta malitere n’afọ 1798, ga-agwụkwa n’oge iwu Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya maka mpi abụọ ahụ. Ikpe ntaramahụhụ anọ dị oké njọ megide Jerusalem n’akwụkwọ Ezikiel na-egosipụta ikpe ntaramahụhụ anọ megide United States, ikpe ntaramahụhụ anọ ahụ megide alaeze nke isii n’amụma Baịbụl bụkwa ihe atụ amụma nke afọ anọ ahụ site n’afọ 1449 ruo n’afọ 1453, mgbe alaeze nke asaa n’amụma Baịbụl kwetara inye ọchịchị popu ọkara alaeze ya n’ime mmekọrịta chọọchị na ọchịchị obodo nke nwanyị akwụna nke Taia na-achị.
Afọ anọ ahụ site n’afọ 1449 ruo 1453 na-anọchi anya ọnwụ nke alaeze nke asaa n’oge iwu Sunday, ha na-anọchikwa anya oge ọnwụ nke alaeze nke asatọ site n’iwu Sunday ruo ná mmechi oge amara. Mmeri e meriri Ijipt, nke bụ ụwa ma bụrụkwa dragọn ahụ e nyere papacy, bụ fractal n’isi mmalite oge a na-anọchi anya ya site n’afọ anọ ahụ nke 1449 ruo 1453. Nke a na-akọwapụta ọdịda Constantinople n’oge iwu Sunday, ma mesịa kwa ọzọ mgbe Michael biliri. Mgbe Michael biliri, a tọhapụrụ ndị mmụọ ozi anọ ahụ kpamkpam dịka mmụọ nsọ siri kụziere.
“A hụrụ m na ndị mmụọ ozi anọ ahụ ga-ejide ifufe anọ ahụ ruo mgbe ọrụ Jisọs ga-agwụ n’ebe nsọ, mgbe ahụkwa ọrịa asaa ikpeazụ ahụ ga-abịa.” Early Writings, 36.
Akụkụ anọ e kewara alaeze Alexander n’ime ha, opi anọ megide Rom nke Ọdịda Anyanwụ, ifufe anọ a tọhapụrụ megide Rom nke Ọwụwa Anyanwụ, ikpe ntaramahụhụ anọ dị oké njọ megide Jerusalem, ifufe anọ a ga-atọhapụ mgbe ọchịchị popu ga-eru ọgwụgwụ ya n’enweghị onye ga-enyere ya aka. Ebe e gosipụtarala ihe nnọchianya amụma ndị a, anyị ga-atụle ahụhụ nke abụọ n’ihe gbasara itinye ya n’ọrụ n’oge iwu Sọnde nke ga-abịa n’oge na-adịghị anya.
Kansụl nke Florence
N’afọ 1439, na Kansụl nke Florence (nke a na-akpọkwa Njikọ nke Florence), ndị nnọchi anya Chọọchị Ọtọdọks nke Ọwụwa Anyanwụ (nke Eze Ukwu Byzantium, John VIII Palaiologos, na Patriaki nke Konstantinopul duziri) bịanyere aka n’iwu nkịtị nke njikọ ha na Chọọchị Katọlik Rom. Ha kwetara ikweta Pope nke Rom dịka isi (ikike kachasị elu) nke Chọọchị nile.
N’ihi na di bụ isi nke nwunye, dịka Kraịst bụ Isi nke nzukọ: ọ bụkwa Onye Nzọpụta nke ahụ. Ndị Efesọs 5:23.
Okwukwe Nicene
Eze Ukwu na Onyeisi Nchụàjà nabatara “nkebi ahịrịokwu Filioque” n’ime Okwukwe Nicene, nke bụ mgbakwunye e tinyere n’Okwukwe Nicene, na-ekwu na Mmụọ Nsọ si n’aka Nna na Ọkpara pụta. Okwukwe Nicene bụ otu n’ime nkwupụta okwukwe ndị kachasị mkpa ma bụrụkwa ndị a na-ejikarị eme ihe n’akụkọ ihe mere eme nke okwukwe Katọlik. Okwukwe Nicene bụ nchịkọta nkenke nke nkwenkwe ndị bụ isi nke Katọlik. E dere ya na mbụ iji chebe eziokwu banyere onye Jisọs Kraịst bụ. N’afọ 325, nnukwu esemokwu bilitere n’ihi na otu onye nchụàjà aha ya bụ Arius kuziri na Chineke Nna kere Jisọs, nakwa na Ọ bụghị Chineke n’uju.
Eze Ukwu Constantine kpọkọtara Kansụl Mbụ nke Nicaea iji dozie okwu ahụ. Kansụl ahụ kwusiri ike na Jizọs bụ Chineke n’ụzọ zuru ezu, nakwa na Ya na Nna bụ “otu n’ọdịdị ịdị adị.” E mesịrị gbasawanye Nkwupụta Okwukwe ahụ na Kansụl nke Constantinople n’afọ 381. N’ebe a, a ga-arịba ama na e guzobere Nkwupụta Okwukwe nke Nicaea n’akụkọ ihe mere eme nke Constantine nke Mbụ, nakwa na ọ ga-abụ ihe iseokwu nye Constantine ikpeazụ, ya bụ Constantine nke Iri na Otu, onye bụ Eze Ukwu ikpeazụ nke Alaeze Ukwu Byzantine nke ọwụwa anyanwụ. A na-egosipụta Constantine Onye Ukwu, onye bụ onye mbụ, ugboro ugboro dị ka isiokwu n’amụma Baịbụl. Ọ bụ onye ọchịchị nọ ná mmalite alaeze ukwu nke ọwụwa anyanwụ, ya mere ọ bụ ihe atụ nke onye ọchịchị nọ n’ọgwụgwụ alaeze ukwu nke ọwụwa anyanwụ. Onye na-amụ amụma aghaghị ịrịba ama na Nkwupụta Okwukwe nke Nicaea bụ akụkụ nke akụkọ ihe mere eme nke mmalite nakwa nke ọgwụgwụ, ma ọ bụrụ na ọ na-aghọta ụkpụrụ alfa na omega.
N’afọ 381, e mere mmelite na Nkwupụta Okwukwe Nicene site n’itinye ozizi Banyere Purgatory, ozizi Banyere Eucharist, tinyere nnabata iji achịcha na-enweghị yist n’Eucharist, nke bụ omume Latin. Nkwupụta Okwukwe nke 381 nakwa nabatara nghọta Katọlik banyere mmehie mbụ na ndụ mgbe ọnwụ gasịrị. O kwụsịrị n’ahịrị a dị mkpa: “Anyị na-akọwapụtakwa na oche nsọ nke ndịozi na Pontiff Rom nwere isi n’elu ụwa nile ma bụrụ ezigbo onye nnọchi anya Kraịst.”
Na Kansụl Florence, e bịanyekwara aka n’ụdị ọzọ e mezigharịrị na Julaị 6, 1439, afọ 14 tupu Constantinople ada n’aka ndị Ottoman Turks na 1453. E bịanyere aka na njikọ ahụ n’okpuru nrụgide ndọrọ ndọrọ ọchịchị siri ike. Alaeze Ukwu Byzantium nọ n’ọnọdụ nkụda mmụọ, na-achọsi enyemaka agha ike n’aka Ụwa Ọdịda Anyanwụ megide ndị Ottoman na-abịa n’ihu. Mgbe ndị nnọchiteanya Gris laghachiri n’ụlọ, ọtụtụ ndị ụkọchukwu, ndị mọnk, na ndị nkịtị nọ n’Ọwụwa Anyanwụ jụrụ nkwekọrịta ahụ ike. Ọtụtụ n’ime ndị bishọp bịanyere aka na ya mechara wepụ nkwado ha. A naghị etinye njikọ ahụ n’ọrụ n’uju ma Chọọchị Ọtọdọks nke Ọwụwa Anyanwụ jụkwara ya n’ụzọ iwu kwadoro n’afọ ndị sochirinụ. Ka ọ na-erule mgbe Constantinople dara na 1453, njikọ ahụ adịworịla n’eziokwu n’ọnọdụ ndakpọ. Ndị ọkà mmụta ihe mere eme na-akọwakarị ya dị ka njikọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke dara n’ihi nguzogide miri emi nke nkà mmụta okpukpe, omenala, na nke ọha mmadụ.
Na Kansụl Mbụ nke Nicaea, nke e mere n’afọ 325, a nakweere Nkwupụta Okwukwe nke Nicaea. A kara ya akara n’oge dị afọ ise tupu afọ 330, mgbe afọ 360 ahụ nke Daniel isi iri na otu, amaokwu iri abụọ na anọ, bụ́ ndị e ji otu “oge” nọchite anya ha, gwụchara.
Ọ ga-abata n’udo ọbụna n’ebe ndị kasị baa ụba nke ógbè ahụ; ọ ga-emekwa ihe ndị nna ya ha emeghị, ma ọ bụ nna nna ya; ọ ga-ekesakwa n’etiti ha ngwongwo e butere n’agha, na ihe a kwatara, na akụnụba: ee, ọ ga-akpa nkata ya megide ebe ewusiri ike, ọbụna ruo otu oge. Daniel 11:24.
Ma afọ 31 tupu Kraịst ma afọ 330 na-egosi “oge a kara aka” e kwuru n’amaokwu iri abụọ na asaa na nke iri abụọ na itoolu nke Daniel isi iri na otu.
Ma obi ndị eze abụọ a ga-adị ime ihe ọjọọ, ha ga-ekwukwa okwu ụgha n’otu tebụl; ma ọ gaghị aga nke ọma: n’ihi na njedebe ahụ ka ga-adị n’oge a kara aka. … N’oge a kara aka ọ ga-alọghachi, bịa n’ebe ndịda; ma ọ gaghị adị ka nke mbụ, ma ọ bụ ka nke ikpeazụ. Daniel 11:27, 29.
Eze ukwu mbụ na eze ukwu ikpeazụ, ndị aha ha bụ Constantine, na-anọchi anya mmalite (330) na ngwụcha (1449–1453) nke usoro amụma nke Rom nke Ọwụwa Anyanwụ. Alfa na Omega nke usoro amụma nke Rom nke Ọwụwa Anyanwụ, nke a na-akpọ Alaeze Ukwu Byzantine, nwere njikọ na ngwụcha afọ narị atọ na iri isii Rom nke ndị eze ukwu ji chịa n’enweghị onye ka ya, site n’agha Actium n’afọ 31 tupu a mụọ Kraịst ruo n’afọ 330, wee si ebe ahụ gaa n’ihu ruo 1453. Tupu agha Actium n’afọ 31 tupu a mụọ Kraịst, Mark Antony na Augustus Caesar kwuru okwu ụgha n’otu tebụl, ma okwu ụgha ndị ahụ enwetaghị ihe ịga nke ọma. Tupu afọ 330, n’afọ 325, a nakweere Nkwupụta Okwukwe nke Nicaea. Tupu afọ 1453, a nakweere ụdị e melitere nke otu Nkwupụta Okwukwe nke Nicaea ahụ kpọmkwem. Tupu afọ 31 tupu a mụọ Kraịst, ndị ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ kwuru okwu ụgha n’otu tebụl. N’afọ 325, e kwuru okwu ụgha nke ime mmụọ n’otu tebụl. Ndị akaebe abụọ ahụ na-eme ka a mata okwu ụgha nke ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke ime mmụọ ndị a nakweere n’afọ 1439 na Kansụl nke Florence. A kpọrọ Nkwupụta Okwukwe nke Nicaea ahụ e melitere Iwu Njikọta.
Ihe nrịbama mbụ n’ụzọ nke okwu ụgha n’otu tebụl mere tupu afọ 31 Tupu Kraịst, ọ dịkwa n’etiti òtù ndọrọ ndọrọ ọchịchị abụọ nke Rom na-efe arụsị. Oge a kara aka maka okwu ụgha ndị ahụ bụ afọ 31 Tupu Kraịst, ihe mejupụtara ya bụ Augustus, bụ́ ihe nnọchianya Rom, na-emegide njikọ aka nke otu nwoke na otu nwanyị na-anọchite anya Ijipt. E kwuru okwu ụgha nke ugboro abụọ n’afọ 325, oge a kara aka bụkwa afọ 330. E kwuru okwu ụgha nke ugboro atọ n’afọ 1439, oge a kara aka bụkwa afọ 1449–1453. Ndị nọ na tebụl ahụ n’afọ 1439 nọchitere anya Rom nke Ọdịda Anyanwụ na Rom nke Ọwụwa Anyanwụ, ebe Rom nke Ọwụwa Anyanwụ na-achọ imezu ebumnobi ndọrọ ndọrọ ọchịchị site n’ịnakwere arụmụka okpukpe. Afọ 31 Tupu Kraịst, nke afọ 330 sochiri, afọ 1453 esokwa, na-anọchite anya itinye ahịrị Rom n’ọrụ ugboro atọ.
Ihe iyi egwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị sitere na njikọ aka Mark Antony na Cleopatra bụ onyinyo nke ihe iyi egwu ime mmụọ sitere n’ozizi nduhie Arianism n’afọ 325, nke, n’aka nke ya, bụkwa onyinyo nke ihe iyi egwu ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke okpukpe sitere n’aka ndị Turk Alakụba n’afọ 1439.
Ozizi nke Nkwupụta Okwukwe Nicene bụ ụgha, ọ dịghịkwa eziokwu dị n’ime ha. Akwụkwọ e debanyere aha na July 6, 1439, na Kansụl nke Florence ka a kpọrọ Iwu nke Njikọta, ọ nọchikwara anya otu ụgha ndị ahụ na ọbụna nke ka ukwuu. Mgbe ndị nnọchiteanya ahụ laghachiri Constantinople na 1439, a nabatara ha site n’ọnụma na ebubo nke nrara. Okwu a wee gbasaa: “Ka mma okpu ndị Turkey karịa okpu mitre nke Pope.”
E debanyere njikọ ahụ n’akwụkwọ nke ukwu n’ihi na Eze Ukwu Byzantium nọ n’ọnọdụ ịda mba nke ukwuu n’ịchọ enyemaka agha sitere n’Ọdịda Anyanwụ megide ndị Ottoman. Ozugbo o doo anya na enyemaka agha dị nnọọ ntakịrị (ma ọ bụ na ọ dịghị) ga-abịa, nkwado e nyere njikọ ahụ kwụsịrị kpamkpam. N’afọ 1450–1451, ọtụtụ nzukọ ụka nke Ọwụwa Anyanwụ jụrụ njikọ ahụ, ma mgbe Constantinople dara n’afọ 1453, a hapụrụ njikọ ahụ kpamkpam. Nsonaazụ ikpeazụ nke Iwu Njikọ nke Florence ka Chọọchị Ọtọdọks nke Ọwụwa Anyanwụ na-ewere dị ka kansụl dara ada ma bụrụkwa nke a jụrụ ajụ. A naghị amata ya dịka nke ziri ezi. Otú ọ dị, Chọọchị Roman Katọlik ka na-ewere ya dịka kansụl ọgbakọ ụwa nile nke ziri ezi.
Anyị na-atọ ntọala echiche iji ghọta otú njirimara amụma nke ahụhụ nke abụọ si apụtaghachi n’akụkọ ihe mere eme nke ahụhụ nke atọ. Amụma afọ otu narị na iri ise nke ahụhụ nke mbụ malitere n’ụbọchị 27 nke ọnwa Julaị, 1299, wee gwụ n’ụbọchị 27 nke ọnwa Julaị, 1449.
1449
A mụrụ Constantine XI Palaiologos n’afọ 1404, ọ chịrịkwa site na Jenụwarị 1449 ruo n’ụbọchị 29 Mee 1453. Ọ bụ eze ukwu ikpeazụ nke Alaeze Ukwu Rom nke Ọwụwa Anyanwụ (Byzantine), nke dịworo ihe karịrị afọ 1,100. O ji obi ike duru ndị na-agbachitere Constantinople n’oge ndị Ottoman nọchibidoro obodo ahụ n’afọ 1453; o nwere nanị ndị na-agbachitere obodo ahụ dị ihe dị ka 7,000 ruo 8,000 iji lụso usuu ndị agha Mehmed II nke karịrị mmadụ 80,000 ọgụ. Ọ nwụrụ ka ọ na-alụ ọgụ n’elu mgbidi obodo ahụ n’ụbọchị 29 Mee 1453, mgbe e mechara weghara Constantinople. Ọ dịghị mgbe a matara ozu ya n’ụzọ na-enweghị mgbagha. Ọnwụ ya gosiri njedebe nke Alaeze Ukwu Rom (nke ikpeazụ nọgidere dị kpọmkwem site n’alaeze ukwu Augustus hiwere n’afọ 27 tupu Kraịst).
A na-echeta ya n’akụkọ ihe mere eme ndị Gris na n’omenala Ọtọdọks dịka dike a ma ama—onye a na-akpọkarị “Eze Ukwu Mabul” n’akụkọ ifo (nkwenkwe na ọ ga-alọghachi otu ụbọchị ịzọpụta Constantinople).
John VIII Palaiologos (1392–1448) bụ eze ukwu Alaeze Byzantium nke bu eze ukwu ikpeazụ ụzọ, onye chịrị site n’afọ 1425 ruo n’afọ 1448. Ọ bụ ọkpara Eze Ukwu Manuel II Palaiologos, bụrụkwa nwanne nwoke tọrọ Constantine XI. John VIII tinyere ihe ka ukwuu n’oge ọchịchị ya n’ịgbasi mbọ ike nke ukwuu ịzọpụta Alaeze Byzantium nke na-anwụ anwụ n’aka ndị Ottoman. N’afọ 1439, ọ gara Ịtali n’onwe ya ma duzie Kansụl nke Florence, ebe ya na ndị nnọchiteanya Chọọchị Ọtọdọks nke Ọwụwa Anyanwụ kwekọrịtara nwa oge ịlaghachi n’ịdị n’otu na Chọọchị Roman Katọlik ma nakwere Popu dị ka isi Chọọchị. Constantine Onye Ukwu eduzikwara Kansụl nke Nicaea. John VIII nwere olileanya na njikọ a na ọchịchị Popu ga-eweta enyemaka agha sitere n’Ebe Ọdịda Anyanwụ megide ndị Turk, ma ndị nọ na Constantinople megidere njikọ ahụ nke ukwuu, o mesịakwara daa. John VIII nwụrụ n’afọ 1448 (ọnwụ nkịtị), nanị afọ ise tupu e merie Constantinople n’afọ 1453. Nwanne ya nwoke Constantine XI wee ghọọ eze ukwu ma nwụọ ka ọ na-agbachitere obodo ahụ.
Mgbe Jọn VIII nwụsịrị n’afọ 1448, a họpụtara nwanne ya nwoke, Constantine XI, ka ọ nọchie ya. Ka ọ na-erule afọ 1448, Alaeze Ukwu Byzantine aghọwo obere steeti na-efe ohu, ndị Ottoman nwekwara mmetụta dị ukwuu n’ebe onye ga-anọdụ n’ocheeze dị na Constantinople nọ. N’ụbọchị Julaị 27, 1449, otu ihe omume ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị mkpa nke ukwuu mere n’afọ ikpeazụ nke Alaeze Ukwu Byzantine. Eze Ukwu Byzantine, Jọn VIII Palaiologos, anwụọla tupu ahụ, n’afọ 1448. A kpọsara nwanne ya nwoke, Constantine XI Palaiologos (eze ukwu ikpeazụ), dịka eze ukwu na Constantinople. Otú ọ dị, tupu Constantine XI arịgoro n’ocheeze n’ụzọ iwu kwadoro, o zigara ndị nnọchi anya ya n’aka Sultan Ottoman (Murad II) ma rịọ ya ka o nye ya ikike ịchị. Sultan ahụ nyere ya ikike ahụ, ọ bụkwa naanị mgbe ahụ ka e kpuwere Constantine XI okpueze n’usoro ma mata ya dịka eze ukwu. A hụrụ omume a dịka nnyefe nke nnwere onwe Byzantine n’aka onye ọzọ n’uche ha. Maka oge mbụ, otu eze ukwu Byzantine kwupụtara n’ihu ọha na ọ na-achị naanị site n’ikikere nke ndị Ottoman Turk. Naanị afọ anọ ka e mesịrị, n’afọ 1453, Constantinople dara n’aka ndị Ottoman.
Afọ narị atọ na iri itoolu na otu na ụbọchị iri na ise ka Julaị 27, 1449 gasịrị, n’Ọgọst 11, 1840, ndị Tọki chọrọ nchebe megide Ijipt site n’ido onwe ha n’okpuru mba ukwu anọ nke Yurop, wee si otú ahụ mezuo amụma banyere otu awa, otu ụbọchị, otu ọnwa na otu afọ. Anyị eguzobewozi ntọala ezi uche maka itinye ahụhụ mbụ na nke abụọ n’ọrụ n’oge iwu Sọnde nke ga-abịa n’oge na-adịghị anya. Pita, dị ka ihe nnọchianya nke ndị dị otu narị puku na puku iri anọ na anọ, na-anọchi anya ngagharị nke mmụọ ozi nke atọ, ebe William Miller na-anọchi anya ngagharị dị na mmụọ ozi nke mbụ na nke abụọ. Ngagharị abụọ ahụ nwere njikọ na “igodo.”
Mkpịsị-igodo nke ụlọ Devid ka M ga-edobe n’ubu ya; ya mere ọ ga-emepe, ọ dịghịkwa onye ga-emechi; ọ ga-emechikwa, ọ dịghịkwa onye ga-emepe. Aịsaịa 22:22.
M na-asịkwa gị, na ị bụ Pita, ma n’elu nkume a ka M ga-ewu nzukọ-nsọ M; ọnụ ụzọ ámá nke hel agaghịkwa emeri ya. M ga-enyekwa gị mkpịsị ugodo nke alaeze eluigwe: ihe ọ bụla ị ga-ekekọta n’ụwa ka a ga-ekekọta n’eluigwe: ihe ọ bụla ị ga-atọpụ n’ụwa ka a ga-atọpụ n’eluigwe. Matiu 16:18, 19.
N’isiokwu na-esonụ, anyị ga-atụle agha Nineveh ọ bụghị nanị dị ka “igodo” nke na-emeghe olulu na-enweghị ala, kamakwa dị ka igodo amụma nke na-ahazi akaebe dum dị na Daniel isi iri na otu n’usoro zuru oke. Ná nrọ Miller rọrọ, “igodo” ahụ e jikọtara n’obere igbe ahụ bụ usoro Miller ji amụ Akwụkwọ Nsọ. Iji amaokwu Akwụkwọ Nsọ mee ihe akaebe banyere akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, tinyere “ahịrị n’elu ahịrị” n’akụkọ ihe mere eme nke mmụọ ozi nke atọ, bụ igodo nke na-eme ka igodo nke Mkpughe isi itoolu nwee ike imeghe akụkọ ihe mere eme zoro ezo nke ozi mpụga nke amaokwu nke iri anọ ma hazie ya n’usoro.
Anyị ga-aga n’ihu na ntụle anyị n’isiokwu na-esonụ.
“Nye onye-amụma ahụ, wiil dị n’ime wiil, na ọdịdị nke ihe ndị dị ndụ e jikọtara na ha, ihe ndị a niile dị ka ihe gbagwojuru anya ma bụrụkwa ndị a na-apụghị ịkọwa. Ma a na-ahụ aka nke Amamihe na-enweghị nsọtụ n’etiti wiil ndị ahụ, ma usoro zuru oke bụ nsonaazụ nke ọrụ ya. Wiil ọ bụla na-arụ ọrụ n’otu nkwekọ zuru oke na wiil ọ bụla ọzọ.” Testimonies to Ministers, 214.