Akụkọ Nzuzo nke Amaokwu Nke Iri Anọ — Nọmba Iri na Isii

Ndị mmụọ ozi atọ nke Mkpughe isi nke iri na anọ na-anọchi anya ozi ịdọ aka ná ntị nke ndị Millerite, nke kwusara mmeghe nke ikpe; ma emesịa, ozi ịdọ aka ná ntị nke otu narị puku na iri anọ na anọ, nke na-ekwusa mmechi nke ikpe.

Ọpii asaa ahụ na-anọchite anya ike ndị Chineke jiri n’usoro nlekọta Ya nke amamihe mejuputa ikpé n’ahụ mba ndị manyere ofufe anyanwụ.

Opi anọ mbụ na-akọwapụta n’usoro mmebi na-aga n’ihu nke Rom ọdịda anyanwụ ruo n’afọ 476.

Nke ise na nke isii na-akọwapụta mbibi nke Alaeze Ukwu Rom nke Ọwụwa Anyanwụ site n’afọ 1449 ruo n’afọ 1453.

Opi atọ ikpeazụ ahụ na-anọchite anya Alakụba nke ahụhụ atọ ahụ.

Ọnọdụ nke na-akọwa ịchụsasị Israel ruo “oge asaa,” nke dị n’isi nke na-esote ozugbo n’akwụkwọ Levitikọs, ka e debere n’amaokwu ndị na-eduga n’iwu a na-enye banyere ịfụ opi jubili n’Ụbọchị Mkpuchi Mmehie.

Mgbe Miller ghọtara ikpe ahụ e kpebiri megide Izrel n’ihi imebi izu-ike sabbath nke ala n’isi nke iri abụọ na isii, o tinyere n’ọrụ ụkpụrụ ahụ na otu ụbọchị na-anọchi otu afọ, wee chọpụta na otu afọ bụ ụbọchị narị atọ na iri isii, nakwa na ugboro asaa nke narị atọ na iri isii bụ puku afọ abụọ na narị ise na iri abụọ nke ntaramahụhụ n’ihi imebi ọgbụgba-ndụ ahụ. Ọ bụ eziokwu amụma mbụ ọ chọpụtara. Ọ bụ ntọala nke eziokwu ndị ahụ mejupụtara ntọala ahụ nke Kraịst tọrọ site n’ọrụ Miller. Opi Jubili bụ nkwupụta nke ntọhapụ na nnwere onwe.

Ọfụfụ nke asaa bụ Islam nke ahụhụ nke atọ.

Opì-ìsì nke asaa nke Islam bụ eziokwu amụma nke mpụga, ma opì Jubili bụ eziokwu amụma nke ime nke ịgụnye n’ezi omume site n’okwukwe—ntọhapụ n’aka mmehie, nke, dị ka Nwanyị White si kwuo, bụ mmụọ-ozi nke atọ n’eziokwu. N’oge a na-afụ opì nke asaa, a ga-emezu ihe omimi ahụ nke, “Kraịst n’ime unu, olileanya nke ebube,” mgbe Kraịst ga-ejikọta ịdị Chineke Ya na ọdịmma mmadụ nke narị puku mmadụ otu narị na iri anọ na anọ. Ndị ga-anata mgbe ahụ akara nke Chineke ga-ekwusa ozi opì nke ịdọ aka ná ntị nke e sere dị ka ahụhụ nke atọ, nakwa dịka ịdọ aka ná ntị nke mmụọ-ozi nke atọ. Ahụhụ nke atọ na-enye ike n’ozi nke mmụọ-ozi nke atọ mgbe mmụọ-ozi ahụ, onye na-abụghị onye ọzọ karịa Jisọs Kraịst, ga-arịdata na ozi dị n’aka Ya.

Mgbe anyị mata na ọ bụ amụma oge nke ahụhụ mbụ na nke abụọ nyere ozi mmụọ ozi mbụ ike, na na ọ bụ amụma nke ahụhụ nke atọ na-enye ozi mmụọ ozi nke atọ ike, anyị na-akọwapụta opi ndị ahụ dịka “ikpé e wetara n’elu Rom n’ihi mmejuputa ofufe Sọnde.” Ikpé ndị ahụ nke Chineke n’ịlekọta ihe niile, karịchaa opi ahụhụ atọ ikpeazụ, kwekọrọ ma na-aga n’otu ahịrị na ozi ịdọ aka ná ntị nke mmụọ ozi atọ nke Mkpughe iri na anọ. Ahụhụ abụọ na mmụọ ozi abụọ n’akụkọ ihe mere eme nke ndị Millerite, na ahụhụ nke atọ na mmụọ ozi nke atọ n’akụkọ ihe mere eme nke ndị narị otu puku iri anọ na anọ. N’akụkọ mmalite nke mmụọ ozi mbụ na nke abụọ, ozi banyere mmeghe nke ikpe ahụ natara ike site n’imezu nke Islam nke ahụhụ mbụ na nke abụọ. N’akụkọ njedebe nke mmụọ ozi nke atọ, ozi nke na-ekwupụta mmechi nke ikpe ahụ natara ike site n’imezu nke Islam nke ahụhụ nke atọ.

Ike e nyere ná mmalite na ná njedebe ka e sere ya n’onyinyo site n’aka mmụọ-ozi nke Mkpughe iri na iri na asatọ, “onye na-erughị onye ọ bụla ọzọ ma e wezụga Jisọs Kraịst.” Ozi mpụta nke Alakụba na ozi ime nke ikpe bụ opi mpụta nke ahuhu nke atọ, ma ozi ime nke ikpe bụ opi nke mmụọ-ozi nke atọ. Opi mpụta nke Alakụba bụ amụma nke afọ puku abụọ na narị ise na iri abụọ, ma opi ime nke mmụọ-ozi nke atọ bụ afọ puku abụọ na narị atọ. Ha abụọ bịarutere ma kpọọ opi n’oge mmeghe nke ikpe nke ndị nwụrụ anwụ, ha abụọ wee bịarukwa ọzọ n’oge mmeghe nke ikpe nke ndị dị ndụ.

Mmụọ-ozi nke Mkpughe iri rutere n’ụbọchị Ọgọst 11, 1840, n’ime mmezu amụma nke Islam; ma site n’ime otú a, mmụọ-ozi ahụ mere ihe nnọchianya nke mbilite-nsọ nke mmụọ-ozi nke Mkpughe iri na asatọ, ya na mmezu nke amụma nke Islam. Ikpe Chineke megide nnupụisi nke iwu Ụka n’ụbọchị Sọnde na 321, ma mesịa ọzọ na 538, ka a na-anọchi anya ya site n’afụ̀ mbụ isii; ma ikpe Ya maka nnupụisi iwu Sọnde nke na-abịa n’oge na-adịghị anya ka a na-anọchi anya ya site n’afụ̀ nke asaa, nke bụ ajọ ihe nke atọ ma bụrụkwa mmụọ-ozi nke atọ. Ozi ịdọ aka ná ntị nke mmalite ikpe ahụ n’ụbọchị Ọktoba 22, 1844, na ozi ịdọ aka ná ntị nke ikpe nke ndị dị ndụ na 9/11, ka mmụọ-ozi nke asaa nyere ike, n’usoro ahụ Jones kọwara. Ndị mmụọ-ozi afụ̀ isii nọ n’isi nke asatọ na nke itoolu, mgbe ahụ n’isi nke iri ka mmụọ-ozi ahụ na-arịdata, onye na-erughị onye ọbụla ọzọ ma e wezụga Jizọs Kraịst. Ọ bụ onye nke asaa n’usoro ndị mmụọ-ozi ahụ, onye nke ajọ ihe nke atọ na-eso n’isi nke iri na otu, nke bụ afụ̀ nke asaa nke malitere ịfụ na 1844, ma ọ bụ onye nke asatọ n’usoro ndị mmụọ-ozi ndị ahụ nke na-eduga n’ebe mmụọ-ozi nke itoolu, nke iri, na nke iri na otu nọ na Mkpughe iri na anọ.

Ozi nke mmụọ-ozi nke atọ apụghị ikewapụ n’ozi ndị mmụọ-ozi nke mbụ na nke abụọ, ma ọ pụkwara ikewapụ ya n’ụkwụ opi asaa nke ikpe Chineke megide ndapụ n’ezi okwukwe. Ụkwụ opi anọ mbụ nke ikpe n’isi nke asatọ nke Mkpughe na-egosi mbibi na-aga n’ihu nke Rom ọdịda anyanwụ mgbe iwu Sọnde mbụ nke Constantine gasịrị n’afọ 321, ma bido na nkewa o kewara alaeze ahụ n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ n’afọ 330.

Ụda opi anọ nke mbụ na-anọchi anya ọgbọ anọ nke akụkọ ihe mere eme nke America, ma mgbe United States dara, ala ahụ dị ebube nke amaokwu iri anọ na otu nke Daniel iri na otu ka dapụrụ ọhụrụ, ihe mgbochi na-esote ya bụkwa Ijipt, ihe nnọchianya nke mba ndị ọzọ nile nke ụwa. Mgbe ahụ, United Nations, bụ ndị eze iri ahụ, kwekọrọ inye ọchịchị nke asaa ha nye papacy, n’ihi “oge dị mkpirikpi—otu awa,” n’akwụkwọ Mkpughe iri na asaa. Nke a na-eme n’emume ụbọchị ọmụmụ Herod, mgbe ọ kwere nkwa ọkara nke alaeze ya. N’emume ụbọchị ọmụmụ Herod, n’awa ahụ ka ihe odide aka ahụ pụtara n’elu plasta nke mgbidi, ma e gburu Belshazzar. Awa ahụ na-abịa n’iwu Sunday ma na-aga n’ihu ruo mgbe oge amara mmadụ ga-emechi. A na-emeri ọchịchị nke asaa ahụ dị ka e sere onyinyo ya n’mbibi mgbidi Constantinople ndị dara n’afọ 1453. Site n’iwu Sunday na United States, dị ka e sere onyinyo ya n’afọ 1449, ruo n’odida Constantinople n’afọ 1453 bụ afọ anọ ihe nnọchianya. Papacy natara ọnya ya na-egbu egbu n’afọ 1798.

N’ime Daniel iri na otu amaokwu iri anọ, ọchịchị popu dara n’afọ 1798, n’oge ọgwụgwụ. Mgbe ahụ eze nke ndịda dara n’afọ 1989, n’oge ọgwụgwụ. United States na-ada n’amaokwu iri anọ na otu, Egypt na-adakwa n’amaokwu iri anọ na abụọ, ọchịchị popu abịaakwa n’ịda ya nke abụọ na nke ikpeazụ n’amaokwu iri anọ na ise.

Ọdịda nke United States (onye-amụma ụgha) n’amaokwu nke iri anọ na otu ka e ji afọ 1449 mee ihe nnọchianya ya, ma ọdịda nke Egypt (agwọ ukwu ahụ) n’amaokwu nke iri anọ na abụọ ka e ji afọ 1453 mee ihe nnọchianya ya, papacy ahụkwa (anụ ọhịa ahụ) na-abịa na njedebe ya, n’enweghị onye ga-enyere ya aka, dịka e ji afọ 1798 mee ihe nnọchianya ya. A na-ewedata onye-amụma ụgha na agwọ ukwu ahụ site n’ike ndị opi, a na-ewedakwa anụ ọhịa ahụ site n’ike agwọ ukwu.

Afọ anọ ahụ site n’afọ 1449 ruo 1453 na-anọchi anya ọnwụ nke alaeze nke asaa n’oge iwu Sunday, ha na-anọchikwa anya oge ọnwụ nke alaeze nke asatọ site n’iwu Sunday ruo ná mmechi oge amara. Mmeri e meriri Ijipt, nke bụ ụwa ma bụrụkwa dragọn ahụ e nyere papacy, bụ fractal n’isi mmalite oge a na-anọchi anya ya site n’afọ anọ ahụ nke 1449 ruo 1453. Nke a na-akọwapụta ọdịda Constantinople n’oge iwu Sunday, ma mesịa kwa ọzọ mgbe Michael biliri. Mgbe Michael biliri, a tọhapụrụ ndị mmụọ ozi anọ ahụ kpamkpam dịka mmụọ nsọ siri kụziere.

N’afọ 1439, na Kansụl nke Florence (nke a na-akpọkwa Njikọ nke Florence), ndị nnọchi anya Chọọchị Ọtọdọks nke Ọwụwa Anyanwụ (nke Eze Ukwu Byzantium, John VIII Palaiologos, na Patriaki nke Konstantinopul duziri) bịanyere aka n’iwu nkịtị nke njikọ ha na Chọọchị Katọlik Rom. Ha kwetara ikweta Pope nke Rom dịka isi (ikike kachasị elu) nke Chọọchị nile.

Eze Ukwu na Onyeisi Nchụàjà nabatara “nkebi ahịrịokwu Filioque” n’ime Okwukwe Nicene, nke bụ mgbakwunye e tinyere n’Okwukwe Nicene, na-ekwu na Mmụọ Nsọ si n’aka Nna na Ọkpara pụta. Okwukwe Nicene bụ otu n’ime nkwupụta okwukwe ndị kachasị mkpa ma bụrụkwa ndị a na-ejikarị eme ihe n’akụkọ ihe mere eme nke okwukwe Katọlik. Okwukwe Nicene bụ nchịkọta nkenke nke nkwenkwe ndị bụ isi nke Katọlik. E dere ya na mbụ iji chebe eziokwu banyere onye Jisọs Kraịst bụ. N’afọ 325, nnukwu esemokwu bilitere n’ihi na otu onye nchụàjà aha ya bụ Arius kuziri na Chineke Nna kere Jisọs, nakwa na Ọ bụghị Chineke n’uju.

N’afọ 381, e mere mmelite na Nkwupụta Okwukwe Nicene site n’itinye ozizi Banyere Purgatory, ozizi Banyere Eucharist, tinyere nnabata iji achịcha na-enweghị yist n’Eucharist, nke bụ omume Latin. Nkwupụta Okwukwe nke 381 nakwa nabatara nghọta Katọlik banyere mmehie mbụ na ndụ mgbe ọnwụ gasịrị. O kwụsịrị n’ahịrị a dị mkpa: “Anyị na-akọwapụtakwa na oche nsọ nke ndịozi na Pontiff Rom nwere isi n’elu ụwa nile ma bụrụ ezigbo onye nnọchi anya Kraịst.”

Na Kansụl Florence, e bịanyekwara aka n’ụdị ọzọ e mezigharịrị na Julaị 6, 1439, afọ 14 tupu Constantinople ada n’aka ndị Ottoman Turks na 1453. E bịanyere aka na njikọ ahụ n’okpuru nrụgide ndọrọ ndọrọ ọchịchị siri ike. Alaeze Ukwu Byzantium nọ n’ọnọdụ nkụda mmụọ, na-achọsi enyemaka agha ike n’aka Ụwa Ọdịda Anyanwụ megide ndị Ottoman na-abịa n’ihu. Mgbe ndị nnọchiteanya Gris laghachiri n’ụlọ, ọtụtụ ndị ụkọchukwu, ndị mọnk, na ndị nkịtị nọ n’Ọwụwa Anyanwụ jụrụ nkwekọrịta ahụ ike. Ọtụtụ n’ime ndị bishọp bịanyere aka na ya mechara wepụ nkwado ha. A naghị etinye njikọ ahụ n’ọrụ n’uju ma Chọọchị Ọtọdọks nke Ọwụwa Anyanwụ jụkwara ya n’ụzọ iwu kwadoro n’afọ ndị sochirinụ. Ka ọ na-erule mgbe Constantinople dara na 1453, njikọ ahụ adịworịla n’eziokwu n’ọnọdụ ndakpọ. Ndị ọkà mmụta ihe mere eme na-akọwakarị ya dị ka njikọ ndọrọ ndọrọ ọchịchị nke dara n’ihi nguzogide miri emi nke nkà mmụta okpukpe, omenala, na nke ọha mmadụ.

Ozizi nke Nkwupụta Okwukwe Nicene bụ ụgha, ọ dịghịkwa eziokwu dị n’ime ha. Akwụkwọ e debanyere aha na July 6, 1439, na Kansụl nke Florence ka a kpọrọ Iwu nke Njikọta, ọ nọchikwara anya otu ụgha ndị ahụ na ọbụna nke ka ukwuu. Mgbe ndị nnọchiteanya ahụ laghachiri Constantinople na 1439, a nabatara ha site n’ọnụma na ebubo nke nrara. Okwu a wee gbasaa: “Ka mma okpu ndị Turkey karịa okpu mitre nke Pope.”

E debanyere njikọ ahụ n’akwụkwọ nke ukwu n’ihi na Eze Ukwu Byzantium nọ n’ọnọdụ ịda mba nke ukwuu n’ịchọ enyemaka agha sitere n’Ọdịda Anyanwụ megide ndị Ottoman. Ozugbo o doo anya na enyemaka agha dị nnọọ ntakịrị (ma ọ bụ na ọ dịghị) ga-abịa, nkwado e nyere njikọ ahụ kwụsịrị kpamkpam. N’afọ 1450–1451, ọtụtụ nzukọ ụka nke Ọwụwa Anyanwụ jụrụ njikọ ahụ, ma mgbe Constantinople dara n’afọ 1453, a hapụrụ njikọ ahụ kpamkpam. Nsonaazụ ikpeazụ nke Iwu Njikọ nke Florence ka Chọọchị Ọtọdọks nke Ọwụwa Anyanwụ na-ewere dị ka kansụl dara ada ma bụrụkwa nke a jụrụ ajụ. A naghị amata ya dịka nke ziri ezi. Otú ọ dị, Chọọchị Roman Katọlik ka na-ewere ya dịka kansụl ọgbakọ ụwa nile nke ziri ezi.

A na-echeta ya n’akụkọ ihe mere eme ndị Gris na n’omenala Ọtọdọks dịka dike a ma ama—onye a na-akpọkarị “Eze Ukwu Mabul” n’akụkọ ifo (nkwenkwe na ọ ga-alọghachi otu ụbọchị ịzọpụta Constantinople).

Mgbe Jọn VIII nwụsịrị n’afọ 1448, a họpụtara nwanne ya nwoke, Constantine XI, ka ọ nọchie ya. Ka ọ na-erule afọ 1448, Alaeze Ukwu Byzantine aghọwo obere steeti na-efe ohu, ndị Ottoman nwekwara mmetụta dị ukwuu n’ebe onye ga-anọdụ n’ocheeze dị na Constantinople nọ. N’ụbọchị Julaị 27, 1449, otu ihe omume ndọrọ ndọrọ ọchịchị dị mkpa nke ukwuu mere n’afọ ikpeazụ nke Alaeze Ukwu Byzantine. Eze Ukwu Byzantine, Jọn VIII Palaiologos, anwụọla tupu ahụ, n’afọ 1448. A kpọsara nwanne ya nwoke, Constantine XI Palaiologos (eze ukwu ikpeazụ), dịka eze ukwu na Constantinople. Otú ọ dị, tupu Constantine XI arịgoro n’ocheeze n’ụzọ iwu kwadoro, o zigara ndị nnọchi anya ya n’aka Sultan Ottoman (Murad II) ma rịọ ya ka o nye ya ikike ịchị. Sultan ahụ nyere ya ikike ahụ, ọ bụkwa naanị mgbe ahụ ka e kpuwere Constantine XI okpueze n’usoro ma mata ya dịka eze ukwu. A hụrụ omume a dịka nnyefe nke nnwere onwe Byzantine n’aka onye ọzọ n’uche ha. Maka oge mbụ, otu eze ukwu Byzantine kwupụtara n’ihu ọha na ọ na-achị naanị site n’ikikere nke ndị Ottoman Turk. Naanị afọ anọ ka e mesịrị, n’afọ 1453, Constantinople dara n’aka ndị Ottoman.

Anyị ga-aga n’ihu na ntụle anyị n’isiokwu na-esonụ.