کڵێسای پەرگامۆس لەگەڵ دەرچوونی فەرمانی میلان لە ساڵی ٣١٣دا دەستی پێ کرد، کە لەو کاتەدا چوارەمین هاوسەرگیریی پەیمانیی باسکراو لە بەشی یازدەهەمی کتێبی دانیال لەنێوان کۆنستانتیا و لیسینیۆسدا ڕوویدا. کۆنستانتیا لەلایەن کۆنستانتینی گەورە، ئیمپراتۆری ڕۆژئاواوە، وەک بووکێک بۆ بەستنی پەیمان بە لیسینیۆس، ئیمپراتۆری ڕۆژهەڵات، درا. کۆنستانتیا خوشکی نیوەخوێنی کۆنستانتین بوو و هاوسەرگیرییەکەی هاوکات لەگەڵ دەرکردنی فەرمانەکە ئەنجام درا. پەیمانی هاوسەرگیرییەکە بەردەوام نەبوو و پاشان جەنگی ناوخۆ دووبارە هەڵگیرسایەوە. کۆنستانتیا بە درێژایی جەنگی ناوخۆ لەگەڵ لیسینیۆس مایەوە و دوای ئەوەی کۆنستانتین لە ساڵی ٣٢٤دا لیسینیۆسی تێکشکاند، تکای لێ کرد لە گیانی لیسینیۆس خۆش بێت. کۆنستانتین سەرەتا لە گیانی لیسینیۆس خۆش بوو، بەڵام دواتر فەرمانی ئیعدامکردنی دا. کۆنستانتیا خۆیشی پاشان تا نزیکەی ساڵی ٣٣٠ لە دەرباری کۆنستانتین ژیا.
چوارەمین هاوسەرگیریی پەیماننامەیی لە بەشی یازدەی دانیال، لە شوباتی ساڵی ٣١٣دا، دەستپێکی ئەو ماوە هێماییە بوو کە پەرگامۆس نوێنەرایەتیی دەکرد، و کڵێسای پەرگامۆس تا کڵێسای تیاتیرا بەردەوام بوو، کە کاتێک دەستی پێکرد کە دەسەڵاتی پاپایەتی لە ساڵی ٥٣٨دا لەسەر تەخت دانیشت. ساڵی ٥٣٨ نیشانەی کۆتایی پەرگامۆس بوو و هەروەها نیشانەی پێنجەمین هاوسەرگیریی پەیماننامەیی بەشی یازدەی دانیالیش بوو، چونکە کڵێسای پاپایی لە ڕێگەی هاوسەرگیرییەکی پەیماننامەیی پێغەمبەرانە لەگەڵ دەسەڵاتە مەدەنییەکانی ڕۆما، جێگەی خۆی لەسەر تەخت گرت. پەرگامۆس لە ساڵی ٣١٣دا بە پەیماننامەیەکی هاوسەرگیریی ئەلفا دەستی پێکرد و لە ساڵی ٥٣٨دا بە هاوسەرگیرییەکی پەیماننامەیی ئۆمێگا کۆتایی هات. لە ساڵی ١٧٩٨دا، پاشاکانی ئەورووپا تەڵاقی بووکە پاپاییەکەیان دا، کاتێک ناپۆلیۆن پاپای بە دیل برد.
دیلکەوتن و تەڵاقدانی بووکی پاپایی، پێشتر لە یەکەمین هاوسەرگیریی پەیماننامەیی لە بەشی یازدەی دانیالدا، کە لەنێوان ئیمپراتۆرییەکانی پتۆلێمییەکان و سەلەوکییەکاندا ئەنجام درابوو، بە شێوەی هێمایی نیشان درابوو. لە وەدیهاتنی ئایەتەکانی شەش تا هەشتدا، لە ساڵی ٢٥٢ی پێش زایین، پتۆلێمی دووەم فیلادێلفۆس (پاشای باشوور)، بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی دووەمی سووریا، کچەکەی بەرەنیکەی بە هاوسەرگیری دا بە ئەنتیۆخۆسی دووەم تێۆس (پاشای باکوور). بەپێی ڕێککەوتنەکە، دەبوو ئەنتیۆخۆس واز لە ژنەکەی لاۆدیکە و کوڕەکانی ئەو بهێنێت. دوای ئەوەی پتۆلێمی دووەم لە ساڵی ٢٤٦ی پێش زایین مرد، ئەنتیۆخۆس لاۆدیکەی گەڕاندەوە لای خۆی و بەرەنیکەی تەڵاق دا. پاشان لاۆدیکە وای کرد ئەنتیۆخۆس ژەهراوی بکرێت و کوشتنی بەرەنیکە و کوڕە ساواکەی ڕێک خست. بەم شێوەیە، بەرەنیکە، وەک لە ئایەتەکەدا تۆمار کراوە، “دەسەڵاتەکەی نەپاراست” و “ڕادەست کرا”.
پتۆلەمیی سێیەم ئیوئێرگێتێس، برای بەرینیکی (“لقێک لە ڕیشەکانی ئەو”)، بوو بە پاشای میسر و بۆ تۆڵەکردنەوەی خوشکەکەی هێرشی کردە سەر شانشینی سەلووکییەکان، و بەمەش شەڕی سێیەمی سووریای دەست پێ کرد، کە لە ساڵی ٢٤٦ەوە تا ٢٤١ی پێش زایین بەردەوام بوو. پتۆلەمی شارە گرنگەکانی داگیر کرد (لەوانە سەلووکیا و ئەنتاکیا)، پێشڕەویی کردە قوڵایی خاکی سەلووکییەکان و تاڵانێکی زۆر و زەوەندی لەگەڵ خۆی برد، لەوانە ژمارەیەکی زۆر لە بت و قاپە پیرۆزەکان کە کامبیز پێشتر لە میسرەوە بردبوونی. ئەو بە تاڵانەکەوە گەڕایەوە میسر، و بەمەش ئەو پێشگویییەی هێنایە دی کە خوداوەندەکانیان و کەلوپەلە گرانبەهاکانیان بە دیل دەبردرێنە میسر.
یەکەمین هاوسەرگیریی پەیمانی لە بەشی یازدەی دانیالدا، هێمای هاوسەرگیریی پەیمانیی ساڵی ٥٣٨ لە نێوان ڕۆمای پاپایی و پاشاکانی ئەورووپا بوو. لە ئایەتەکانی شەش تا هەشتدا، پاشای باشوور بووکێک دەدات بۆ بەستنی پەیمانێک کە دواتر دەشکێنرێت. لە دوای شکاندنی پەیمانەکە، هێرش دەکرێتە سەر شانشینی باکوور، خاکەکەی داگیر دەکرێت و گەنجینەکانی دەگوێزرێنە دەرەوە. لە هاوتا مێژووییەکەیدا، ناپۆلیۆن، کە نوێنەرایەتیی پاشای باشووری دەکرد، لە ساڵی ١٧٩٧دا پەیماننامەی تۆلێنتینۆی بەسەر دەوڵەتە پاپاییەکاندا سەپاند. ساڵی دواتر، هێزە فەڕەنسییەکان بە فەرماندەیی ژەنەڕاڵ بەرتیێ چوونە ناو ڕۆما و پاپ پیۆسی شەشەم، کە نوێنەرایەتیی پاشای باکووری دەکرد، بە دیلیان گرت. فەڕەنسییەکان هەروەها دەستیان بەسەر گەنجینەکانی ڕۆمادا گرت و گواستیاننەوە بۆ فەڕەنسا، هەروەک چۆن بەتلیمۆس گەنجینەکانی لە شانشینی باکوورەوە بۆ میسر گواستەوە.
پەیمانی هاوسەرگیریی میلان لە ساڵی ٣١٣دا کۆتایی بە شەڕێکی ناوخۆیی هێنا، هەروەک چۆن پەیمانی هاوسەرگیریی نێوان ئیمپراتۆرییەتەکانی باکوور و باشووری بطلیمۆسی دووەمی فیلادێلفۆس و ئەنتیۆخۆسی دووەمی تیۆس کۆتایی بە شەڕی دووەمی سووریا هێنا. ئەوەی ئەنتیۆخۆس لە ساڵی ٢٤٦ی پێش زایین ئەو بووکە میسرییەی تەڵاق دا کە بە پێی پەیمان هاوسەرگیریی لەگەڵ کردبوو، هێمایەکی پێشوەختە بوو بۆ تەڵاقی نێوان ئیمپراتۆرییەتەکانی ڕۆژئاوا و ڕۆژهەڵات لە ساڵی ٣٢٤دا. هەردوو تەڵاقەکە لەگەڵ تەڵاقی ساڵی ١٧٩٨دا هاوتەریبن.
پەرگامۆس ماوەی ٢٢٥ ساڵ، لە ساڵی ٣١٣ەوە تا ساڵی ٥٣٨، دەگرێتەوە. بە هاوسەرگیریی پەیمانیی دووەمی ڕۆمای بتپەرست دەستی پێ کرد و بە هاوسەرگیریی پەیمانیی یەکەمی ڕۆمای پاپایی کۆتایی هات. مێژووە پێغەمبەرانەکەی پەرگامۆس دوو هاوسەرگیرییە پەیمانییەکەی ڕۆمای بتپەرست بە دوو هاوسەرگیرییە پەیمانییەکەی ڕۆمای پاپاییەوە دەبەستێتەوە، هەروەک چۆن زنجیرەی حەوت کلیۆپاترا دوو هاوسەرگیرییە پەیمانییەکەی ئیمپراتۆریەتی سەلەوکی بە دوو هاوسەرگیرییە پەیمانییەکەی ڕۆمای بتپەرستەوە دەبەستێتەوە. دوو هاوسەرگیری لە ئیمپراتۆریەتی سەلەوکیدا لە ڕێگەی کلیۆپاتراوە بە دوو هاوسەرگیرییەکەی ئیمپراتۆریەتی ڕۆمای بتپەرستەوە بەسترانەوە، کە ئەمانیش بە نۆرەی خۆیان لە ڕێگەی کڵێسا هێماییەکەی پەرگامۆسەوە بە دوو هاوسەرگیرییەکەی ڕۆمای پاپاییەوە بەسترانەوە.
هاوسەرگیریی ئەلفای ئیمپراتۆریەتی سەلەوکی لە ساڵی ٢٥٢ی پێش زاییندا هێمایەکی پێشوەختە بوو بۆ هاوسەرگیریی ئۆمێگای کلێۆپاترا سیرا، کچی ئەنتیۆخۆسی مەزن، لەگەڵ پتۆلێمی پێنجەم لە ساڵی ١٩٣ی پێش زاییندا لە ڕافیا. ئەو هاوسەرگیرییە کۆتایی بە پێنجەمین شەڕی سووریا هێنا. هاوسەرگیریی پەیمانیی ئەلفای ڕۆمای بتپەرست لە ساڵی ٤٠ی پێش زاییندا لەنێوان مارک ئەنتۆنی و ئۆکتاڤیادا ئەنجام درا. ئۆکتاڤیا خوشکی ئۆکتاڤیان بوو، کە دواتر بە ئەوگوستوس قەیسەر ناسرا. هاوسەرگیریی ساڵی ٤٠ی پێش زایین پەیوەست بوو بە پەیماننامەی برووندیسیۆم. ئەنتۆنی لە ساڵی ٣٢ی پێش زاییندا لە پێناو کلێۆپاترادا ئۆکتاڤیای تەڵاق دا، بەمەش ئەو شەڕە ناوخۆییەی سەرلەنوێ هەڵگیرساندەوە کە بە پەیماننامەکەی ساڵی ٤٠ی پێش زایین کۆتایی پێهاتبوو. مارک ئەنتۆنی لایەنی دژبەری ڕۆژهەڵاتی بوو و ئۆکتاڤیان ڕکابەری ڕۆژئاوایی بوو. لە مێژووی میسردا حەوت کلێۆپاترا هەبوون. یەکەمیان نوێنەرایەتیی پەیماننامەی هاوسەرگیریی ئۆمێگای ئیمپراتۆریەتی سەلەوکی دەکرد و حەوتەمین و دوا کلێۆپاتراش نوێنەرایەتیی هەڵوەشانەوەی هاوسەرگیریی پەیمانیی ئەلفای ڕۆمای بتپەرست بە تەڵاق دەکرد.
مەسیح هەمیشە کۆتایی بە سەرەتا ڕوون دەکاتەوە، لەبەر ئەوە هاوسەرگیریی ئەلفای سەلەوکییەکان لە ساڵی ٢٥٢ی پێش زایین لەگەڵ هاوسەرگیریی ئۆمێگای سەلەوکییەکان لە ساڵی ١٩٣ی پێش زایین هاوتەریبە. ئەلفا و ئۆمێگای مێژووی سەلەوکییەکان هەردووکیان لەگەڵ هاوسەرگیرییەکانی ئەلفا و ئۆمێگای هەم ڕۆمای بتپەرست و هەم ڕۆمای پاپایی هاوتەریبن. هاوسەرگیریی ئۆمێگای ڕۆمای بتپەرست لە ساڵی ٣١٣دا، هاوسەرگیریی پەیماننامەیی ئەلفای پەرگامۆسیش بوو و هێمای پێشوەختەی هاوسەرگیریی پەیماننامەیی ئۆمێگای پەرگامۆس بوو، کە ئەویش پەیماننامەی هاوسەرگیریی ئەلفای ڕۆمای پاپایی لە ساڵی ٥٣٨دا بوو. ئەمە هەردوو هاوسەرگیرییە پەیماننامەییەکەی ئەلفا و ئۆمێگای ڕۆمای بتپەرست لەگەڵ هاوسەرگیریی ئەلفای ڕۆمای پاپایی لە ساڵی ٥٣٨دا هاوتەریب دەکات. هاوسەرگیریی ئۆمێگای ڕۆمای پاپایی لە کاتی ئەو یاسای یەکشەممەیەدا ڕوودەدات کە بەم زووانە دێت. ئەلفای ساڵی ٥٣٨ هێمای پێشوەختەی ئۆمێگای یاسای یەکشەممەیە، و پەیماننامەی بروندیسیۆم لە ساڵی ٤٠ی پێش زایین و هاوسەرگیریی پەیماننامەیی فەرمانی میلان لە ساڵی ٣١٣دا هێمای پێشوەختەی ئەلفای ساڵی ٥٣٨ بوون. هاوسەرگیریی ئەلفای ئیمپراتۆریەتی سەلەوکی لە ساڵی ٢٥٢ی پێش زایین لەگەڵ هاوسەرگیریی پەیماننامەیی ڕۆمای پاپایی لە ساڵی ٥٣٨دا هاوتەریبە، و وەک هاوسەرگیریی ئەلفای ئیمپراتۆریەتی سەلەوکی، لەگەڵ هاوسەرگیریی ئۆمێگا لە ڕافیا لە ساڵی ١٩٣ی پێش زایینیش هاوتەریبە.
هاوسەرگیرییە پەیمانییەکانی باکوور و باشوور لە ساڵانی ٢٥٢ و ١٩٣ی پێش زایین، لەگەڵ هاوسەرگیرییە پەیمانییەکەی ساڵی ٥٣٨ هاوتەریبن، کە ئەویش لەگەڵ هاوسەرگیرییە پەیمانییەکانی ڕۆمای بتپەرست لە ساڵانی ٤٠ی پێش زایین و ٣١٣ هاوتەریبە. هەر پێنج هاوسەرگیرییە پەیمانییەکە کە لە مێژووی بەشی یازدەی دانیالدا پیشان دراون، لە شەشەمین و کۆتا هاوسەرگیریی پەیمانیدا، لە کاتی یاسای یەکشەممەدا کە بەم زووانە دێت، بە تەواوەتی دێنە دی. دوو هاوسەرگیرییەکەی یەکەم بریتین لە شەڕ لەنێوان نەیارە باکووری و باشوورییەکاندا، سێیەم و چوارەمیش نوێنەرایەتیی شەڕی ناوخۆ لەنێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا دەکەن. هاوسەرگیرییەکانی پێنجەم و شەشەم نوێنەرایەتیی شەڕی ڕۆحی لەنێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژاوا دەکەن؛ لەنێوان ئۆرتۆدۆکسییەت و کاتۆلیکییەتی ڕۆمانی؛ یان لەنێوان دەوڵەت و کڵێسا. جیاوازییەکی سەرەکی لەنێوان ئۆرتۆدۆکسییەت و کاتۆلیکییەتی ڕۆمانی ئەوەیە کە ئۆرتۆدۆکسەکان ئەوەی بە «سێزارۆپاپیزم» ناودەبرێت قبووڵ دەکەن.
قەیسەرۆپاپیزم
قەیسەرۆپاپیزم بریتییە لە یەکخستنی کڵێسا و دەوڵەت، بەو شێوەیەی کە کۆنترۆڵی پەیوەندییەکە لە دەستی دەوڵەتدایە. کاتۆلیکییەتی ڕۆمی ئەو پێکهاتەیە ڕەت دەکاتەوە و پەیوەستە بە فەرمانی ساڵی ٥٣٣ی ژوستینیان، کە کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆمی وەک سەرۆکی کڵێساکان و هەروەها ڕاستکەرەوەی لادەرە ئایینییەکان دیاری کرد. ململانێی ڕۆحیی دوو هاوسەرگیریی پەیمانیی دوایی لەسەر ئەوە بوو کە ئایا پیاوەکە، کە نوێنەرایەتیی دەسەڵاتی مەدەنی دەکات، بەسەر ژنەکەدا، کە نوێنەرایەتیی دەسەڵاتی کڵێسا دەکات، حوکمڕانی دەکات یان نا. جەنگە ڕۆحییەکە هەروەها جیاوازی لە هەندێک لایەنی پەرستش لەناو کڵێسادا و لەو فێرکارییەدا دەگرتەوە کە بە «فیلیۆکوێ» ناسراوە.
فیلیۆکوێ
فیلیۆکە واتە «و کوڕەکە». تێگەیشتن لە گرنگیی زاراوەی «فیلیۆکە» پێویستی بە تێڕامانێکی پێغەمبەرانە لە شاری نیقیە هەیە، کە «باوەڕنامەی نیقیە» بۆ یەکەم جار لەوێ پەسەند کرا. نیقیە لە ڕووی پێشبینییە پێغەمبەرییەکانەوە بە هێڵی ئیسلامەوە پەیوەستە، چونکە هەر لەوێیە کە دووەمین شەڕی مێژوویی نیقیە دەستنیشان دەکرێت؛ هەروەها لە ڕووی پێشبینییە پێغەمبەرییەکانەوە بە جەنگی ڕۆحانیی کاسۆلیکیەتی ڕۆژهەڵاتی و ڕۆژئاواییەوە پەیوەستە. پاپ لیۆ، وەک هێمایەک، هەروەها بە نیقیە و شایەتیی پێغەمبەرانەی باوەڕنامەی نیقیەوە پەیوەستە.
شەش هاوسەرگیریی پەیمانی لە بەشی یازدەی کتێبی دانیالدا دیاری کراون، و چوارەکەی یەکەمیان ململانێی سەربازین، یان لەنێوان باکوور و باشوور یان لەنێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوادا. دووەکەی کۆتایی ململانێی ڕۆحین لەنێوان کاتۆلیکە ئۆرتۆدۆکسەکانی ڕۆژهەڵات و کاتۆلیکە ڕۆمییەکانی ڕۆژئاوادا. شەشەمین و کۆتا هاوسەرگیریی پەیمانی ڕەمزایەتیی ململانێکە لەسەر باوەڕنامەی نیقیە لەخۆ دەگرێت، پاپایەک بە ناوی لیۆش دەگرێتەوە، و لە کۆتاییدا پشتگیری لە تێگەیشتنی کاتۆلیکی ڕۆمی بۆ پێکەوەبەستنی کڵێسا و دەوڵەت دەکات، کە ئەو “قەیسەرۆپاپیزم”ـە ڕەت دەکاتەوە کە ئۆرتۆدۆکسەکانی ڕۆژهەڵات پێی پابەندن و دەسەڵاتی مەدەنی بە خاوەن دەسەڵات بەسەر کڵێسادا دەناسێنێت.
“بەڵام ‘وێنە بۆ دڕندەکە’ چییە؟ و چۆن پێک دەهێنرێت؟ وێنەکە لەلایەن دڕندە دووشاخەکەوە دروست دەکرێت، و وێنەیەکە بۆ دڕندەکە. هەروەها بە وێنەی دڕندەکە ناو دەبرێت. کەواتە، بۆ ئەوەی بزانین وێنەکە چۆنە و چۆن پێک دەهێنرێت، دەبێت لە تایبەتمەندییەکانی خودی دڕندەکە—پاپایەتی—بکۆڵینەوە.
“کاتێک کڵێسای سەرەتایی بە دوورکەوتنەوە لە سادەیی ئینجیل و پەسەندکردنی ڕێوڕەسم و دابونەریتی بتپەرستانە گەندەڵ بوو، ڕۆح و هێزی خودای لەدەست دا؛ و بۆ ئەوەی کۆنترۆڵی ویژدانی خەڵک بکات، داوای پشتگیری لە دەسەڵاتی دنیایی کرد. ئەنجامی ئەمە پاپایەتی بوو، کڵێسایەک کە دەسەڵاتی دەوڵەتی کۆنترۆڵ دەکرد و بۆ پێشبردنی ئامانجەکانی خۆی بەکاری دەهێنا، بە تایبەتی بۆ سزادانی ‘بیدعەت’. بۆ ئەوەی ویلایەتە یەکگرتووەکان وێنەیەکی دڕندەکە دروست بکات، دەسەڵاتی ئایینی دەبێت بە جۆرێک حکومەتی مەدەنی کۆنترۆڵ بکات کە دەسەڵاتی دەوڵەتیش لەلایەن کڵێساوە بۆ بەدیهێنانی ئامانجەکانی خۆی بەکاربهێنرێت.” ململانێی گەورە، ٤٤٣.
قەیسەرۆپاپیزم و فیلیۆکوێ دوو جیاوازیی سەرەکی لەنێوان کاتۆلیکە ڕۆژئاوایی و ڕۆژهەڵاتییەکاندا پێک دەهێنن. یەکێکیان مشتومڕێکە لەسەر دەسەڵاتی مەدەنی؛ ئەوی دیکەیان مشتومڕێکی ئیلاهیاتییە لەسەر ئەوەی ئایا ڕۆحی پیرۆز تەنها لە باوکەوە “دەردەچێت” یان ڕۆحی پیرۆز لە هەردووکی باوک و کوڕەوە دەردەچێت. کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆما باوەڕی وایە کە ڕۆحی پیرۆز لە هەردووکیانەوە دەردەچێت، بەڵام کڵێسای ڕۆژهەڵاتی “فیلیۆکوێ” ڕەت دەکاتەوە و دژ بەو زیادکراوەیە بەڵگە دەهێنێتەوە کە دەڵێت ڕۆحی پیرۆز لە مەسیحەوە دەردەچێت. بیردۆزی فیلیۆکوێ هێدیهێدی زیاد کرایە سەر ئەو باوەڕنامە سەرەتاییەی کە لە ئەنجومەنی نیقیەدا لە ساڵی ٣٢٥دا داڕێژرابوو، چوار ساڵ دوای یەکەم یاسای ڕۆژی یەکشەممە و یەک ساڵ دوای ئەوەی کۆنستانتین لیسینیوسی شکست دا و بووە تەنها فەرمانڕەوای ئیمپراتۆریەتی ڕۆما. باوەڕنامە سەرەتاییەکە بابەتی “فیلیۆکوێ”ی لەخۆ نەگرتبوو، کە دواجار بوو بە یەکێک لە دوو هۆکارە سەرەکییەکەی جیابوونەوەی کڵێسا کاتۆلیکییەکانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا.
لە کۆنسێلی قوستەنتینیە لە ساڵی 381دا، باوەڕنامەی نیقیە فراوان کرایەوە و بوو بەوەی دواتر بە باوەڕنامەی نیقیە–قوستەنتینیە ناسرا. دەقە فراوانکراوەکە سەبارەت بە ڕۆحی پیرۆز، ئەم وشانەی لەخۆ دەگرت: «کە لە باوکەوە سەرچاوە دەگرێت». ئەمە هەر ئەو شێوەیەی باوەڕنامەکەیە کە کڵێساکانی ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژهەڵات بەکاری دەهێنن، بەبێ زیادکراوەی دواتری فیلیۆکوێ. پەنجا ساڵ دواتر، لە کۆنسێلی ئەفەسۆس لە ساڵی 431دا، ئەو باوەڕەی لە ساڵی 325دا لە نیقیە چەسپێنرابوو، دووبارە پشتڕاست کرایەوە و کۆنسێلەکە خستنەڕووی باوەڕێکی جیاواز لە جیاتی دانپێداننامەی باوەڕی نیقیە قەدەغە کرد. کڵێسای ڕۆژهەڵات ئەم قەدەغەکردنەی وەک بەڵگەیەک بۆ دژایەتیکردنی زیادکردنی فیلیۆکوێ بە باوەڕنامەکە بەکار هێناوە. لە کۆنسێلی سێیەمی تۆلێدۆ لە ساڵی 589دا، فیلیۆکوێ لە دەقی لاتینیی ئەو باوەڕنامەیەدا دەرکەوت کە لە ئیسپانیا بەکار دەهات. بەکارهێنانی پەیوەست بوو بە دژایەتیکردنی ئاریۆسیزم لە نێو ڤیزیگۆتەکاندا و جەختی لە خودایەتیی تەواوی کوڕ دەکردەوە. لەبەر ئەوە، کۆنسێلی سێیەمی تۆلێدۆ بە شێوەیەکی بەرفراوان وەک قۆناغێکی سەرەتاییی گرنگ لە زیادکردنی فیلیۆکوێ بە باوەڕنامەی ڕۆژئاوادا دەناسرێت.
لە سەدەکانی هەشتەم و نۆیەمدا، فیلیۆکوێ لە کڵێساکانی ژێر دەسەڵاتی شارلەمان و کارۆلینژییەکاندا باو و جێگیر بوو. لە سینۆدەکانی ڕۆژئاوادا بەرگریی لێ کرا و وردەوردە لە سەرتاسەری ئەورووپای لاتینی، جگە لە ڕۆما، پەسەند کرا. ڕۆژهەڵات لەو زیادکراوە ئاگادار بووەوە و دەستی بە دەربڕینی ناڕەزایەتی لە دژی کرد.
لە ساڵی ١٠١٤دا، پاپا بێنێدیکتی هەشتەم بە فەرمی باوەڕنامەکەی بە فیلیۆکوێوە خستە ناو قوداس لە ڕۆما. ئەمە ئەو خاڵەیە کە لێیەوە فیلیۆکوێ لە ڕێوڕەسمی پەرستنی ڕۆمانیدا بوو بە بەشێکی جێگیر. زۆرجار ئەمە بە هەنگاوی یەکلاکەرەوەی ڕۆژئاوا دادەنرێت. لە ساڵی ١٠٥٤دا، لە جیابوونەوە مەزنەکەدا هەردوو لا بڕیاری حەرمانکردنی یەکتریان لە کڵێسا دا، و فیلیۆکوێ یەکێک بوو لەو پرسە سەرەکییە تیۆلۆژییانەی کە پێشتر ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوايان لێک جیا کردبووەوە.
لە ئەنجومەنی فلۆرەنس لە ساڵی ١٤٣٨/٣٩دا، کڵێسای ڕۆما دووبارە فیلیۆکوێ و باڵادەستیی پاپی پشتڕاست کردەوە. ئیمپراتۆری ڕۆژهەڵات، یۆحەنا پالیۆلۆگۆس، لەو ئەنجومەنەدا ئامادە بوو. پالیۆلۆگۆس برای گەورەتر و پێشینی کۆنستانتینی یازدەهەم بوو؛ کۆنستانتین ئەو پێشبینییە سەد و پەنجا ساڵەی هێنایە دی کە لە ٢٧ی تەممووزی ١٤٤٩دا کۆتایی هات. لە ئەنجومەنی ساڵی ١٤٣٨/٣٩دا، ئیمپراتۆر یۆحەنا پالیۆلۆگۆس لە هەوڵی بەدەستهێنانی پشتگیریی سەربازی و ئابووری بوو بۆ بەرەنگاربوونەوەی عوسمانییەکان، و لەو پێناوەدا هەڵوێستی کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆمای سەبارەت بە فیلیۆکوێ و باڵادەستیی پاپ قبووڵ کرد. کاتێک ئەو و یاوەرە یۆنانییەکانی گەڕانەوە بۆ قوستەنتینییە، کڵێسای ڕۆژهەڵات ڕێککەوتنەکەی ڕەت کردەوە. لە ئێستادا کڵێسای کاتۆلیکی ڕۆما و زۆربەی کڵێسا پرۆتستانتە هەڵگەڕاوەکان هێشتا بە فیلیۆکوێ پابەندن، و کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی ڕۆژهەڵات ڕەتی دەکاتەوە.
لە ساڵی ٣٢٥دا، ئەنجومەنی نیقیە بە بانگهێشت و بەشداریی کۆنستانتینی مەزن، هێمای کڵێسای سازشکاری پەرگامۆس، بەسترا. لە ماوەی ئەو حەڤدە ساڵەدا، لە فەرمانی میلانەوە تا دابەشبوونە پێغەمبەرانەکەی ئیمپراتۆرییەتەکە لە ساڵی ٣٣٠دا، باوەڕنامەی نیقیە پەسەند کرا.
لە ساڵی ٥٣٣دا، فەرمانی ژوستینیان دەرکرا، و ساڵی دواتر، لە ٥٣٤دا، کۆدی یاسایی ژوستینیان پێشکەش کرا، و لە ساڵی ٥٣٨دا، کاتێک گۆتەکان لە شاری ڕۆما وەدەرنران، دەسەڵاتی پاپی بەسەر سێیەمین بەربەستدا زاڵ بوو. پاشان لە ئەنجومەنی سێیەمی ئۆرلیاندا، یاسایەکی ڕۆژی یەکشەممە پەسەند کرا.
ماوەی نێوان ساڵانی ٣١٣ و ٣٣٠ نوێنەرایەتی فراکتاڵی ئەلفای فراوانتری ماوەی ٢٢٥ ساڵەی کڵێسای پەرگامۆس دەکات، لە کاتێکدا ماوەی نێوان ساڵانی ٥٣٣ و ٥٣٨ نوێنەرایەتی فراکتاڵی ئۆمێگاکەی دەکات. ساڵی ٣١٣ ساڵی دەرچوونی فەرمانی میلانە، و ٢٢٥ ساڵ دواتر، لە ساڵی ٥٣٨دا، یاسایەکی ڕۆژی یەکشەممە دانرا. لە چوارچێوەی مێژووی فراوانتری ئەلفادا، ماوەی نێوان فەرمانی ساڵی ٣١٣ و یەکەم یاسای بتپەرستانەی ڕۆژی یەکشەممە لە ساڵی ٣٢١دا، هاوتەریبە لەگەڵ ماوەی نێوان بڕیارنامەی ساڵی ٥٣٣ و یەکەم یاسای پاپایی ڕۆژی یەکشەممە لە ساڵی ٥٣٨دا. پەرگامۆس سێ وێنا لە دەرکردنی یاسایەک پێشکەش دەکات کە پێش یاسای ڕۆژی یەکشەممە دێت و دەبێتە هۆی دەرچوونی ئەو یاسایە. پەرگامۆس هەروەها نوێنەرایەتی ئەو “سەرەتا هەڵگەڕانەوە”یە دەکات کە پۆڵس لە دووەم نامەیدا بۆ کڵێسای تەسالۆنیکی خستووەتییە ڕوو.
با هیچ کەسێک بە هیچ شێوەیەک فریوتان نەدات: چونکە ئەو ڕۆژە نایەت، مەگەر سەرەتا هەڵگەڕان ڕووبدات و ئەو پیاوەی گوناه، کوڕی هەلاکت، ئاشکرا بکرێت؛ ئەوەی دژایەتی هەموو ئەوانە دەکات کە بە خودا ناو دەبرێن یان دەپەرسترێن و خۆی بەسەر هەموویاندا بەرز دەکاتەوە؛ تا ئەوەی وەک خودا لە پەرستگای خودا دادەنیشێت و خۆی وا دەنوێنێت کە خودایە. ٢ تەسالۆنیکییەکان ٢:٣، ٤.
ئەو هەڵگەڕانەوەیەی کە پێش ئاشکرابوونی پاپای ڕۆما وەک پیاوی گوناه ڕوویدا، بە کڵێسای پەرگامۆس نیشان دەدرێت. بەپێی پۆڵس، تێنەگەیشتن لەم ڕاستییە واتە باوەڕکردن بە درۆیەک، و لە ئەنجامی باوەڕکردن بەو درۆیەدا، هەموو ئەوانەی وا دەکەن تووشی گومڕاییەکی بەهێز دەبن (٢ تەسالۆنیکیان ٢:١٠–١٢). گومڕاییە بەهێزەکە هاوتای ئەو دادوەرییەیە کە لەسەر گەلی پەیمان و ئەو خاکە دەکرێت کە گەلی پەیمان تێیدا هەڵستاندرا. بۆ کڵێسای لاودیکیایی ئەدڤێنتیستەکانی ڕۆژی حەوتەم، گومڕاییە بەهێزەکە لە ڕەتکردنەوەیان بۆ ئەو تێگەیشتنەی ویلیام میلەر نیشان دەدرێت کە “ڕۆژانە” لە کتێبی دانیالدا بە گشتی بتپەرستییە و، بە شێوەیەکی دیاریکراوتریش، هێمای ڕۆمای بتپەرست بوو. بۆ ویلایەتە یەکگرتووەکان، گومڕاییە بەهێزەکە لەسەر ڕەتکردنەوەی تێگەیشتنی ویلیام میلەر لەم دەقە بنیات نەنراوە؛ ئەو دەقەی کە میلەر لە ڕێگەیەوە تێگەیشت کە “ڕۆژانە” بتپەرستی بوو. بەڵکو، گومڕاییەکەیان لەسەر ئەوە بنیات نراوە کە لەبیریان چووە ئەو پیاوی گوناهەی دوای هەڵگەڕانەوەی ڕۆمای بتپەرست ئاشکرا بوو، دەسەڵاتی پاپایەتی بوو. ڕیگان هێمای ئەو گومڕاییە بوو، کاتێک لەبیری چوو کە لە منداڵییەوە زانیبووی پاپا دژەمەسیحە. کاتێک ڕیگان لە دەیەی ١٩٨٠دا پەیوەست بوو بە هاوپەیمانییە نهێنییەکە لەگەڵ نهێنیی بێیاسایی، هێمای ئەو کوێرییە بوو کە، بەپێی ئەم بەکاربەستنەی پێشبینییە پێغەمبەرییەکان، وا تێدەگەیەنرێت کە دۆناڵد ترەمپ دووبارەی دەکاتەوە. چ ئەو کوێرییە بەئەنقەست بێت یان ئەنجامی زانیاریی هەڵە بێت، ئەو لێکدانەوەیەی پێشبینییە پێغەمبەرییەکان کە لێرە پێشکەش کراوە، پێشبینی دەکات کە ترەمپ کوێریی ڕیگان دووبارە دەکاتەوە و، بەپێی پۆڵس، تووشی گومڕاییەکی بەهێز دەبێت.
پەرگامۆس نوێنەرایەتیی ئەو سەردەمەی سازشکاری و هەڵگەڕانەوە لە باوەڕ دەکات کە پێش تەختنشینبوونی پاپایەتی بوو. ئەم مێژووە لە ڕووی پێشبینیی پێغەمبەرانەوە لەگەڵ ساڵەکانی کۆتایی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا هاوتەریبە، سەردەمێک کە بە سەرۆکایەتیی ڕۆناڵد ڕێگان دەستی پێکرد. چ پەرگامۆس لە فەرمانی ساڵی ٣١٣ەوە تا یاسای یەکشەممەی ساڵی ٥٣٨ لەبەرچاو بگیرێت؛ یان فراکتاڵی ئەلفای پەرگامۆس لە فەرمانەکەوە تا یەکەم یاسای یەکشەممە لە ساڵی ٣٢١؛ یان فراکتاڵی ئۆمێگای پەرگامۆس لە ساڵی ٥٣٣ەوە تا یاسای یەکشەممەی ساڵی ٥٣٨، هەرسێ هێڵەکە نوێنەرایەتیی پێکهاتەی پێغەمبەرانەی گەمارۆدانێک دەکەن.
لە وتاری داهاتوودا باس لە گەمارۆیەک دەکەین.