Перғам қауымы 313 жылы Милан эдиктісі жарияланған кезде бастау алды; сол тұста Констанция мен Лициний арасында Даниял кітабының он бірінші тарауындағы келісімге негізделген төртінші неке қиылды. Батыс императоры Ұлы Константин келісімді бекіту үшін Констанцияны Шығыс императоры Лицинийге қалыңдық етіп берді. Констанция Константиннің әкесі бір, анасы бөлек қарындасы еді, ал оның некесі эдиктінің жариялануымен қатар қиылды. Неке арқылы бекітілген келісім ұзаққа созылмай, артынша азамат соғысы қайта тұтанды. Констанция бүкіл азамат соғысы бойы Лицинийдің жанында болды және Константин 324 жылы Лицинийді жеңгеннен кейін, одан Лицинийдің өмірін сақтап қалуды жалбарына сұрады. Константин бастапқыда Лицинийдің өмірін сақтап қалды, бірақ кейін оны өлім жазасына тартуды бұйырды. Ал Констанцияның өзі содан кейін шамамен 330 жылға дейін Константиннің сарайында өмір сүрді.

Даниял кітабының он бірінші тарауында айтылған, 313 жылдың ақпанында келісім негізінде құрылған төртінші неке одағы Пергам бейнелейтін символдық кезеңге бастау болды, ал Пергам қауымы 538 жылы папалық билік таққа отырған кезде басталған Тиятир қауымына дейін жалғасты. 538 жыл Пергамның аяқталуын ғана емес, Даниял кітабының он бірінші тарауындағы келісім негізінде құрылған бесінші неке одағын да белгіледі, өйткені папалық шіркеу Римнің зайырлы билік иелерімен пайғамбарлық сипаттағы келісімге негізделген неке одағы арқылы таққа отырды. Пергам 313 жылы альфа неке келісімімен басталып, 538 жылы келісім негізінде құрылған омега неке одағымен аяқталды. 1798 жылы Наполеон папаны тұтқынға алған кезде Еуропа патшалары өздерінің папалық қалыңдығымен ажырасты.

Папалық қалыңдықтың тұтқынға түсуі мен некесінің бұзылуы Даниял кітабының он бірінші тарауында баяндалған, Птолемейлер мен Селевкилер империялары арасында шарт негізінде қиылған ең алғашқы неке арқылы алдын ала бейнеленген еді. Алтыншыдан сегізіншіге дейінгі аяттарда айтылғандардың орындалуы ретінде б.з.д. 252 жылы Птолемей II Филадельф (оңтүстік патшасы) Екінші Сирия соғысын аяқтау үшін қызы Берениканы Антиох II Теосқа (солтүстік патшасы) тұрмысқа берді. Келісім бойынша Антиох әйелі Лаодикадан және оның ұлдарынан бас тартуға тиіс болды. Б.з.д. 246 жылы Птолемей II қайтыс болғаннан кейін, Антиох Лаодиканы қайта қабылдап, Береникадан ажырасты. Содан кейін Лаодика Антиохты улатып, Береника мен оның сәби ұлын өлтіруді ұйымдастырды. Осылайша, аятта жазылғандай, Береника «билігін сақтап қала алмады» және «ұстап берілді».

Берениканың бауыры Птолемей III Эвергет («оның тамырынан шыққан бір бұтақ») Мысыр патшасы болып, қарындасының кегін алу үшін Селевкидтер патшалығына басып кірді, осылайша б.з.д. 246 жылдан 241 жылға дейін созылған Үшінші Сирия соғысын бастады. Птолемей ірі қалаларды (соның ішінде Селевкия мен Антиохияны) басып алып, Селевкидтер аумағына тереңдей енді және орасан мол олжаны, соның ішінде Камбис бұрынырақ Мысырдан алып кеткен көптеген пұттар мен қасиетті ыдыстарды алып кетті. Ол олжасымен Мысырға оралды, осылайша олардың құдайлары мен бағалы бұйымдарының Мысырға тұтқын етіліп әкетілетіні туралы пайғамбарлық орындалды.

Даниял кітабының он бірінші тарауындағы одақ құру мақсатында қиылған алғашқы неке 538 жылы папалық Рим мен Еуропа патшалары арасында қиылған одақтық некенің алдын ала бейнесі болды. Алтыншы–сегізінші аяттарда оңтүстік патшасы келісім жасасу үшін қалыңдық береді, алайда кейін бұл келісім бұзылады. Келісім бұзылған соң, солтүстік патшалығына басып кіріледі, оның аумағы жаулап алынып, қазыналары әкетіледі. Осыған сәйкес келетін тарихи оқиғаларда оңтүстік патшасын бейнелеген Наполеон 1797 жылы Папа мемлекетіне Толентино шартын күштеп қабылдатты. Келесі жылы генерал Бертье басқарған француз әскерлері Римге кіріп, солтүстік патшасын бейнелеген Рим папасы VI Пийді тұтқынға алды. Француздар Римнің қазыналарын да тартып алып, Францияға әкетті; бұл Птолемейдің солтүстік патшалығының қазыналарын Мысырға әкетуіне ұқсас еді.

313 жылы Миланда жасалған неке шарты азаматтық соғысты аяқтады; дәл сол сияқты II Птолемей Филадельф пен II Антиох Теостың солтүстік және оңтүстік империялары арасындағы неке шарты да Екінші Сирия соғысын аяқтаған еді. 324 жылы батыс және шығыс империяларының ажырасуы Антиохтың шарт бойынша алған мысырлық қалыңдығымен б. з. д. 246 жылы ажырасуы арқылы алдын ала бейнеленген еді. Бұл екі ажырасу да 1798 жылғы ажырасуға сәйкес келеді.

Пергам кезеңі 313 жылдан 538 жылға дейінгі 225 жылды қамтиды. Ол пұтқа табынушы Римнің келісім негізінде қиылған екінші некесінен басталып, папалық Римнің келісім негізінде қиылған алғашқы некесімен аяқталды. Жеті Клеопатрадан тұратын сабақтастық Селевкилер империясының келісім негізінде қиылған екі некесін пұтқа табынушы Римнің келісім негізінде қиылған екі некесімен қалай байланыстырса, Пергамның пайғамбарлық тарихы да пұтқа табынушы Римнің келісім негізінде қиылған екі некесін папалық Римнің келісім негізінде қиылған екі некесімен солай байланыстырады. Селевкилер империясындағы екі неке Клеопатра арқылы пұтқа табынушы Рим империясының екі некесімен байланыстырылды, ал бұл екі неке, өз кезегінде, Пергамның символдық қауымы арқылы папалық Римнің екі некесімен байланыстырылды.

Селевкидтер империясының б.з.д. 252 жылы қиылған альфа некесі Ұлы Антиохтың қызы Клеопатра Сираның б.з.д. 193 жылы Рафияда V Птолемеймен қиылған омега некесінің типологиялық бейнесі болды. Бұл неке Бесінші Сирия соғысын аяқтады. Пұтқа табынушы Римнің шартқа негізделген альфа некесі б.з.д. 40 жылы Марк Антоний мен Октавия арасында қиылды. Октавия кейін Август Цезарь деген атпен белгілі болған Октавианның әпкесі еді. Б.з.д. 40 жылғы неке Брундизий шартымен бірге жүзеге асты. Антоний б.з.д. 32 жылы Клеопатра үшін Октавиямен ажырасып, осылайша б.з.д. 40 жылғы шартпен аяқталған азамат соғысын қайта тұтатты. Марк Антоний шығыстағы қарсылас, ал Октавиан батыстағы бақталас болды. Мысыр тарихында жеті Клеопатра болған. Олардың біріншісі Селевкидтер империясының омега неке шартын бейнелесе, жетінші әрі соңғы Клеопатра пұтқа табынушы Римнің шартқа негізделген альфа некесінің бұзылуын бейнеледі.

Мәсіх әрдайым соңын басы арқылы бейнелейді, сондықтан Селевкилердің б.з.б. 252 жылғы альфа некесі Селевкилердің б.з.б. 193 жылғы омега некесіне сәйкес келеді. Селевкилер тарихының альфасы да, омегасы да пұтқа табынушы Римнің де, папалық Римнің де альфа және омега некелеріне сәйкес келеді. Пұтқа табынушы Римнің 313 жылғы омега некесі Пергамның келісімге негізделген альфа некесі де болды әрі ол Пергамның келісімге негізделген омега некесін алдын ала бейнеледі; ал бұл неке папалық Римнің 538 жылғы альфа неке келісімі де болды. Осылайша пұтқа табынушы Римнің келісімге негізделген альфа және омега некелерінің екеуі де папалық Римнің 538 жылғы альфа некесіне сәйкес келеді. Папалық Римнің омега некесі жақында қабылданатын жексенбі заңына тұспа-тұс келеді. 538 жылғы альфа жексенбі заңының омегасын алдын ала бейнелейді, ал 538 жылғы альфаны б.з.б. 40 жылғы Брундизий келісімі мен 313 жылғы Милан эдиктінің келісімге негізделген некесі алдын ала бейнелеген. Селевкилер империясының б.з.б. 252 жылғы альфа некесі папалық Римнің 538 жылғы келісімге негізделген некесіне сәйкес келеді және Селевкилер империясының альфа некесі ретінде ол б.з.б. 193 жылғы Рафиядағы омега некесіне де сәйкес келеді.

Б.з.д. 252 және 193 жылдары солтүстік пен оңтүстік арасында келісім негізінде қиылған некелер 538 жылғы келісім негізінде қиылған некеге сәйкес келеді, ал ол пұтқа табынушы Римнің б.з.д. 40 жылғы және 313 жылғы келісім негізінде қиылған некелеріне сәйкес келеді. Даниял кітабының он бірінші тарауында баяндалған тарихта көрініс тапқан келісім негізінде қиылған бес некенің бәрі таяуда қабылданатын жексенбілік заң тұсындағы алтыншы әрі соңғы келісім негізінде қиылатын некеде толығымен орындалады. Алғашқы екі неке — солтүстік пен оңтүстіктегі қарсылас тараптар арасындағы соғыстар, ал үшінші және төртінші некелер шығыс пен батыс арасындағы азамат соғысын бейнелейді. Бесінші және алтыншы некелер шығыс пен батыс арасындағы; православие мен римдік католицизм арасындағы; немесе мемлекет пен шіркеу арасындағы рухани соғысты бейнелейді. Православие мен римдік католицизм арасындағы басты айырмашылықтардың бірі — православие өкілдерінің «цезаропапизм» деп аталатын жүйені қабылдауы.

Цезаропапизм

Цезаропапизм — шіркеу мен мемлекеттің бірігуі, мұнда олардың арасындағы қатынасты мемлекет басқарады. Римдік католицизм мұндай құрылымды қабылдамайды және Рим-католик шіркеуін шіркеулердің басшысы әрі еретиктерді түзетуші деп таныған Юстинианның 533 жылғы жарлығын ұстанады. Келісімге негізделген соңғы екі некедегі рухани күрес азаматтық билікті бейнелейтін ер адамның шіркеу билігін бейнелейтін әйелге үстемдік ету-етпеуі мәселесі төңірегінде жүрді. Рухани соғыс шіркеудегі құлшылықтың кейбір қырларындағы айырмашылықтарды, сондай-ақ «филиокве» деп аталатын ілімді де қамтыды.

Филиокве

Filioque «және Ұл» дегенді білдіреді. «filioque» терминінің мән-маңызын түсіну үшін «Никея сенім символы» алғаш қабылданған Никея қаласын пайғамбарлық тұрғыдан қарастыру қажет. Никея пайғамбарлық тұрғыдан ислам желісімен байланысты, өйткені Никеяның екінші тарихи шайқасы дәл осы жерде белгіленеді; сонымен қатар ол шығыс және батыс католицизмінің рухани соғысымен де пайғамбарлық тұрғыдан байланысты. Рим папасы Лев те нышан ретінде Никеямен және Никея сенім символының пайғамбарлық куәлігімен байланысты.

Даниял кітабының он бірінші тарауында шартқа негізделген алты неке атап көрсетілген, ал олардың алғашқы төртеуі не солтүстік пен оңтүстік, не шығыс пен батыс арасындағы әскери қақтығыстар болып табылады. Соңғы екеуі — шығыстағы православиелік католиктер мен батыстағы рим-католиктер арасындағы рухани қақтығыстар. Шартқа негізделген алтыншы әрі соңғы неке Никеялық сенім символы төңірегіндегі күрестің символикасын да, Лев есімді Рим папасын да қамтиды және түптеп келгенде шіркеу мен мемлекеттің бірігуі жөніндегі рим-католиктік түсінікті қолдайтын болады; бұл түсінік шығыс православтары ұстанатын, азаматтық билікті шіркеуге үстем билік деп танитын “цезаропапизмді” теріске шығарады.

“Бірақ ‘аңға арналған бейне’ деген не? Ол қалай жасалмақ? Бұл бейнені екі мүйізді аң жасайды және ол аңға арналған бейне болып табылады. Оны аңның бейнесі деп те атайды. Ендеше, бұл бейненің қандай екенін және оның қалай жасалатынын білу үшін аңның өзінің — папалық биліктің — сипатты белгілерін зерттеуіміз керек.

“Алғашқы шіркеу Ізгі хабардың қарапайымдылығынан алшақтап, пұтқа табынушылардың салт-жоралары мен әдет-ғұрыптарын қабылдау арқылы азғындаған кезде, Құдайдың Рухы мен құдіретінен айырылды; ал адамдардың ар-ұжданын бақылауда ұстау үшін зайырлы биліктің қолдауын іздеді. Соның нәтижесінде папалық, яғни мемлекеттік билікті өз бақылауында ұстап, оны өз мақсаттарына жету үшін, әсіресе ‘дінбұзарлықты’ жазалау үшін пайдаланған шіркеу пайда болды. Америка Құрама Штаттары айуанның бейнесін жасауы үшін, діни билік азаматтық үкіметті шіркеу мемлекеттік билікті де өз мақсаттарына жету үшін пайдаланатындай дәрежеде бақылауда ұстауға тиіс.” Ұлы күрес, 443.

Батыс және шығыс католиктерінің арасындағы екі негізгі айырмашылық — цезаропапизм мен филиокве. Біріншісі — зайырлы билікке қатысты дау; екіншісі — Киелі Рухтың тек Әкеден ғана «шығатыны» немесе Әкеден де, Ұлдан да шығатыны жөніндегі теологиялық дау. Рим-католик шіркеуі Киелі Рух екеуінен де шығады деп сенеді, ал шығыс шіркеуі Киелі Рух Мәсіхтен шығады деген толықтыруға қарсы шығып, «филиоквені» қабылдамайды. Филиокве теориясы алғашқы жексенбілік заң қабылданғаннан төрт жыл өткен соң және Константин Лицинийді жеңіп, Рим империясының жалғыз билеушісіне айналғаннан бір жыл өткен соң, 325 жылы өткен Никея соборында тұжырымдалған бастапқы Сенім символына біртіндеп енгізілді. Бастапқы Сенім символында ақырында шығыс және батыс католик шіркеулерінің бөлінуінің екі негізгі себебінің біріне айналған «филиокве» мәселесі қамтылмаған еді.

381 жылғы Константинополь соборында Никея сенім символы кеңейтіліп, кейін Никея-Константинополь сенім символы деп аталған нұсқаға айналды. Киелі Рухқа қатысты кеңейтілген тұжырымға «Әкеден шығатын» деген сөздер енгізілді. Шығыс православие шіркеулері Сенім символының кейіннен қосылған filioque тіркесі жоқ осы нұсқасын әлі күнге дейін қолданады. Елу жылдан кейін, 431 жылғы Эфес соборында, 325 жылы Никеяда бекітілген сенім қайта расталып, собор Никея сенім ұстанымының орнына өзге сенім енгізуге тыйым салды. Шығыс шіркеуі бұл тыйымды Сенім символына filioque тіркесін қосуға қарсы дәлел ретінде пайдаланып келеді. 589 жылғы Үшінші Толедо соборында filioque Испанияда қолданылған Сенім символының латынша нұсқасында пайда болды. Бұл тіркестің қолданылуы вестготтар арасындағы ариандыққа қарсы тұрумен байланысты болып, Ұлдың толық құдайлық болмысын баса көрсетті. Сондықтан Үшінші Толедо соборы filioque тіркесінің Батыс шіркеуінің Сенім символына енгізілуі жолындағы маңызды алғашқы кезеңдердің бірі ретінде кеңінен мойындалады.

VIII және IX ғасырларда филиокве Ұлы Карл мен Каролингтер билігіндегі шіркеулерде қалыпты қолданысқа енді. Ол Батыс синодтарында қорғалып, Римнен тысқары бүкіл латындық Еуропада біртіндеп қабылданды. Шығыс бұл қосымшадан хабардар болып, оған қарсылық білдіре бастады.

1014 жылы Рим папасы VIII Бенедикт filioque қосымшасы бар Сенім символын Римдегі месса рәсіміне ресми түрде енгізді. Дәл осы кезден бастап filioque Рим литургиясының қалыпты бөлігіне айналды. Бұл көбіне Батыстың шешуші қадамы ретінде қарастырылады. 1054 жылы Ұлы бөліну кезінде тараптар бірін-бірі шіркеуден аластатты, ал filioque сол кездің өзінде Шығыс пен Батысты бөліп тұрған негізгі теологиялық мәселелердің бірі еді.

1438/39 жылғы Флоренция соборында Рим шіркеуі филиокве ілімін және папаның жоғарғы билігін қайта растады. Бұл соборға Шығыс императоры Иоанн Палеолог қатысты. Палеолог 1449 жылғы 27 шілдеде аяқталған жүз елу жылдық пайғамбарлықты орындаған XI Константиннің ағасы әрі оның алдындағы император еді. 1438/39 жылғы соборда император Иоанн Палеолог османдарға қарсы әскери және экономикалық қолдау іздеп, соның барысында Рим-католик шіркеуінің филиокве ілімі мен папаның жоғарғы билігі жөніндегі ұстанымын қабылдады. Ол өзімен бірге барған гректермен Константинопольге оралғанда, шығыс шіркеуі бұл келісімді қабылдамады. Қазіргі кезде Рим-католик шіркеуі мен сенімнен тайған протестанттық шіркеулердің көпшілігі филиокве ілімін ұстанып келеді, ал Шығыс православие шіркеуі оны қабылдамайды.

325 жылы ымырашыл Пергам қауымының нышаны болған Ұлы Константин Никея соборын шақырып, оған өзі де қатысты. Милан жарлығынан бастап 330 жылы империяның пайғамбарлықта айтылған бөлінуіне дейінгі он жеті жыл ішінде Никея сенім нышаны қабылданды.

533 жылы Юстинианның жарлығы шығарылды, келесі жылы, яғни 534 жылы, Юстиниан кодексі қолданысқа енгізілді, ал 538 жылы готтар Рим қаласынан қуылған кезде папалық билік үшінші кедергіні еңсерді. Содан кейін Үшінші Орлеан соборында жексенбі күнін сақтау туралы заң қабылданды.

313 жылдан 330 жылға дейінгі кезең Пергам қауымының 225 жылдық тарихындағы кең ауқымды альфа-фракталды, ал 533 жылдан 538 жылға дейінгі кезең оның омега-фракталын білдіреді. 313 жылы Милан эдикті жарияланды, ал одан 225 жыл өткен соң, 538 жылы, жексенбі заңы енгізілді. Кең ауқымды альфа тарихы аясында 313 жылғы эдиктіден 321 жылғы пұтқа табынушылық сипаттағы алғашқы жексенбі заңына дейінгі кезең 533 жылғы жарлықтан 538 жылғы алғашқы папалық жексенбі заңына дейінгі кезеңге сәйкес келеді. Пергам жексенбі заңына дейін қабылданып, оған жол ашатын заңнамалық актінің үш көрінісін ұсынады. Пергам сондай-ақ Пауылдың Салоника қауымына жазған екінші хатында баяндалған «алдымен болатын сенімнен безуді» де бейнелейді.

Ешкім сендерді ешбір жолмен алдамасын: өйткені әуелі сенімнен безу болмайынша және күнә адамы, құрдымның ұлы, әшкереленбейінше, ол күн келмейді. Ол Құдай деп аталатынның немесе табынылатынның бәріне қарсы шығып, өзін солардың бәрінен жоғары қояды; сөйтіп, Құдайдың ғибадатханасында Құдайдай болып отырып, өзін Құдай деп танытады. Салониқалықтарға 2-хат 2:3, 4.

Рим папасының күнә адамы ретінде әшкереленуінің алдында болған сенімнен тайқу Пергам қауымы арқылы бейнеленеді. Пауылдың айтуынша, бұл ақиқатты дұрыс түсінбеу — өтірікке сену деген сөз, ал сол өтірікке сенудің салдарынан оған сенгендердің бәрі қатты адасушылыққа ұшырайды (Салониқалықтарға 2-хат 2:10–12). Қатты адасушылық келісім халқына және келісім халқы қалыптасқан елге шығарылатын үкімге сәйкес келеді. Лаодикиялық Жетінші күн адвентистері шіркеуі үшін қатты адасушылық олардың Уильям Миллердің Даниял кітабындағы «күнделікті» дегеннің жалпы пұтқа табынушылық екені, ал нақтырақ айтқанда, пұтқа табынушы Римді бейнелегені туралы түсінігін қабылдамауы арқылы бейнеленеді. Ал Америка Құрама Штаттары үшін қатты адасушылық Уильям Миллердің осы үзіндіге қатысты түсінігін қабылдамауға негізделмейді; Миллер осы үзінді арқылы «күнделікті» дегеннің пұтқа табынушылық екенін түсінген еді. Керісінше, олардың адасушылығы пұтқа табынушы Рим құлағаннан кейін әшкереленген күнә адамының папалық билік болғанын ұмытуына негізделеді. Рейган папаның Мәсіхке қарсы шығушы екенін бала кезінен білетінін ұмытқанда, осы адасушылықты бейнеледі. Рейган 1980-жылдары заңсыздықтың құпиясымен жасырын одаққа кіргенде, ол пайғамбарлықтың осы тұрғыдан қолданылуына сәйкес Дональд Трамп та қайталайды деп түсінілетін соқырлықты бейнеледі. Бұл соқырлық қасақана болсын немесе жаңсақ ақпараттың салдарынан туындасын, мұнда ұсынылған пайғамбарлық түсіндірме Трамптың Рейганның соқырлығын қайталап, Пауылдың айтуынша, қатты адасушылыққа ұшырайтынын болжайды.

Пергам папалық биліктің таққа отыруына дейінгі ымырашылдық пен сенімнен таю кезеңін бейнелейді. Бұл тарих пайғамбарлық тұрғыдан Америка Құрама Штаттарының ақырғы жылдарына, яғни Рональд Рейганның президенттігінен басталған кезеңге сәйкес келеді. Пергамды 313 жылғы эдиктіден 538 жылғы жексенбі туралы заңға дейінгі аралықта қарастырсақ та; немесе Пергамның альфа-фракталын сол эдиктіден 321 жылғы алғашқы жексенбі туралы заңға дейінгі аралықта қарастырсақ та; немесе Пергамның омега-фракталын 533 жылдан 538 жылғы жексенбі туралы заңға дейінгі аралықта қарастырсақ та, осы үш желінің бәрі де қоршаудың пайғамбарлық құрылымын бейнелейді.

Келесі мақалада қоршау тақырыбын қарастырамыз.