مێژووی شاراوەی ئایەتی چل - ژمارەی سی و سێ

لە بەشەکانی چوار و پێنجی کتێبی پەیدابووندا، ڕەچەڵەکی قایین لە بەرامبەر ڕەچەڵەکی شێتدا دادەنرێت.

دوو ڕەچەڵەکە جیاوازیی نێوان ونبووان و ڕزگاربووان دەنوێننەوە، و هەندێک لە نەوەکانی ئەو دوو ڕەچەڵەکەش ‘هێما نەوەییە’ هاوتەریبەکانی ئەو دوو ڕەچەڵەکەی بەرامبەر یەکتر دەنوێننەوە. قایین نوێنەرایەتیی دەستەیەک دەکات کە لە گوناه تۆبە ناکەن و تەنها بۆ دۆخی خۆیان شین دەگێڕن.

قایین نوێنەرایەتیی پۆلێک لەو کەسانە دەکات کە تۆبە ناکەن و تەنها سەرنجیان لەسەر دۆخی خەمناکی خۆیانە، کە بە ڕەتکردنەوەی هەوڵدان بۆ ئەنجامدانی چاکە، خۆیان بەسەر خۆیاندا هێناویانە.

لە وتارەکانی پێشوودا، حەنۆخمان وەک هێمای فریشتەی یەکەم، لامەخمان وەک هێمای فریشتەی دووەم، مەتوشەلەحمان وەک هاواری نیوەشەو و نوحمان وەک فریشتەی سێیەم دەستنیشان کرد. لامەخ، کە لە ڕەچەڵەکی شیت بوو، لە تەمەنی حەوت سەد و حەفتا و حەوت ساڵیدا مرد، پێنج ساڵ پێش لافاوەکە کە مەتوشەلەح لەو کاتەدا مرد. پێنج ساڵ دوای مەرگی لامەخ، مەتوشەلەح مرد؛ بۆیە مەرگەکانیان هێمای مەرگی ژنی حەزقیێلن، کە یەک خاڵ پێنج ساڵ دواتر (1.5)، مەرگی ئۆرشەلیم، ژنی بەرخ، بەدوایدا هات.

مردنە ئەلفاییەکانی ژنەکەی حەزقیێل و لامەخ، کە بە مردنە ئۆمێگاییەکانی ئۆرشەلیم و مەتوشەلەحەوە پەیوەست دەبن، هێمای مردنی یۆحەنا پالایۆلۆگۆس بوون، کە پێنج ساڵ دواتر مردنی کۆنستانتینی یازدەهەم لەسەر شوورەکانی کۆنستانتینۆپۆل بەدوایدا هات. هێڵی لامەخ پێنج ساڵ دیاری دەکات، کە لە کۆتاییەکەیدا ماوەیەکی حەوت ڕۆژەی کۆچکردنی ئاژەڵان هەیە. هێڵی ڕۆمای ڕۆژهەڵات نوێنەرایەتیی پێنج ساڵ و هەروەها ماوەیەکی چوار ساڵە لەناو کۆی ئەو پێنج ساڵەدا دەکات. هێڵی حەزقیێل هەم نوێنەرایەتیی دوو ساڵ دەکات و هەم یەک خاڵ پێنج ساڵ (1.5). هێڵی حەزقیێل سەبارەت بە وێرانکردنی ئۆرشەلیم لەلایەن بابلەوە، لەگەڵ دووەم وێرانکردنی ئۆرشەلیم لەلایەن ڕۆماوە، لە ساڵی 66ەوە تا ساڵی 70، هاوتەریبە. هێڵە ڕۆماییەکەی وێرانکردنی ئۆرشەلیم هەم ماوەیەکی چوار ساڵە و هەم ماوەیەکی سێ ساڵ و نیو بەرهەم دەهێنێت. هەریەک لەو چوار هێڵە هێماییە، لەناو شایەتیی پێغەمبەرانەی خۆیدا، نەک یەک، بەڵکو دوو ماوەی هێمایی بەرهەم هێنا.

لامەخ، یۆحەنا پالایۆلۆگۆس و ژنی حەزقیێل نوێنەرایەتیی نیشانەڕێی ئەلفای ماوەیەکی کات دەکەن کە بە مردنێکی ئۆمێگا کۆتایی دێت. دوو لەو سێ هێڵە نوێنەرایەتیی گەمارۆیەک دەکەن کە بە مردنی هاوتای هەر یەکەیان کۆتایی دێت. هێڵەکەی دیکە بە چوونەناوی ئاژەڵەکان بۆ ناو کەشتییەکە کۆتایی دێت. هاوتا ئۆمێگاییەکە لافاوی نوح لەگەڵ وێرانکردنی ئۆرشەلیم و وێرانکردنی دیوارەکانی قۆستەنتینیە هاوتەریب دەکات. هەرسێ هێمای ئۆمێگا نوێنەرایەتیی کۆتاییهاتنی ماوەی تاقیکردنەوە لە کاتی هاتنی یاسای ڕۆژی یەکشەممەدا دەکەن، کە بەم زووانە دێت.

بێگومان، لە شایەتیی کەشتیی نوحدا هیچ گەمارۆدانێک نەبوو، بەڵام بۆ ئەوەی چوونە ناو کەشتییەکە مومکین بێت، دەبووایە ڕێڕەوێکی لار هەبووبێت. ئەگەر ڕێڕەوی لاری بارکردن وەک هێمای ڕێڕەوی لاری گەمارۆدان لەبەرچاو بگیرێت، ئەوا هەر سێ شایەتیی مەرگ گەمارۆدانێک دەستنیشان دەکەن. لە هێڵی ڕۆمانیی وێرانکردنی ئۆرشەلیم لە ساڵی ٦٦ تا ٧٠دا، لە ساڵی ٦٦دا گەمارۆدانێک لەلایەن سێستیۆسەوە ئەنجام درا و لە ساڵی ٧٠دا گەمارۆدانێکی دووەم لەلایەن تیتۆسەوە ئەنجام درا.

ئەو چوار ساڵەی کە بە گەمارۆدانی کۆنستانتینۆپڵ لە ساڵی ١٤٥٣دا کۆتاییان دێت، نوێنەرایەتیی دووەمین ماوەی چوارساڵە لە پێشبینیی ئیسلامیی «پێنج مانگ» لە بەشی نۆی ئاشکراکردندا دەکەن. یەکەمین ماوەی چوارساڵە لە پێشبینیی «پێنج مانگ»دا، لە گەمارۆدانی نیکۆمیدیادا لە ساڵی ١٣٣٣ەوە تا ساڵی ١٣٣٧ بوو. ئەو گەمارۆدانە هەروەها نوێنەرایەتیی کۆتایی ماوەیەکی سی و هەشت ساڵەی دەکرد کە لە ٢٧ی تەممووزی ١٢٩٩ەوە دەستی پێکردبوو. دوو جار وێرانبوونی ئۆرشەلیم، یەک جار وێرانبوونی کۆنستانتینۆپڵ، لافاوەکە و گەمارۆدانی نیکۆمیدیا، پێنج شایەتی هەڵمەتی پانیۆمن لە ساڵی ٢٠٠ی پێش زایینەوە تا ساڵی ١٩٨ی پێش زایین، کە ئەو هەڵمەتە خۆی دەبێتە شایەتێکی شەشەم، و چەند شایەتی دیکەش هەن.

هەردوو وێرانبوونەکەی ئۆرشەلیم بە ئاسانی لەگەڵ یەکتر ڕێک دەخرێن، “هێڵ لەسەر هێڵ.” لافاوەکە و هێڵی ڕۆمای ڕۆژهەڵات بەهۆی مردنە هاوبەشەکانی ئەلفا و ئۆمێگاوە لەگەڵ یەکتر ڕێک دەخرێن. هەڵمەتی پانیۆم بە تایبەتی لەگەڵ هێڵی حەزقیێل لە ساڵی ٥٨٧ی پێش زایین ڕێک دەخرێت، چونکە هەریەک لە هەردوو ماوەی گەمارۆدانەکە نوێنەرایەتی دوو ساڵ دەکات. پانیۆم لە ئایەتی پانزەی بەشی یازدەی دانیالدا نیشان دراوە، کە پێش ئایەتی شانزە دێت؛ ئایەتی شانزە نوێنەرایەتی یاسای یەکشەممە دەکات کە بەم زووانە دێت، هەروەک وێرانبوونەکانی ئۆرشەلیم لە ساڵی ٥٨٦ی پێش زایین و ساڵی ٧٠ی زایین نوێنەرایەتییان دەکرد. ماوەی دوو ساڵەی شەڕی پانیۆم و گەمارۆی سەیدۆن هەریەک لەم هێڵانە دەباتە ناو مێژووی شاراوەی ئایەتی چلی بەشی یازدەی دانیالەوە.

یەکەمین ڕێنیشانی پێغەمبەرانە لە گەمارۆدانەکانی هەردوو وێرانبوونەکەی ئۆرشەلیمدا نیشانەیەک دەنوێنێت؛ سێستیۆس لە ساڵی ٦٦دا و مردنی ژنی حەزقیێل، هەردووکیان نیشانەی ئەلفا بوون. لامەکیش یەکەمین ڕێنیشانە، بۆیە، لەسەر بنەمای شایەتیی دووان، لامەکیش نیشانەیەکە. تەمەنی ٧٧٧ ساڵەکەی نیشانەی کڵێسای سەرکەوتوو دەنوێنێت کە لە سێ پێکهاتە پێک هاتووە: پێغەمبەرێک، کاهینێک و پاشایەک.

حەنۆخ، کە لە ڕەچەڵەکی شێتدا لە ئادەمەوە حەوتەمین بوو، بۆ ماوەی ٣٠٠ ساڵ لەگەڵ خودا ڕێی کرد و بۆ ئاسمان هەڵگیرا. ‘٣٠٠’ هێمایە بۆ سێ سەد چارتەکەی ساڵی ١٨٤٣ی پێشەنگەکان، ئەو سێ سەد واعیزە میلەرییەی هاوتای ئەو چارتانەن و هەروەها سوپای سێ سەد کەسیی گیدعۆن. حەنۆخ، واعیزە میلەرییەکان و سێ سەد کەسەکەی گیدعۆن نوێنەرایەتی سەد و چل و چوار هەزار کەسەکە دەکەن. شەمشۆن ٣٠٠ ڕێوی گرت و جووت‌جووت پێکەوە بەستییەوە؛ بەمەش ١٥٠ و هێمایەکی دەستنیشان کرد کە پێکەوە بەستراوەتەوە و کۆی ژمارەکەی دەکاتە سێ سەد.

دوو پێشبینییە پێنج‌مانگییەکە دەربارەی ئیسلام لە بەشی نۆی کتێبی ئاشکراکردندا، «ئاگر» و «کلکەکان» وەک تایبەتمەندییەکانی ئیسلام دەستنیشان دەکەن.

هێزی ئیسلام هەم لە دەمەکانیاندایە و هەم لە کلکەکانیاندا.

هێزی ئیسلام بۆ ئەشکەنجەدان و کوشتن، هەم لە دەمەکانیان و هەم لە کلکەکانیاندایە، کە لە دەمەکانیان و کلکەکانیانەوە دەردەچن.

ئیسـلام و ئیسرائیل لە ڕووی پێشبینییە پێغەمبەرانەکانەوە پەیوەندییان بە یەکەوە هەیە، چونکە هەردووکیان ڕۆڵەی ئیبراهیمن، و لە هەر هێڵێکدا “سەر” بریتییە لە “پیر و ڕێزدار” و “کلک”یش بریتییە لە “ئەو پێغەمبەرەی فێرکاریی درۆ دەکات.” ئەو پێغەمبەرە کۆنەی کە فێرکاریی درۆی دەکرد، لە ئیسلامدا محەممەدە. قورئان نوێنەرایەتیی ئەو درۆیانە دەکات کە هاندەری کوللەکانی ئیسلامن، و پیر و ڕێزدارەکەش سەرکردایەتیی سیاسیی ئەوانە. ئیسلام لەلایەن دەوڵەتدارییەکەوە (دەم) ئاڕاستە دەکرێت، کە درۆکانی قورئان (کلک) هانی دەدەن. سێ سەد ڕێوییەکەی شەمشۆن بەسەر دوو گرووپی پێنج‌مانگیدا دابەش کران، کە دەبێت بە ئاگرەکە و دووکەڵەکە و گۆگردەکە ئەشکەنجە بدەن و بکوژن.

ئاگر، دووکەڵ و گوگرد تایبەتمەندییە پێغەمبەرانەکانی سێ فریشتەکەیان هەیە. یەکەم و دواهەمیان لە جۆری ئاگرن. ڕەگی وشەی “گوگرد” نوێنەرایەتی درەوشانەوەیەکی خودایی دەکات. ئاگر هێمای پەیامێکە؛ دووکەڵ کاریگەریی پەیامەکەیە و گوگرد ئایینیبوونی پەیامەکە دیاری دەکات. هەرسێکیان هاوشێوەی ساختەی پەیامە ڕاستەقینەکەی سێ فریشتەکەی بەشی چواردەی کتێبی ئاشکراکردنن. سینەبەندە ئاسنینەکە وەک ئاگر، جاسینت و گوگرد پیشان دەدرێت. ئەوە هاوشێوەیەکی ساختەی سینەبەندی سەرۆکی کاهینانە. سینەبەندی سەرۆکی کاهینان نوێنەرایەتی سەد و چل و چوار هەزارەکە دەکات وەک دوازدە گەوهەری مرۆیی کە لەگەڵ خودایەتیدا یەکخراون، ئەو خودایەتییەی کە ئوریم و تومیم نوێنەرایەتی دەکەن. ڕەنگی جاسینت لە سەردەمی کۆندا شین‌ڕەشێکی تۆخ، یان مۆرێکی خەفە بوو. جاسینتی سینەبەندی ئیسلام هاوتای ئەو دووکەڵەیە کە لە دەمەکان (دەوڵەت) و کلکەکانی (کڵێسا) ئیسلامەوە دەردەچێت.

هەڵبردنی حەنۆخ بۆ ئاسمان، دوای ٣٠٠ ساڵ ڕۆیشتن لەگەڵ خودا، ژمارەی ٣٠٠ بەو پەیامەی فریشتەی یەکەمەوە دەبەستێتەوە کە لە ساڵی ١٧٩٨دا گەیشت. ئەو پەیامەی فریشتەی یەکەم، لە ١١ی ئابی ساڵی ١٨٤٠دا، بە هاتنەدیی پێشبینیی پێنج مانگ لە بەشی نۆی کتێبی ئاشکراکردندا، هێزی پێ بەخشرا. دوو ماوە پێنج‌مانگییەکەی ئەو بەشە، هێڵ لەسەر هێڵ، بە یەکەوە بەستراونەتەوە. تەنها لەم دواییانەدا پەی بەوە برا کە پێنج مانگەکەی ئایەتی پێنج و پێنج مانگەکەی ئایەتی دە، دوو ماوەی جیاوازی سەد و پەنجا ساڵین. کاتێک پەی بەو ڕاستییە برا، شەمشۆن ڕێوییەکانی بە یەکەوە بەستەوە و سەد و پەنجا جووت ڕێوی پێک هێنا.

لە مێژووی پێغەمبەرانەی شەمشۆندا (کە واتای “خۆر”ە)، ئەو “دووکەڵە”ی کە لە چاڵەکەوە هەڵسا، کاتێک کلیلەکە بە شەڕی نەینەوا نوێنەرایەتی دەکرا، خۆری بە تاریکی داپۆشی. میلەرییەکان بەدروستی ئەوەیان دەستنیشان کرد کە داپۆشرانی خۆر بە دووکەڵی چاڵە ئیسلامییەکە بریتییە لە داپۆشرانی مزگێنیی مەسیح، کە خۆر (شەمشۆن) نوێنەرایەتیی دەکات. چەند پەیوەندییەکی دیکەش لەنێوان شایەتیی شەمشۆن و ئەو ئیسلامەی لە بەشەکانی نۆ تا یازدەی کتێبی ئاشکراکردندا هاتووە، هەیە.

ژمارەی سێ لە مێژووی شەمشۆندا بەو سێ ڕۆژە دەردەکەوێت کە میوانانی ئاهەنگی هاوسەرگیرییەکە دەبوو مەتەڵەکە تێدا چارەسەر بکەن. شەمشۆن لەگەڵ سێ ژندا پەیوەندی هەیە: هاوسەرە تیمنەییەکەی، ژنە لەشفرۆشەکە و دەلیلە. ڕۆحی یەزدان سێ جار دێتە سەر شەمشۆن: لە ڕووداوی شێرەکەدا، لە ئەشقەلۆن و لە لەحی. شەمشۆن پێش ئەوەی ڕاستییەکە بڵێت، سێ وەڵامی ناڕاست بە دەلیلە دەدات. ژمارەی سێ هێمای خودایەتی و خودایەتییە ساختەکەی ئەژدیها و دڕندە و پێغەمبەری درۆزنە، هەروەها هێمای پێکهاتەی سێگانەی کڵێسای سەرکەوتوویشە.

سی ژمارەی کاهینە، و سی هاوەڵ هێنران بۆ ئاهەنگی هاوسەرگیریی شەمشۆن. پاشان شەمشۆن گرەوی لەسەر سی کراسی کەتان و سی دەست جل کرد، ئەگەر میوانەکان بتوانن مەتەڵەکە هەڵبهێنن. کاتێک نهێنیی مەتەڵەکەی بە خیانەت ئاشکرا کرا، شەمشۆن سی پیاوی ئەشقەلۆنی کوشت تا گرەوەکە بداتەوە. ژمارەی سی دەیەکی پێغەمبەرانەی ٣٠٠ە، و هاوتەریب لەگەڵ سێ سەد ساڵ ڕۆیشتنی حەنۆخ لەگەڵ خودا، ئەو سێ سەد ڕێوییەی کە شەمشۆن گرتی و بە شێوەی سەد و پەنجا جووت بەیەکەوە بەستی، پەیوەندییان بە دوو پێشبینییەکەی پێنج مانگ لە بەشی نۆی ئاشکراکردندا هەیە، کە بە ڕێبازی دێڕ لەسەر دێڕ بەیەکەوە بەستراون. سێ سەد دەیەکی پێغەمبەرانەی سێ هەزارە، و سێ هەزار نوێنەرایەتیی پاشماوەیەک دەکات، جا پاشماوەیەکی ڕاستودروست بێت، کە ئەوانەی لە پەنجاکۆستدا باوەڕیان هێنا نوێنەرایەتیی دەکەن، یان پاشماوەیەکی ناڕاستودروست بێت، کە ئەوانەی لە یاخیبوونەکەی گوێرەکەی زێڕیندا بە دەستی لێڤییەکان کوژران نوێنەرایەتیی دەکەن.

یاخیبوونی پەیوەست بە گوێرەکەی زێڕین و نوێباوەڕانی ڕۆژی پەنجاکۆست، هەردووکیان بە شێوەیەکی پێغەمبەرانە لە یاسای یەکشەممەدا، کە بەزوویی دێت، هاوتەریب دەبن. پاشماوەیەک نوێنەرایەتیی پاشماوەیەک لە گەلی پەیمانی خودا و پاشماوەیەک لەوانە دەکات کە لە دەرەوەی مەڕگەی گەلی پەیمانی خودادان. یەکەم ئاماژە بە سێ هەزار لە شایەتیی شەمشۆندا بۆ ئەو یەهودییانەیە کە شەمشۆنیان بە دیل گرت بۆ ڕازیکردنی فەلەستییەکان، و دووەم ئاماژەکە بۆ فەلەستییەکانە. دادوەری لە ماڵی خوداوە دەست پێ دەکات و پاشان دەگاتە کرێکارانی کاتژمێری یازدەهەم کە هێشتا لە بابلدان. شایەتیی شەمشۆن هەم هێمای سێ هەزار وەک پاشماوەیەک پشتڕاست دەکاتەوە و هەم ڕیزبەندیی پرۆسەی دادوەری پشتڕاست دەکاتەوە. حەنۆخ بۆ ماوەی سێ سەد ساڵ لەگەڵ خودا ڕێی کرد، بەمەش نوێنەرایەتیی پاشماوەی گەلی پەیمانی خودا دەکات کە تامی مردن ناچێژن. ئەو پاشماوەیە ئەو سەد و چل و چوار هەزار کەسەن کە لە بەشی حەوتەمی ئاشکراکردندا لە بەرامبەر جەماوەرە مەزنەکەدا خراونەتە ڕوو.

دەیەکی ٣٠٠ دەکاتە ٣٠، کە هێمای کاهینێکە، هەروەها ژمارەی سێ، وەک دەیەکی سی، نوێنەرایەتیی خودایەتی دەکات، هەروەک نوێنەرایەتیی خودایەتیی ساختەی ئەژدیها و دڕندە و پێغەمبەری درۆزنیش دەکات. ژمارەی سێ هەروەها نوێنەرایەتیی دابەشبوونی سێگانەی کڵێسای سەرکەوتوو دەکات، کە نوێنەرەکانی بریتین لە داودی پاشا، کە لە تەمەنی سی ساڵیدا دەستی بە فەرمانڕەوایی کرد، و یوسفی کاهین، کە لە تەمەنی سی ساڵیدا دەستی بە خزمەت کرد، و حزقیێلی پێغەمبەر و کاهین، کە لە ساڵی سییەمی خولی حەڤدەهەمی یوبیلدا دەستی بە خزمەتە بیست و دوو ساڵییەکەی کرد. ئەو وەک کاهینێک دەبوو تەمەنی سی ساڵ بووبێت.

هەر یەک لەو سێ قەوارە هێماییەی کە وەک پێغەمبەر، کاهین و پاشا نیشان دراون، لەو نیشانەی ڕێگایەدا کە دەستپێکی گەمارۆدانەکە دەستنیشان دەکات، مۆری شەممەی ڕۆژی حەوتەم لە خوداوە وەردەگرێت. دوو شایەدی مەرگ، لەگەڵ شایەدە لاوەکییەکەی وێرانبوونی ئۆرشەلیم لە ساڵی ٦٦دا، سێ شایەد پێک دەهێنن لەسەر ئەوەی کە نیشانەی ڕێگای گەمارۆدانەکە ‘نیشانە’یە.

کاتێک گەمارۆدانەکە دەست پێ دەکات، کڵێسای سەرکەوتووی سێگانەی خودا، کە لامەخ نوێنەرایەتیی دەکات، مۆر دەکرێت. مردنی هاوسەری حەزقیێل ئەوە دەردەخات کە لە هەمان نیشانەی ڕێگادا، گەلی پێشووی پەیمان بە تەواوی وەلا دەنرێت. ئەو نیشانەی ڕێگایە گواستنەوە لە لاودیکیە بۆ فیلادەلفیا دەستنیشان دەکات، کە هەروەها وەک گواستنەوەی کڵێسای تێکۆشەر بۆ کڵێسای سەرکەوتوو وێنا دەکرێت؛ بەمەش دەبێتە کڵێسای هەشتەم کە سەر بە حەوتەکەیە. ئەو نیشانەی ڕێگایە لە مێژووی میلەریی فریشتەی سێیەمدا، کە لە ٢٢ی ئۆکتۆبەری ١٨٤٤ەوە تا یاخیبوونی ١٨٦٣ درێژەی کێشا، نوێنەرایەتیی قۆناغی ١٨٥٦ی دەکرد، کاتێک کە جەیمز و ئێلێن وایت هەردووکیان دەستیان کرد بە ناساندنی بزووتنەوەکە وەک بزووتنەوەیەکی لاودیکیایی. لە ١٨٥٦دا بزووتنەوەی میلەریی فیلادەلفیایی گۆڕا بۆ بزووتنەوەی میلەریی لاودیکیایی. حەوت ساڵ دواتر، بزووتنەوەی میلەریی لاودیکیایی کۆتایی هات، کاتێک بزووتنەوەکە بوو بە کڵێسای لاودیکیایی ئەدڤێنتیستی ڕۆژی حەوتەم.

ساڵی ٣١٣یش نموونەیەکی هێمایی ئەو ڕێنیشانەیە، کە تێیدا کڵێسای سمیرنا کۆتایی هات و کڵێسای پەرگامۆس دەستی پێ کرد. گواستنەوەی ساڵی ١٨٥٦ لە فیلادەلفیای ڕاستودروستەوە بۆ لاودیکیای ناڕاستودروست و گواستنەوە لە سمیرنای ڕاستودروستەوە بۆ پەرگامۆسی ناڕاستودروست لە ساڵی ٣١٣دا، پێکەوە هاوتەریبن، و خاڵی گواستنەوەکە هەروەها ئەو ڕێنیشانە وەک نیشانەیەک دەناسێنێت. گەمارۆدانەکە بە نیشانەیەک دەست پێ دەکات، بە پشتبەستن بە چەند شایەتێک. کاتێک بزووتنەوەی فریشتەی سێیەم، کە لەو سەد و چل و چوار هەزار کەسە پێک هاتووە، لە کاتی مردنی لامەخدا مۆر دەکرێت، ئەوان مۆر دەکرێن و بە تەواوەتی یەکگرتوو دەبن، لە هەمان کاتدا کە وەک ئاڵایەک بەرز دەکرێنەوە؛ چونکە یەکەم ڕێنیشانی پێکهاتە پێغەمبەرانەکەی گەمارۆدانەکە نیشانەیەکە.

مەرگی یۆحەنا پالایۆلۆگۆس نیشانەی ڕێگای ئیسلام دەستنیشان دەکات، کاتێک ڕۆمای ڕۆژهەڵات ناچار دەکرێت ملکەچی ئیسلام بێت. گەمارۆدان و وێرانکردنی ئۆرشەلیم دوو شایەت بۆ بابل و ڕۆما پێشکەش دەکەن. ماوەی ساڵ و نیوەکەی حەزقیێل نوێنەرایەتیی لاودیکییەکان دەکات کە ڕەتیان کردەوە پەیامی ئاگادارکردنەوەکە سەبارەت بە بردنیان بۆ دیلیی پاشای باکوور ببینن و بیبیستن. نیشانەی سێستیۆس نوێنەرایەتیی فیلادەلفییەکان دەکات کە لە دەستی پاشای باکوور ڕزگار دەبن. ئەو دوو نیشانەیە باس لە پەیامی پێغەمبەرایەتیی ناوخۆیی دەکەن، هەروەک ٧٧٧ـەکەی لامەخیش. هێڵ لەسەر هێڵ، پۆلێک لە کاتی گەمارۆداندا دەبرێتە دیلی و پۆلەکەی دیکە لە دەستی پاشای باکوور ڕزگار دەبێت.

مەرگی یۆحەنا پالایۆلۆگۆس، بە دیاریکردنی ڕۆڵی ئیسلام لەو نیشانەڕێیەدا کە تێیدا ئەوانەی لامەک نوێنەرایەتییان دەکات مۆر دەکرێن، نوێنەرایەتیی پەیامی پێغەمبەرانەی دەرەکی دەکات. ئەوانەی لە گەمارۆدان و وێرانکردنی ئۆرشەلیمدا دەرباز دەبن و ئەوانەش کە دەکرێنە دیل، جەخت لەوە دەکەنەوە کە ئەوە لە نیشانەڕێی ئەلفای ماوەی پێغەمبەرانەی گەمارۆدانەکەدایە کە خەسڵەت ئاشکرا دەبێت. ئەو دوو پۆلە لەلایەن دوو لامەکەکەوە نوێنەرایەتی دەکرێن. پۆلێکیان ئاگادارکردنەوەیەک ئاراستەی ناشڤیل دەکات و پۆلەکەی دیکەش لەوە خۆ دەبوێرێت.

قایین نیشانەی یاخیبوونەکەی وەرگرت. نیشانەی یاخیبوونەکەی وەک ئاگادارکردنەوەیەک بۆ مرۆڤایەتی لێک دەدرایەوە، کە ئەگەر قایین بکوژن، حوکمی حەوت‌هێندەیی خودایان بەسەردا دەدرێت. لە ڕوانگەیەکەوە، دەکرێت ئەو نیشانەیە وەک دابینکردنی پاراستنێک بۆ قایین لەلایەن خوداوە لێک بدرێتەوە، بەڵام لە ڕووی پێشبینیی پێغەمبەرانەوە، لەگەڵ نیشانەی ئاگادارکەرەوەی یاخیبوون لە دوا کتێبی کتێبی پیرۆزدا هاوتایە. نیشانەی یاخیبوونی قایین لە کتێبی پەیدابووندا، کە کتێبی ئەلفایە، هێمایەکی پێشوەختەی نیشانەی دڕندە بوو لە کتێبی ئاشکراکردندا، کە کتێبی ئۆمێگایە. ئەو ئاگادارکردنەوەیەی نیشانەی قایین لە خۆی دەگرێت، ئەوەیە کە هەر کەسێک هەمان ڕەوشتی قایین لە خۆیدا نیشان بدات، ئەویش لەلایەن خوداوە ڕەت دەکرێتەوە و حوکمی بەسەردا دەدرێت. ئەو نیشانەیەی لەسەر قایین بوو، لەگەڵ نیشانەی دڕندە هاوتایە، و ئەو ئاگادارکردنەوەیە جەخت لەسەر ئەو فەرمانە دەکاتەوە کە نابێت لاسایی یاخیبوونی قایین لە کوشتنی براکەیدا بکرێتەوە، کە لە ئاشکراکردندا وەک وێنەی دڕندە نیشان دراوە. لاساییکردنەوەی کردەوەی قایین واتە دروستکردنی وێنەیەک لە قایین. حوکمێکی جێبەجێکاریی حەوت‌هێندەیی بۆ قایین دەرکرا، و لە نەوەی شەشەم لە قایینەوە، لامەک درکی بەوە کرد کە گوناهی باوکی دووبارە کردبووەوە، بەڵام حوکمەکەی ئەو حەوت جار حەفتا دەبێت.

ئایەتی پێشوو یەکەمینە لەو تەنها سێ حاڵەتەی کە تێیاندا ژمارەکان لە کەلامی خودادا بە شێوەی لێکدان دەخرێنە ڕوو. دوا حاڵەتەکە وەک یەکەمینەکەیە.

حەفتا جار حەوت دەکاتە چوارسەد و نەوەد، و لە مێژووی پیرۆزدا سێ ماوەی چوارسەد و نەوەد ساڵە هەیە، کە هەر یەکێکیان نوێنەرایەتیی ماوەیەکی تاقیکردنەوە دەکات. بۆ پیرۆزگا، بۆ پاشاکان و بۆ سوپا، ماوەی چوارسەد و نەوەد ساڵ نیشان دراوە. ماوەی تایبەت بە پاشاکان بە مەسحکردنی شاول لە ساڵی ١٠٩٧ی پێش زایین دەستی پێکرد و هەتا یەکەمین گەمارۆدانەکەی نەبوخودنەسر بەردەوام بوو، کە تێیدا دانیال لە ساڵی ٦٠٧ی پێش زایین بە دیل گیرا.

ئەو چوارسەد و نەوەد ساڵەی ماوەی تاقیکردنەوە کە بۆ پیرۆزگاکە دیاری کرابوو، بە تەرخانکردنی پەرستگای سلێمان لە ساڵی ١٠٠٦ی پێش زایین دەستی پێ کرد و تا تەرخانکردنی پەرستگای دوای تاراوگە لە ساڵی ٥١٦ی پێش زایین بەردەوام بوو. بۆ سوپاکە، ماوەی چوارسەد و نەوەد ساڵ لە ساڵی ٤٥٧ی پێش زایینەوە تا ساڵی ٣٤ی زایینی بوو.

ئەو مەودایەی کە لە پەیامی ئاگادارکەرەوەی حوکمی حەوت‌هێندەیی و نیشانەکەی قایینەوە دەست پێ دەکات و تا حەفتا جار حەوت‌هێندەی لامەک درێژ دەبێتەوە، نوێنەرایەتی ماوەیەکی هێمایی چوارسەد و نەوەد ساڵەی تاقیکردنەوە دەکات. ئەو یاخیبوونەی کە نیشانەی قایین نوێنەرایەتی دەکات، بەو شێوەیە پیشان دەدرێت کە بەرەبەرە توندتر دەبێت، و ئەمەش لەگەڵ پاڵنەری خودا بۆ ناردنی لافاوەکەدا هاوتەریبە.

لامەکی نەوەی شەشەمی قایین، لە بەرامبەر لامەکی ڕەچەڵەکی شێتدا، وەک پۆلێکی نیشانەکراو لە یاخیبووان دەخرێتە ڕوو. شایەتییەکانی هەردوو لامەک کۆتایی ماوەی تاقیکردنەوە دیاری دەکەن: یەکێکیان بە دەربڕینی ژمارەی ٤٩٠ و ئەوی دیکەش بە مردنی خۆی. هەردووکیان هێماگەریی ژمارەیی لەخۆ دەگرن کە ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە پێکهاتە سێگانەکەی کڵێسای سەرکەوتووەوە هەیە. لامەکی قایین لەگەڵ سێ ماوە ٤٩٠ ساڵییەکەی تایبەت بە پاشاکان، پیرۆزگا و سوپا هاوتەریبە، لامەکی شێتیش مۆری ژمارەی حەوت بۆ پێغەمبەر، کاهین و پاشا لەخۆ دەگرێت. لامەکی شێت دووەمی سێ فریشتەکەی بەشی چواردەی ئاشکراکردنە، لامەکی قایینیش فریشتەی سێیەمە کە ئاگادارکردنەوەکە سەبارەت بە دڕندەکە، وێنەکەی، نیشانەکە و ژمارەی ناوەکەی دەخاتە ڕوو. بەشی چواردەی ئاشکراکردن، ئایەتەکانی ٩/١١، ئەوانە دیاری دەکات کە نەفرەتی قایین وەردەگرن.

ئاشکراکردن ١٥:٢ ئەو کەسانە دەناسێنێت کە لامەخی نەوەی شێت نوێنەرایەتییان دەکات:

لامەکی نەوەی شێت بە مردنی خۆی دەرگای داخراو نیشان دەدات. لامەکی نەوەی قایین بە ماوەیەکی چوارسەد و نەوەد ساڵەی تاقیکردنەوە دەرگای داخراو نیشان دەدات. دەبوو نیشانەی قایین وەک هۆشدارییەک سەبارەت بە کەسایەتییەک سەیر بکرێت کە سێ تایبەتمەندیی سەرەکیی پێغەمبەرانەی لێ دەردەکەوت. ئەو ڕەتی کردەوە بەپێی ڕێنمایی خودا بەشداری لە پەرستنی خودادا بکات؛ تووڕەییەکی لە حەسودییەوە هەڵقوڵاوی نیشان دا و برا بچووکترەکەی کوشت و سێیەمیش، ڕەتی کردەوە تۆبە بکات.

قایین تەختەی یەکەمی دە فەرمانەکەی پێشێل کردبوو، کە پەیوەندیی مرۆڤ بە خوداوە دیاری دەکات، و تەختەی دووەم پەیوەندیی مرۆڤەکان بە یەکترییەوە دیاری دەکات. نیشانەی یاخیبوونەکەی، ئەوی وەک کەسێکی یاساشکێن کە تۆبەی نەکردبوو دەناساند. قایین و لامەخ دەرگای داخراوی فریشتەی سێیەم لە کاتی هاتنی یاسای ڕۆژی یەکشەممەدا، کە بەزوویی دێت، نیشان دەدەن. حەنۆخ، مەتوشەلەح، لامەخ و نوح نوێنەرایەتیی ئەو مێژووە دەکەن کە بە هاتنی فریشتەی یەکەم، کە حەنۆخ نوێنەرایەتیی دەکات، دەست پێ دەکات و هاتنی لامەخ وەک فریشتەی دووەم و هاتنی مەتوشەلەح وەک هاواری نیوەشەو لەخۆ دەگرێت، کە پەیامی لامەخ وەک فریشتەی دووەم بەهێز دەکات؛ پاشان نوح وەک فریشتەی سێیەم دەرگای داخراوی لافاوەکە نیشان دەدات.

لامەک پێنج ساڵ پێش لافاوەکە مرد و ئەمەش ئەو پێنج ساڵە هێماییە دەستنیشان دەکات کە دەکەونە پێش داخستنی دەرگاکە لە کاتی هاتنی ئەو یاسای یەکشەممەیەی کە بەم زووانە دێت. هەر لە کاتی مردنی لامەک لە تەمەنی ٧٧٧ ساڵیدایە کە مۆرکردنی کڵێسای سەرکەوتوو تەواو دەبێت. پاشان، حەوت ڕۆژ پێش ئەوەی دەرگای کەشتییەکە بە شێوەیەکی سەرووسروشتی دابخرێت، ئاژەڵەکان دەستیان بە چوونە ناو کەشتییەکە کرد.

ئەو ڕۆژەی مەتوشالەح مرد، یەکەم ڕۆژی ئەو حەوت ڕۆژە بوو. دوایین ئاگادارکردنەوە پێش ئەوەی دەرگاکە دابخرێت، پەیامێکی دوولایەنە بوو کە بریتی بوو لە پیشاندانێکی بینراوی ئاژەڵان، هاوڕێ لەگەڵ هاتنەدیی پێشبینییەک کە بە درێژایی مێژووی ژیانی درێژتەمەنترین مرۆڤێک کە تا ئێستا مردبێت، ڕاگەیەنرابوو. ئەو پێشبینییە لە ناوی مەتوشالەحدا هەڵگیرابوو، کە واتای ‘کاتێک ئەو بمرێت، ئەوە دێت’ دەدات.

پەیامی ئاگادارکردنەوەی کۆتایی بۆ مرۆڤایەتی، بە حوکمی پێویستیی پێغەمبەرانە، دەبێت پەیامێکی دووبەشی بێت؛ هەروەک لەو حەوت ڕۆژەی کۆچی ئاژەڵەکاندا بەرجەستە کراوە کە بە مردنی مەتوشەلەح دەستی پێ کرد؛ ئەو مردنە بەدیهاتنی ئەو پێشبینییەی حەنۆخ بوو کە لە ڕێگەی ناوی کوڕەکەیەوە ڕاگەیەنرابوو. حەوت ڕۆژی کۆچی ئاژەڵەکان، پەیامە دووبەشییەکەی مردنی مەتوشەلەح و ئاژەڵە کۆچکەرەکان وەک پەیامی مۆرکردنی فریشتەی سێیەم دەناسێنێت. عیسا هەمیشە کۆتایی بە سەرەتا ڕوون دەکاتەوە، و لە کتێبی ئاشکراکردندا، دەنگی دووەمی ئایەتی چوارەم پەیوەست دەبێت بە فریشتەی سێیەمی بەشی هەژدەمی ئاشکراکردن، هەروەک هاواری نیوەشەو پەیوەست بوو بە پەیامی فریشتەی دووەم. پەیامی ئاگادارکردنەوەی کۆتایی هەمیشە وەک پەیامێکی ناوخۆیی و دەرەکی دەخرێتە ڕوو، هەروەک لە پەیوەندیی پێغەمبەرانەی نێوان کڵێساکان و مۆرەکان لە کتێبی ئاشکراکردندا بەرجەستە کراوە. پەیامی ئاگادارکردنەوەی کۆتایی لە بەشی یازدەمی کتێبی دانیالدا، پەیامی باکوور و ڕۆژهەڵاتە. مەتوشەلەح و ئاژەڵە کۆچکەرەکان لە سەردەمی نوحدا پەیامی دووبەشیی ئاگادارکردنەوەی کۆتایی بوون.

مەرگی لامەخ بە نیشانەی ٧٧٧ هاوتەریبە لەگەڵ دەستپێکی گەمارۆدانەکە، کە هاوسەری حەزقیێل تێیدا مرد. هەر لەوێدایە کە وەفادارەکان، ئەوانەی ڕەچەڵەکی شێت نوێنەرایەتییان دەکات، مۆر دەکرێن؛ هەروەها هەر لەوێدایە کە ئەوانەی ڕەچەڵەکی قایین نوێنەرایەتییان دەکات، نیشانەکە وەردەگرن. حەنۆخ لە ئادەمەوە حەوتەمین کەس بوو و نوێنەرایەتی نیشانەی سەر ڕێگای ئەلفا دەکات لە ماوەیەکدا کە بە نەوەی کۆتایی و نەوەی یەکەم کۆتایی دێت، و هەردووکیان بە ژمارەی هەشت نوێنەرایەتی دەکرێن. هەردوو لامەخەکە کۆتایی ماوەی تاقیکردنەوە دیاری دەکەن، و مەرگی لامەخ نوێنەرایەتی دەرگای داخراوی ماوەی تاقیکردنەوە لە دەستپێکی گەمارۆدانەکەدا دەکات.

حەنۆخ ئەلفای مێژووی پێغەمبەری بوو و بە حوکمی پێویستیی پێغەمبەری، دەبێت ئۆمێگایەکی مێژووی پێغەمبەری دەستنیشان بکات. ئەو ئۆمێگایە لەلایەن ئەو هەشت گیانەوە نوێنەرایەتی دەکرێت کە بێ ئەوەی تامی مردن بچێژن، لە جیهانی کۆنەوە چوونە جیهانی نوێ. حەنۆخ و ئەو هەشت گیانە پێش ئەوەی بگەنە زەویی نوێ، مردنیان نەبینی. جیهانی کۆن لە ماوەی حەوت ڕۆژەکەی کۆچی ئاژەڵاندا کۆتایی هات و جیهانی نوێ بە حەوت ڕۆژی بێ باران دەستی پێکرد. پاشان، لە ڕۆژی ١٧ـەمەوە، بۆ ماوەی پێنج مانگ هیچ نەبوو جگە لە باران، هەتا خودا لە کۆتایی ئەو پێنج مانگەدا، لە ڕۆژی حەڤدەیەم، بارانەکەی ڕاگرت.

لە بەشی نۆی ئاشکراکردندا دوو شایەت بۆ پێنج مانگ هەن و لەو بەشەدا سێ پێشبینیی زەمەنیی جیاواز هەن. پێنج مانگی یەکەم لە ئایەتی پێنجدا خراوەتە ڕوو؛ پێنج مانگی دووەم لە ئایەتی دەدایە و سێ سەد و نەوەد و یەک ساڵ و پازدە ڕۆژ لە ئایەتی پازدەدا هاتووە. ئایەتەکانی 5، 10 و 15 پێشبینییە زەمەنییەکەی ئیسلام بە دوو شایەت بۆ پێنج مانگ لە سەرەتای ماوەی پێشبینییەکەدا دیاری دەکەن. هەردوو ئایەتی 5 و 10 ماوەی پێنج مانگ دیاری دەکەن، کەواتە، دێڕ لەسەر دێڕ، کۆی ئایەتی پێنج و ئایەتی دە دەبێتە پازدە. بۆیە، پێنج مانگی یەکەم بریتییە لە 15 و سێ سەد و نەوەد و یەک ساڵ و پازدە ڕۆژ لە ئایەتی 15دا خراوەتە ڕوو. ڕیزبەندی و پێکهاتەی ئایەتەکانی 5، 10 و 15 دوو پازدە دیاری دەکەن، و لەو دوو ئایەتەی یەکەمدا کە پێکەوە کۆیان دەبێتە پازدە، دوو پێشبینیی زەمەنیی سەد و پەنجا ساڵە هەن.

ئایەتی پازدە پێشبینییە کاتییەکەی سێ سەد و نەوەد و یەک ساڵ و پازدە ڕۆژ دەخاتە ڕوو. مەسیح پازدەی لە نێو سێ ئایەتدا تێهەڵکێشاوە و، بە بەکارهێنانی ئەو کاتەی پێشبینی کە لە هەمان ئەو ئایەتانەدا خراوەتە ڕوو، ئەو ژمارە ١٥یەی کە بە کۆکردنەوەی ئایەتەکانی پێنج و دە نیشان دەدرێت، جیا کردەوە، بۆ ئەوەی کاتێک لەگەڵ ئایەتی پازدە هاوتەریب دەکرێت، پازدە دووپات ببێتەوە. پاشان مەسیح هەر سێ پێشبینییە پێکەوە بەستراوەکەی بە پازدە ڕۆژ کۆتایی پێ هێنا.

کلیلی ئەم بەشە جەنگی نەینەوایە لە ساڵی ٦٢٧دا، کە پێنج ساڵ دواتر، لە ساڵی ٦٣٢دا، مردنی محەممەد بەدوایدا دێت و دەبێتە سەرەتای یەکەم پێشبینیی پێغەمبەرانەی پێنج‌مانگە. دە ساڵ دوای مردنی محەممەد، سوپاکانی فارس لەناوبران، بەگوێرەی پێشبینیی محەممەد کە هەردوو هێزی فارس و ڕۆما تێک دەشکێن. بۆیە بەشی نۆی ئاشکراکردن بە زنجیرەیەکی مێژوویی لە جەنگی نەینەوای نێوان فارس و ڕۆماوە دەست پێ دەکات. پاشان پێنج ساڵ دواتر محەممەد دەمرێت و بەمەش سەد و پەنجا ساڵەکەی ئایەتی پێنج دەست پێ دەکات. دە ساڵ دواتر فارس لە جەنگی نەهاوەند لە ساڵی ٦٤٢دا تێک دەشکێت. ئیسلام جەنگی نەهاوەندی بە «سەرکەوتنی سەرکەوتنەکان» ناوزەد کرد. یەکەم پازدە ساڵی بەشی نۆی ئاشکراکردن نوێنەرایەتیی ماوەیەکی پێنج ساڵ دەکەن کە دە ساڵی بەدوادا دێت. کۆتا پێشبینیی پێغەمبەرانەی پەیوەست بە کات لە ١١ی ئابی ساڵی ١٨٤٠دا کۆتایی هات. دە ڕۆژ پێش ئەو ڕووداوە، جۆزایا لیچ پێشبینیی نوێکراوەی خۆی سەبارەت بە کۆتاییهاتنی باڵادەستیی عوسمانییەکان بڵاو کردەوە. کۆتا پازدە ڕۆژی ئیسلام لە بەشی نۆی ئاشکراکردندا، بەهۆی کاری جۆزایا لیچەوە، بەسەر پێنج ڕۆژ و پاشان دە ڕۆژدا دابەش دەکرێن، چونکە عیسا هەمیشە کۆتایی بە سەرەتا ڕوون دەکاتەوە.

لە وتاری داهاتوودا درێژە بەم بابەتانە دەدەین.