Panium - Nọmba Ise

Akwụkwọ Daniel na-ekpughe akụkọ amụma pụrụ iche, na-akpa ụkpụrụ nke ikwughachi na ime ka ọ baa ụba nke na-adọkpụ n’ime ọhụụ ya niile, site n’onyinyo ahụ e ji ọla dị iche iche mee nke isi nke 2 ruo n’esemokwu ndị eze dị mgbagwoju anya nke isi nke 11. N’ime usoro a, ihe àmà siri ike na-apụta: Agha Actium n’afọ 31 BC, nke mechiri na ọdịda Ijipt n’afọ 30 BC, guzo dị ka mmezu dị oke mkpa nke Daniel 11:25, 26, na-akara mbido ọchịchị kachasị elu nke Rome ndị ọgọ mmụọ ruo afọ 360.

Daniel 11 malitere site n’ịrị elu na ọdịda nke alaeze dị iche iche sochiri ọnwụ Alexander Onye Ukwu n’afọ 323 T.K. Ma, ruo n’amaokwu nke 14, mgbanwe na-apụta. N’ihe dị ka afọ 200 T.K., mgbe Antiochus III (Magnus) na-akwado maka Agha Panium imegide eze nwata Ptolemy V, Rom tinyere aka, ọ bụghị dịka onye na-ekiri ihe naanị, kama dịka “ndi nāpunara ndi nke gi.” N’ịbụ ndị na-echegbu onwe ha banyere ịkwado inweta wit Ijipt n’etiti ọgba aghara Hellenistic, Rom gosipụtara ike mmetụta ya n’oge Agha Makedonia nke Abụọ (200–197 T.K.), si otú a dozie ụzọ maka ọrụ amụma ya.

Gaa n’ihu ruo n’afọ 63 BC, amaokwu nke 16 wee nweta mmezu ya mgbe Pompey wakporo Jerusalem, banye n’Ebe Nsọ Kachasị Nsọ, ma kwupụta ọchịchị Rom n’elu “ala ahụ dị ebube.” Site n’ebe a, amaokwu nke 17 ruo nke 22 na-akọwa usoro ndị ọchịchị Rom na-esochi ibe ha: ọgụ Pompey lụrụ n’ọwụwa anyanwụ, mmeri Julius Caesar na igbu ya n’afọ 44 BC, ọchịchị Augustus Caesar nke ibuli ụtụ isi (dị ka e kwuru na Luke 2:1) nke kwụsịrị n’afọ 14 AD, na Tiberius na-elekọta mkpọgide Kraịst n’obe n’afọ 31 AD, mgbe e mebiri “onyeisi nke ọgbụgba ndụ.” Ahịrị amụma ahụ, site na Pompey na Jerusalem ruo Titus na Jerusalem n’afọ 70 AD, na-egosipụta usoro ọchịchị Rom n’elu ndị Chineke.

Ịmalite na otu Jeneraal Rom desegharị ụlọ nsọ ruo na njedebe mgbe otu Jeneraal Rom bibiri ụlọ nsọ na-enye akara ngosipụta nke Alfa na Omega. Ịmalite na desegharị ma kwụsị na mbibi, ahịrị akụkọ ihe mere eme ahụ nwekwara desegharị na mbibi nke Onye ahụ kwuru banyere Onwe Ya, “Bibienụ ụlọ nsọ a, n’ime ụbọchị atọ M ga-ebulikwa ya.” Eziokwu mejupụtara mkpụrụedemede mbụ, nke iri na atọ, na nke ikpeazụ nke mkpụrụedemede Hibru, ma ahịrị ahụ nke malitere na Pompey ma kwụsị na Titus gụnyekwara mbibi ụlọ nsọ dị n’etiti, nke etiti obe atọ ahụ, e guzobere n’etiti izu ahụ nke Kraịst bịara ikwenye ọgbụgba ndụ ahụ, na-anọchi anya ya. Amaokwu iri na isii ruo iri abụọ na abụọ na-anọchi anya ahịrị amụma nke na-eburu akara ngosipụta nke eziokwu. E nwere ole na ole n’ime ahịrị amụma dị mkpa n’ime akụkọ ihe mere eme nke amaokwu ndị ahụ na-anọchi anya ya, ma isi isiokwu nke ahịrị ahụ bụ ọchịchị aka Rome n’elu ndị Juu.

Amaokwu nke 23 “na-ekwughachi ma na-agbatịkwa” site n’ịlaghachi azụ n’afọ 161–158 T.K., mgbe ndị Juu n’okpuru Judas Maccabeus mere ọgbụgba ndụ ha na Rom (1 Maccabees 8). Nke a na-eme ka atụmatụ pụrụ iche Rom ji wulite alaeze ya pụta ìhè—imeri site n’ọgbụgba ndụ na njikọ aka, bụ ụzọ dị iche na nke ndị bu ya ụzọ. Amaokwu nke 24 na-emechi akụkụ a, na-arịba ama na Rom ga “ebu amụma aghụghọ ya site n’ebe e wusiri ike, ọbụna ruo otu oge.”

A pụrụ ịghọta okwu a sụgharịrị ịbụ “megide” dịka okwu ahụ bụ “site na”. Rom na-ebu amụma banyere aghụghọ ya dị iche iche “site na”. Okwu ahụ bụ “site na” n’amaokwu a na-atụ aka n’obodo Rom, obi ndọrọ ndọrọ ọchịchị na nke agha nke alaeze ahụ, dịka ntọala nke atụmatụ ya. “Oge” ahụ n’amụma bụ afọ 360, malite mgbe Ijipt dara na afọ 30 T.K. mgbe Actium gasịrị, ma kwụsị na afọ 330 mgbe Constantine hapụrụ Rom gaa Constantinople.

Amaokwu nke 25 na nke 26 na-elekwasị anya kpọmkwem n’Actium n’onwe ya.

N’afọ 31 T.K., Octavian, onye nọchiri anya Rom dị ka “eze nke ugwu,” chịkọtara ndị agha ya imegide Ijipt Cleopatra, bụ́ “eze nke ndịda,” n’otu ọgụ mmiri dị egwu nke ukwuu. “Nnukwu agha ya dị ike nke ukwuu” nke Antony na Cleopatra dara mbà, ebe “ngwá aghụghọ” nke atụmatụ agha (usoro Agrippa) na nrara-azụ mere ka e merie ha—ndapụ n’otu nke ndị mmekọ Antony na ịla azụ Cleopatra n’etiti ọgụ ahụ. Ka ọ na-erule afọ 30 T.K., Ijipt aghọwo ógbè Rom, nke mepere ọchịchị Rom ndị na-ekpere arụsị nke a na-agaghị ama aka mgbochi ya. Oge a nke afọ 360, site n’afọ 30 T.K. ruo 330, kwekọrọ n’oge ọchịchị kacha elu nke Rom nke gbadoro ụkwụ n’ebe e wusiri ike mbụ ya, ruo mgbe mgbanwe Constantine “tufuru” ebe ahụ e wusiri ike, dị ka Daniel 8:11 buru amụma.

Mgbe Constantine tụfuru obodo Rom n’ihi obodo Constantinople, ọ hapụrụ oghere ike n’obodo Rom nke meghere ụzọ ka ụka papal nọrọ n’oche ọchịchị nke obodo Rom na-anọchi anya ya. Omume ahụ mezuru amaokwu nke abụọ nke Mkpughe iri na atọ.

N’ime Daniel 8, okwu Hibru abụọ dị iche iche, ndị a sụgharịrị ha abụọ dịka “ebe nsọ,” na-ekewa akụkọ banyere ebe nsọ n’akwụkwọ Daniel. Akwụkwọ Daniel na-anọchite anya agha dị n’etiti Kraịst na Setan dịka e si gosi ya n’ime ndị nnọchi anya Kraịst na Setan n’ụwa. Babilọn, onye nnọchi anya Setan n’ụwa, meriri Jerusalem na mmalite Daniel, Jerusalem wee merie Babilọn n’amaokwu nke iri anọ na ise nke isi nke iri na otu. Alaeze ndị obodo Jerusalem na obodo Babilọn na-anọchi anya bụ “ebe nsọ nke ike.” Obodo Babilọn na Jerusalem bụ ha abụọ ebe nsọ nke ike, ha abụọ nwekwara ụlọ nsọ nke ha n’ime obodo ahụ. Ụlọ nsọ Pantheon dị n’obodo Rom, ụlọ nsọ dị na Jerusalem bụkwa ihe kwekọrọ na ya n’akụkọ amụma. Babilọn na obodo Rom bụ adịgboroja nke Jerusalem.

N’ime Daniel 8, okwu Hibru abụọ ahụ bụ “miqdash” n’amaokwu nke 11, ebe obere mpi ahụ (Rome ndị na-ekpere arụsị) na-atụda “ebe nsọ ya” (obodo Rome), mgbe Constantine kwagara n’afọ 330. Okwu nke ọzọ bụ “qodesh” n’amaokwu nke 13 na nke 14, ebe ebe nsọ Chineke na-eche ka e mee ka ọ dị ọcha mgbe ụbọchị 2300 gasịrị. Ọ bụ ezie na a sụgharịrị okwu abụọ ahụ dịka ebe nsọ, “miqdash” pụrụ ịnọchi anya ma ebe nchebe Chineke ma ebe nchebe nke ndị na-ekpere arụsị, ebe “qodesh” ka e ji n’ime Bible naanị ịnọchi anya ebe nsọ Chineke.

Na Daniel 11:31, a na-emetọ “ebe nsọ nke ike” (obodo Rom), dịka ndị Barbarians na ndị Vandals wetara agha n’obodo Rom. “Ogwe aka” ndị ahụ a kpọrọ n’amaokwu ahụ malitere na Clovis n’afọ 496, ma gaa n’ihu ruo mgbe Rom popu rịgoro n’ike ya n’uju n’afọ 538, mgbe a chụpụrụ ndị Ostrogoths n’obodo ahụ.

Ahịrị amụma ahụ sitere na Actium na-agbatị gafee afọ 330. “Ụgbọ mmiri nke Chittim” nke amaokwu nke 30 na-akọwa ndị Vandals n’okpuru Genseric, ndị lụrụ Rome ọgụ ma bukọrọ ya n’afọ 455, nke gosiri ọdịda Rome nke Ọdịda Anyanwụ. Mgbe ahụ, Rome nke Pọpu bilitere, na-achị site n’afọ 538 ruo 1798; ruo afọ 1260, ruo mgbe Jeneraal Berthier nke Napoleon wetara “ọnya ahụ na-egbu egbu” site n’ijide Pius VI. Afọ 360 nke Rome nke ndị ọgọ mmụọ, site n’afọ 30 BC ruo 330, na-egosipụta ka enyo afọ 1260 nke Rome nke Pọpu, nke ọ bụla malitere mgbe ihe mgbochi nke atọ (Ijipt, ndị Ostrogoth) dara.

“Eze ugwu nke ugwu” nke oge a pụtara na amaokwu nke 40. N’afọ 1989, ọchịchị papal, nke jikọrọ onwe ya na nzuzo na USA nke Reagan (nke e ji ụgbọ ịnyịnya agha, ụgbọ mmiri, na ndị na-agba ịnyịnya nọchite anya ya), kwaturu USSR, “eze ugwu nke ndịda” (ekweghị na Chineke/Ọchịchị Kọmunist). Amaokwu nke 41 na-egosi ọchịchị papal ka ọ na-emeri “ala ahụ dị ebube”—na-atụgharị USA Protestant ka ọ bụrụ USA Katọlik—ebe amaokwu nke 42, 43 na-egosi Mba Ndị Dị n’Otu nke Ijipt nọchiri anya ya ka ha na-ekwenye n’otu njikọ nke atọ mejupụtara Mba Ndị Dị n’Otu (agwọ ukwu ahụ), Vatican (anụ ọhịa ahụ) na United States (onye amụma ụgha ahụ), na-edu ụwa gaa Armageddon. Amaokwu nke 45 na-ebu amụma ọgwụgwụ nke ike a, “na-enweghị onye ga-enyere ya aka,” ọnya ya gwọrọ na amaokwu nke iri anọ na otu, ma akara aka ya ekpebiela n’amaokwu nke iri anọ na ise.

Agha Actium n’afọ 31 T.K. ka amaokwu 25, 26 lekwasịrị anya na ya, na-ebido ọchịchị Rome nke afọ 360 site n’ebe nsọ ya nke bụ ebe nchebe ya siri ike. N’ịtụle amaokwu nke iri na anọ dịka ihe ịdọ aka ná ntị, akụkọ Rome nke ndị ọgọ mmụọ site n’amaokwu nke iri na isii ruo n’oge mgbanwe gaa na Rome nke ndị popu n’amaokwu nke iri atọ na otu bụ ahịrị zuru ezu nke Rome nke ndị ọgọ mmụọ. E kewara ahịrị ahụ n’akụkụ atọ. Amaokwu nke iri na isii ruo nke iri abụọ na abụọ bụ ahịrị nke ọchịchị na ịchị isi Rome n’elu Izrel oge ochie. Amaokwu nke iri abụọ na atọ na nke iri abụọ na anọ na-akọwa ọrụ ahụ nke iwulite alaeze ukwu nke Rome jiri eme ihe mgbe ọ na-emeri site n’ọgbụgba ndụ na nkwekọrịta n’otu aka na ike agha n’aka nke ọzọ. Site n’amaokwu nke iri abụọ na anọ ruo n’okwu ikpeazụ dị n’amaokwu nke iri atọ na otu bụ ahịrị nke akụkụ abụọ na-anọchi anya oge Rome buliri onwe ya elu, nke ọdịda soro ya.

“Oge a kara aka” bụ mmechi nke afọ 360 ahụ n’afọ 330. Amaokwu nke iri abụọ na asaa ruo na nkebi okwu ikpeazụ nke amaokwu nke iri atọ na otu, nke na-akọwa oge e debere ike popu, nke e gosiri dịka ihe arụ nke na-eme ka ọ bụrụ ihe tọgbọrọ n’efu, n’ocheeze n’afọ 538, bụ akụkọ ihe mere eme nke Rom ndị ọgọ mmụọ n’ọnọdụ nke oge ọchịchị kasị elu nke afọ narị atọ na iri isii, nke afọ narị abụọ na asatọ nke ida nwayọọ nwayọọ na-esochi.

Ya mere “oge” nke amaokwu nke iri abụọ na anọ na-amalite na 31 BC site n’itinye eze nke ndịda n’alaeze eze nke ugwu, ọ na-agwụkwa na 330 site n’ịkewa eze nke ugwu n’ọwụwa anyanwụ na ọdịda anyanwụ. Site na 330 ruo 538, Rome ndị ọgọ mmụọ na-agbajikwa nwayọọ nwayọọ. Nchọpụta amụma dị iche iche nke jikọtara na nzọụkwụ dị iche iche nke mbibi Rome ndị ọgọ mmụọ bụ arịlịka amụma ndị na-enye nwa akwụkwọ amụma ohere ịmata Okwu amụma nke Chineke. N’ime mmezu amaokwu nke iri na anọ nke Daniel iri na otu, Rome na-eme ka ọhụụ ahụ guzosie ike, otu n’ime ụzọ o si eme nke ahụ kpọmkwem bụ site n’ịda ya. Amaokwu ahụ na-ekwu, “ndị ohi nke ndị gị ga-ebulikwa onwe ha elu iji mee ka ọhụụ ahụ guzosie ike; ma ha ga-ada.”

Mgbe ụgbọ mmiri nke Chittim wakporo Rom, ma emesịa Rom wakpoo ndịda, ọ bụghị dịka nke mbụ ma ọ bụ nke ikpeazụ ahụ, n’ihi na site n’ebe a gaa n’ihu a na-egosi ọdịda nke ọchịchị Rom. Opì anọ mbụ n’ime opì asaa nke Mkpughe, ndị a hụrụ n’isi nke asatọ, na-akọwa kpọmkwem ike ukwu anọ ndị mechara weta ọdịda Rom Ọdịda Anyanwụ ruo na njedebe ya n’afọ 476. E guzobere ọhụụ ahụ mgbe ndị na-apụnara ndị nke gị ihe weliri onwe ha elu ma daa. A na-egosi ọhụụ amụma ahụ n’elu nkewa nke ọdịda Rom. Rom ndị ọgọ mmụọ nke Ọdịda Anyanwụ dara site n’afọ 330 ruo 538. Rom nke Pope dara n’afọ 1798. N’akụkọ ihe mere eme nke opì nke ise na nke isii, Rom Ọwụwa Anyanwụ dara n’aka ndị Ottoman Turkey n’afọ 1453. Ọdịda atọ ndị ahụ bụ akụkụ nke ọhụụ ahụ nke ndị na-apụnara ndị nke gị ihe ji e guzobe ya.

Amaokwu ahụ na-ekwu, “ndị na-apụnara mmadụ ihe n’etiti ndị gị ga-ebulikwa onwe ha elu iji mee ka ọhụụ ahụ guzosie ike; ma ha ga-ada.” Site n’afọ 31 T.K. ruo 330, Rom nke ndị ọgọ mmụọ “buliri onwe ha elu” n’ịbụ ha ndị kacha elu n’elu ụwa. Site n’afọ 330 ruo 538, Rom nke ndị ọgọ mmụọ dara pụọ iji kwadebe ka mmadụ mmehie ahụ nọdụ n’ụlọ nsọ nke Chineke, na-ekwupụta onwe ya ịbụ Chineke. Site n’afọ 538 ruo 1798, ike papal ahụ “buliri onwe ha elu,” ma n’afọ 1798 ha dara. Site n’afọ 31 T.K. ruo 330, Rom Ọdịda Anyanwụ “buliri onwe ya elu” na ọ bụ etiti alaeze Rom, ma site n’afọ 330 ruo 476 ọ dara. N’afọ 330, Constantine buliri elu na Constantinople bụ etiti Rom Ọwụwa Anyanwụ, ma n’afọ 1453, Rom Ọwụwa Anyanwụ dara. Oge dị iche iche nke nnọchiteanya dị iche iche nke Rom, nke ọ bụla nwere oge ebe Rom na-ebuli onwe ya elu, nke oge na-egosi ọdịda ya na-esochi, n’ihi na “ndị na-apụnara mmadụ ihe n’etiti ndị gị ga-ebulikwa onwe ha elu iji mee ka ọhụụ ahụ guzosie ike; ma ha ga-ada.”

Okwu Hibru a sụgharịrị dịka “ndị ohi” ka mma ka a sụgharịa ya dịka “ndị na-agbaji,” n’ihi na nke a na-adabara nke ọma karịa n’ihe mgbọrọgwụ okwu ahụ pụtara n’ezie—ịgbaji gafee ma ọ bụ imebi usoro—kama ịbụ naanị “ndị ohi” kpọmkwem (nke na-egosi izu ohi). Okwu a na-atụ aka n’ebe ndị na-akụrisị ókè, iwu, ma ọ bụ ọgbụgba ndụ nọ, ọ bụghị naanị ndị na-ezu ihe. Rom bụ onye na-agbaji n’amụma Akwụkwọ Nsọ, ọ bụ ezie na a sụgharịrị ya dịka “ndị ohi” n’amaokwu nke iri na anọ. N’isi nke abụọ nke Daniel, Rom bụ alaeze ígwè ahụ, ma mgbe ahụ n’isi nke asaa, anụ ọhịa nke anọ ahụ bụkwa Rom.

Anụ ọhịa nke anọ—nke bụ Rome—nwere ezé “ígwè,” n’ihi na ọ bụ otu alaeze nke anọ ahụ ka e gosiri dịka ígwè n’isi nke abụọ. N’amaokwu nke asaa, anụ ọhịa nke anọ nke Rome “na-agbajisị iberibe,” ma mgbe ọ na-agbajisị iberibe, ọ “ji ụkwụ ya zọpịa ihe fọdụrụ.” Anụ ọhịa nke Rome bụ alaeze ígwè ahụ, ma àgwà nke ịgbajisị iberibe na ịzọpịa ihe fọdụrụ na-anọchi anya omume nke mkpagbu. Mkpagbu e wetara Izrel oge ochie bụ “ihe ịrịba ama.”

Ọbụbụ ọnụ ndị dakwasịrị Izrel oge ochie n’ihi nnupụisi ha bụ “ihe ịrịba ama na ihe ijuanya, nakwa n’elu mkpụrụ gị ruo mgbe ebighị ebi.” A ga-ebute ọbụbụ ọnụ ahụ n’elu ha site n’aka “mba nwere ọdịdị ihu ọjọọ.” Anụ ọhịa ahụ nke nwere ezé ígwè nke “na-agbajisị ibe ya ma na-azọkwa ihe fọdụrụ” n’isi nke asaa bụkwa alaeze nke anọ nke si n’ịkewa alaeze Aleksanda pụta, ma dịkwa ka ọ dị n’ihe metụtara Mozis n’Akwụkwọ Deuteronomy, alaeze ahụ bụ mba nke Izrel oge ochie agaghị aghọta asụsụ ya. Alaeze Rom n’isi nke asatọ nke Daniel bụ mba nwere ọdịdị ihu ọjọọ na mba na-asụ asụsụ dị iche.

“Ndị ohi (ndị na-agbaji) nke ndị gị” na-eme ka ọhụụ ahụ guzosie ike; ha na-ebuli onwe ha elu ma ha ada. Alaeze nke anọ nke ígwè bụ Rom nke ndị ọgọ mmụọ, onye chịrị n’ike kachasị elu mgbe ha na-ebuli onwe ha elu, ma ọdịda ha nke ikpeazụ ghọrọ àgwà amụma nke na-eme ka ọhụụ ahụ guzosie ike. Ha bụ ndị na-agbaji n’ihi na ha na-azọpịa ndị Chineke site n’ime mkpagbu.

Anyị ga-aga n’ihu n’ọmụmụ a n’isiokwu na-esonụ.