Ekitabo kya Daniel - Ennamba kikumi mu nsanvu mu mwenda

Kati tuli ku kifo ekitukuvu, nga twogerera ku kitabo kya Danyeri, kubanga tutuuse ku nnyiriri ezimiririra Okukaaba okw’ekiro wakati olw’abantu 144,000. Ennyiriri ezo ziraga era okuteekebwako akabonero kw’ekibendera ekigulumizibwa. Ezo ze nnyiriri eziva mu kitabo kya Danyeri ezikwata ku nnaku ez’enkomerero ezigguddwawo, era zimiririra ennyonnyola ya Danyeri ey’Okubikkulirwa kwa Yesu Kristo ekigguddwawo nga ‘ekiseera kiri kumpi,’ nga katono nnyo nga tekunnaggala ekiseera ky’okugezesebwa mu olunyiriri kkumi na mukaaga.

Roma ye etekawo okwolesebwa, nga bwe kiragiddwa mu mutwe ogw’ekkumi n’emu, olunyiriri olw’ekkumi nnya, era kikulu nnyo okwetegereza Roma obulungi nga tuyita mu nnyiriri okuva ku kkumi okutuuka ku kkumi n’ettaano, kubanga awatali “kwolesebwa, abantu bazikirira,” era bwe mutakkiriza Isaaya omutwe ogw’omusanvu, olunyiriri olw’omunaana n’olw’omwenda, “ddala temuteekebwawo.”

Uriah Smith ayogera ku tteeka ery’obunnabbi emirundi giriina nnya obusinga obutono mu kitabo kye, Daniel and the Revelation. Ettteeka eryo litegeeza nti obuyinza obw’obunnabbi tebutegeerekeka mu bunnabbi okutuusa lwe buba “bukwataganye” n’abantu ba Katonda. Omulundi ogusooka lw’alikwataako guli mu nkolagana n’okuyingizibwa kwa Babulooni mu bujulizi obw’obunnabbi.

Wakiri emirundi esatu emirala, Smith ayogerako ku tteeka, era mu buli kimu ku bisatu ebyo alaga ku "omukago" gw’Abayudaaya; naye mu kimu ku byo agamba nti omukago gwatuukirizibwa mu 162 BC, ate ebyo ebirala bibiri bikwatagana n’abanoonyi b’ebyafaayo ab’omu biro bino, abagamba nti okutuukirizibwa kwa "omukago" gw’Abayudaaya ne Loma kwaba mu 161 BC.

Naye Smith era ategeeza nti kyali mu mwaka gwa 162 nga Kristo tannazaalibwa.

Ate ku mulundi ogw’okusatu lwe yogerako ku kintu ekyo ekyaliwo, nate agamba nti mu mwaka gwa 161 BC.

Si buvunaanyizibwa bwange kunnyonnyola lwaki Smith yategeeza 162 BC, okujjako okuteebereza kwange nti kyali ensobi mu kuwandiika. Ensonga yange eri mu kwogerako ku ngeri gy’assaako amaanyi ku ky’ategeeza ng’ “etteeka erirabika ddala ery’okutaputa eritugamba nti tuyinza okunoonya amawanga okulabikira mu bubaka bw’obunnabbi nga bwe baba bamaze okugattibwa nnyo n’abantu ba Katonda okutuusa nga okubayogerako kuba kwa kyetaago okufuula ebiwandiiko eby’ebyafaayo ebitukuvu ebituukiridde.” Bwe Smith asindika ku tteeka eryo, alaga nti Loma yawunganibwa n’abantu ba Katonda ku “league,” w’olunyiriri lw’amakumi abiri mu esatu mu mwaka 161 BC, naye Smith era alaga nti Loma yasooka okuyingizibwa mu nnyonnyola ey’obunnabbi mu mwaka 200 BC, emyaka amakumi asatu mu mwenda nga tekunnaba kubeera 161 BC.

Roma yasooka okuyingizibwa mu nnyonyola ey’obunnabbi mu mwaka 200 BC, era okwo okuyingira mu olunyiriri olw’ekkumin’enna kwe kujjukirirwa kwa Roma okusinga obukulu mu Danyeri yonna, kubanga luno lwe olunyiriri olulaga Roma ng’akabonero akateekaawo olwolesebwa. Lwaki Smith yandisobodde okunyweza ennyo ekiragiro ekyo ky’obunnabbi, n’alyoka n’ategeeza 161 BC, ng’ate ng’alambulula ne mwaka 200 BC ng’ekiseera amaanyi ga Loma we ‘gaayingizibwa’, si nsonga gye njagala okugonjoola. Bwe mba nnina ekibuuzo ekisaanidde okugonjoolwa, kiba kya kumanya oba ekiragiro nga bwe ky’alambiddwa Smith kituufu oba nedda. Bwe kiba kituufu, nnaawaganya nti olunyiriri olw’ekkumin’enna lulina enkolagana n’Abayudaaya eyabaawo nga tekunnabaawo endagaano ya 161 BC.

Ntegeera nti ebigambo eby’omu bitundu kkumi na ssatu okutuuka ku kkumi na ttaano bimanyisa ebyafaayo eby’ennaku ez’enkomerero, we Roma ey’Obwapapa yeeyingiza mu byafaayo eby’obunnabbi, era akikola mu nkwatagana ne Amerika, abantu ba Katonda mu byafaayo eyo. Kubanga Yesu bulijjo ayoleka enkomerero ng’agiwa ekifaananyi eky’entandikwa, omwaka gwa 200 nga Kristo tannazaalibwa, we Roma ey’Abapagani yayingira mu byafaayo, gulina okubeerako enkwatagana n’abantu ba Katonda mu byafaayo eyo. N’olwekyo, nkaanya ne tteeka lya Smith, newankubadde teyazuula enkwatagana ya butereevu wakati wa Roma n’Abayudaaya mu mwaka gwa 200 nga Kristo tannazaalibwa.

Ennyiriri kkumi n’emu ne kkumi n’ebiri, biraga obuwanguzi n’ebyava mu Olutalo lwa Raphia, olwabaawo mu 217 BC, wakati w’Obwakabaka bwa Seleucid, mu bukulembeze bwa Antiochus III Magnus, amanyiddwa nga “The Great”, ne Obwakabaka bwa Ptolemaic obwa Misiri, mu bukulembeze bwa Kabaka Ptolemy IV Philopator. Olutalo luno lwabaddewo mu kulwanira obufuzi ku Coele-Syria (Siriya ey’amaserengeta) ne Palesitayini ey’amaserengeta, bitundu ebyalwanirwangako wakati w’obwakabaka bwa Ptolemaic ne bwa Seleucid. Obuwanguzi bwa Ptolemy IV Philopator e Raphia bwamukkiriza okukuuma obufuzi ku Coele-Syria ne Palesitayini ey’amaserengeta okumala akaseera.

Olutalo lwa Panium, olwabaddewo emyaka kkumi n'omusanvu oluvannyuma mu mwaka 200 nga Kristo tannazaalibwa, era amanyiddwa nga Olutalo ku Lusozi Panium oba Olutalo lwa Paneas, lwaali wakati w'Empaaya ya Seleucid eyakulembeddwa Kabaka Antiochus III, n'Obwakabaka bwa Misiri obwa Ptolemaic obwakulembeddwa Kabaka Ptolemy V.

Emyaka amakumi asatu n’emu oluvannyuma, mu mwaka 167 nga Kristo tannazaalibwa, Obujeemu bwa Makkabeeyi—obujeemu bw’Abayudaaya obw’okujeemera okugezaako kw’Obwakabaka bwa Selewusi okunyigiriza enkola z’eddiini z’Abayudaaya n’okusindika omuwangwa gw’Obugereeki—bwatandika mu kibuga kya Modein, ekibuga ekitono ekiri mu kitundu kya Yudaya, mu kifo ekimanyiddwa kaakano nga Isirayiri ey’omu mulembe guno.

Ekintu ekyogerwako kino kyakwataganya kabaka omumanyiddwa bubi Omugerike ow’olulyo lwa Seleucid, Antiochus IV Epiphanes, eyawaliriza enkola z’Obugereeki enkakafu ku Bayudaaya, nga okuli n’okugaana Abayudaaya okukuuma emikolo gy’eddiini gyabwe n’okusemya Yeekaalu e Yerusaalemi. Mu kawefube ow’okussa mu nkola ebiragiro bye, Antiochus yatuma ababaka mu bibuga n’ebyalo eby’enjawulo okubakaka Abayudaaya okugondera ebiragiro bye.

Mu Modein, omu ku bakungu ba Seleucid yatuuka okuteeka mu nkola ekiragiro kya kabaka, ng’alagira abatuuze Abayudaaya okwetaba mu mikolo egy’abapagana era okuleetera bakatonda b’Abagiriki ebiweebwayo. Omusaserdooti Omuyudaaya omukadde erinnya lye Mattathias yagaana okugondera ekiragiro, n’atta Omuyudaaya eyavaayo okuwaayo ekiweebwayo wamu n’omukungu wa Seleucid. Ekikolwa kino eky’okugaana kya Mattathias n’amaka ge kyalaga entandikwa y’Okwevumbula kw’Abamakabeeyi okulwanyisa obufuzi bwa Seleucid.

Matathiya ne batabani be abataano, nga mw’otwalidde ne Yuda Makkabee, baddukira mu nsozi ne batandika olutalo olw’okwekulakulanya nga balumba eggye lya Basseleuki. Oluvuganya olwo oluvannyuma lweyongera amaanyi n’okuwagirwa, ne luleeta obuwanguzi obw’ennwano mu lutalo obwaddiriŋŋana ku Basseleuki.

Ebyaliwo e Modein mu mwaka gwa 167 BC byali kiseera kya maanyi nnyo mu byafaayo by’Abayudaaya, nga byalaga okutandika kw’Okulumba kwa Maccabee n’olutalo olw’okulwanirira eddembe ly’eddiini n’obwetwaze nga bayimiridde ku buyinza bw’abagenyi. Okuddamu okuweereza yeekaalu ey’okubiri mu Yerusaalemi, ekiraga ekyafaayo ekijjukirwa mu kiseera kya Hanukkah, kwaliwo mu mwaka gwa 164 BC, emyaka esatu nga teginnatuuka “endagaano” ey’olunyiriri olw’amakumi abiri mu ssatu.

Oluvannyuma lw’okuddamu okufuna Yerusaalemi n’Yeekaalu, AbaMakabeeyi ne batukuza Yeekaalu okuva ku byonoona eby’abapagani era ne bagizza mu nkola yaayo entuufu ey’obusinza. Okusinziira ku nnono, baasanga ensuwa emu yokka ey’amafuta agatukuziddwa, nga gamala kumulisa menorah olunaku lumu lwokka. Mu mazima, tewali mujulirwa wa byafaayo ow’ebbanga eryo ku kikolwa ekyo, era tekirabika mu byawandiikibwa okutuusa mu kyasa eky’omukaaga we wasangibwa olugero lw’Abayudaaya. Sister White ageraageranya ekkanisa y’Abayudaaya eyavudde ku mazima n’Ekkanisa Katolika, naddala ng’akyogerako nnyo nti amakkanisa gombi gassa eddiini ku mpisa n’ennono z’abantu. Ng’ekiri mu byamagero bingi ebyekolebwa mu byafaayo by’Ekkanisa ey’obwapapa, n’olugero lw’amafuta ag’ennaku emu agaayinza okumala ennaku munaana terulina mujulirwa wa byafaayo.

Olunyiriri olwa kkumi, mu Danyeri essuula ekkumi n’emu, lulaga olutalo olusooka ku ntalo essatu ez’omu lunyiriri olwa amakumi ana, ze nnali mmaze okwogerako ng’entalo essatu ez’“olutalo olunnyogovu”, era nga bwe ziri n’entalo essatu ez’omu bantu abalala ezirwaanibwa mu kifo ky’abalala. Mwannyinaffe omu yabuuzizza ku ngeri gye nnannyonyolamu Olutalo lw’e Yukulayini, oluli olwokubiri ku ntalo zino essatu, ng’olutalo olunnyogovu; kubanga, nga bwe yatuukiriza bulungi okwogera, wabaddemu okufa n’okuzikirira kungi nnyo. Kye nnali nnyonnyola mu biwandiiko ebyayita ng’entalo essatu ez’“olutalo olunnyogovu”, kyayitibwa bwe kityo okusobola okwawula wakati w’entalo zino essatu n’Entalo Enkulu essatu ez’ensi yonna ezibeerawo mu byafaayo by’ensolo ey’ensi ey’omu Okubikkulirwa essuula ekkumi n’essatu. Entalo zino essatu ntalo za mu bantu abalala ezirwaanibwa mu kifo ky’abalala, era era zannyonyolwanga bwe zityo.

Mu nteekateeka okwogeranga ku ntalo ezo essatu ng’“entalo essatu ez’olunyiriri olw’amakumi ana” oba entalo ez’abawagizi (proxy wars), okuva kaakano n’okweyongerayo mu biwandiiko bino, okuggyawo obutakkanya obuli mu kumanya olutalo olw’ebbugumu ng’olutalo olw’obunnyogovu. Mu ntegeeza yange, entalo essatu ez’olunyiriri olw’amakumi ana tezizingiramu lutalo lwa 1798, wadde nga luli kitundu kya lunyiriri olw’amakumi ana, wabula zizingiramu zokka entalo essatu okuva mu kiseera eky’enkomerero mu 1989 okutuuka ku tteeka lya Ssande ery’olunyiriri olw’amakumi ana mu lumu. Entalo ezo essatu zisinga bulungi okumanyibwa ng’entalo ez’abawagizi (proxy wars), ezituukirizibwa mu mbeera y’olutalo wakati wa kabaka ow’obukiika obwa kkono ne kabaka ow’obukiika obwa ddyo, nga mu byafaayo by’olunyiriri olw’amakumi ana, zikiikirira olutalo wakati w’Obukatoliki (kabaka ow’obukiika obwa kkono) n’Obukomyunisiti (kabaka ow’obukiika obwa ddyo).

Eyasooka mu ntalo ezo ssatu eraga obuwanguzi bw’Obukatoliki ku Obukomunisiti mu 1989, nga obwa Paapa bwagatta amaanyi n’eggye eryakikolera mu kifo kyabwo, nga lye Amerika, mu kusangula Soviet Union mu 1989, newaakubadde nga Lusiya, omutwe (oba “ekigo”), yasigalawo nga yeyimiridde. Entalo eya Ukraine ey’omu kiseera kino nate eri okulwanagana wakati w’Obukatoliki n’Obukomunisiti, nga obwa Paapa bukozesa gavumenti ya Ukraine ng’ekikolera mu kifo kyabwo okulwanyisa Lusiya, wamu n’obuwagizi bw’amaanyi ga Paapa ag’edda ag’amukolera mu kifo, Amerika, awamu n’abalala b’ensi y’ebugwanjuba ey’obugolobali. Entalo eyo eragibwa mu nnyiriri kkumi n’emu ne kkumi n’ebiri, era eraga nti Obukomunisiti (Lusiya) bujja okuwangula Obukatoliki.

Olutalo olw’okusatu ku ntalo ezo essatu ez’omu mukwano lulagibwa mu lunyiriri olw’ekkumi n’ettaano, ng’Olutalo lw’e Panium. Olutalo lwalwanibwa wakati w’obwakabaka bwa Ptolemaic (kabaka ow’obukiikaddyo) n’obwakabaka bwa Seleucid (kabaka ow’obukiikakkono). Mu lutalo olwo eggye ery’omukwano ery’Obukatoliki nate ye Amerika.

Mu lutalo olwasooka mu 1989, eggye ery’okukozesebwa mu kifo eky’ehembe erya Republican erya United States lyakozesebwa obwapapa okusuula ensengeka ya politiki eya Soviet Union, nga litadde mutwe gwayo (Russia) nga gukyali mulamu. Mu lutalo olwokubiri, lwe lutalo lwa Ukraine, eggye ery’okukozesebwa mu kifo erya ba Nazi liwangulwa Russia. Mu lutalo olwokusatu, United States, eggye ery’okukozesebwa mu kifo ery’obwapapa, nate liwangula kabaka ow’obukiikaddyo.

Entalo ssatu zirina omukono gwa "Mazima", nga entalo esooka n’ey’olusembayo zikolebwa amagye ag’okukolera mu kifo kya Amerika agawangula. Mu ntalo esooka, omutwe gwa kabaka w’amaserengeta gwalekerwa nga tegukosebwa, ate mu ntalo ey’okusatu amagye ag’okukolera mu kifo kya Amerika gafuuka omutwe gwa kabaka w’amaserengeta. Amagye ag’okubiri gano gaali era amagye ag’okukolera mu kifo ky’Obwapaapa mu Ntalo y’ensi yonna ey’okubiri. Mu mbeera zombi, amagye ag’okukolera mu kifo ky’ObuNazi gaawangulwa era ganaawangulwa. Obwapaapa bubawangula ddala abalabe baabwo bonna nga tonnatuuka ku olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga, lwe okwegatta okw’obusatu kuba kutuukiriziddwa.

Omujulirwa ow’okubiri ogulaga nti obuwanguzi bwa Putin bulaga enkomerero ye, guboneka mu kabaka Uzziah owa bwakabaka obw’omumaserengeta bwa Yuda, ey’omutima gwe naye gwazimbulukuka olw’obuwanguzi bwe mu by’eggye, era oluvannyuma, nga bwe kyali ne Ptolemy, n’agezaako okukola emirimu gy’abasaserdooti mu watukuvu, n’afuna ekigenge era amangu ddala n’aggyibwako obuyinza. Obuwanguzi bwa Putin mu lutalo lwa Ukraine bulaga entandikwa y’enkomerero ye ng’akabaka w’omumaserengeta (kabaka w’okutakkiriza nti waliwo Katonda). Enkomerero ye yafaananyizibwa ku ntandikwa y’olunyiriri amakumi ana ku kabaka w’omumaserengeta ow’obunnabbi (Falaansi), ogwalaga revolusoni eyaggya obukulembeze ku buyinza, nga bwe kyali ne Ptolemy. Enkomerero ya Putin yalagibwa era mu nkomerero ya Soviet Union, mwe omukulembeze (Gorbachev) yagisulawo Soviet Union, era amangu ddala n’afuna omulimu mu United Nations, akabonero k’ennaku ez’enkomerero k’obugatte bw’ensi yonna okw’okutakkiriza nti waliwo Katonda, kabaka w’omumaserengeta. Oluvannyuma lw’obuwanguzi bwa Putin mu Ukraine, era afaananyizibwa Napoleon e Waterloo, n’obwaŋŋanguse obwaddirira; era ne kabaka Uzziah, n’ekigenge kye, n’obwaŋŋanguse obwaddirira, wamu n’enkomerero ey’okutamiira eya Ptolemy n’enkomerero ya Soviet Union mu 1989.

Olutalo lw’e Panium lwaliwo mu mwaka gwa 200 BC, era mu mwaka gumu ddala Rooma ne yeeyingiza mu byafaayo mu lwatu. Okweyingiza kwabwe mu mboozi ey’obunnabbi kusooka okuwangula kwa Yerusaalemi okukiikiriddwa mu lunyiriri olwa kkumi na mukaaga, era okwatuukirira mu 63 BC, mu kiseera lwe yalangirira nti ye yali omukuumi wa kabaka omwana mu Misiri. Mu lutalo olw’okusatu olw’olunyiriri olwa amakumi ana, olukwatagana ne bakabaka ab’obukiikakkono n’obukiikaddyo, obwapapa bulyeeyingiza nate mu byafaayo, nga bwe bwefaananyiriza okuba omukuumi wa Russia. Mu kiseera kye kimu Seleucus, mu kifaananyi, yawangula Ptolemy mu lutalo lw’e Panium, bwe kityo nga kiraga nti Amerika, eggye ery’omukago erikola mu kifo ky’obwapapa mu ntalo ez’olubereberye n’ez’oluvannyuma ez’olunyiriri olwa amakumi ana, ewangula “Misiri” (kabaka w’obukiikaddyo).

Mu mwaka 200 BC, tukizuula mu ngeri ey’ekifaananyi obwa-Papa, ng’omukyala omwenzi owa Ttuulo atandika okuyimba ennyimba ze ez’obwenzi nga ng’asooka okutegeeza okwegatta okw’obutundu busatu okuli mu tteeka lya Ssande ery’olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga. Mu kiseera kye kimu, United States ewangula United Nations, era n’ennyweza ekifo kyayo nga kabaka asinga obukulu mu bakabaka kkumi. Enkola zonna z’okwegatta okw’obutundu busatu ezituukirizibwa ku tteeka lya Ssande, ziba zitegekeddwa ne zissibwawo dda nga tonnatuuka ku lunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga.

Enteekateeka y’ebyobufuzi ey’amaanyi g’omusota, nga ekyimirirwa Amawanga Amagatte, ekkiriza, mu linyiriri kkumi n’omukaaga, okuwa ekisolo enteekateeka yaayo y’ebyobufuzi; naye nga tannakikola, Obwa Papa buwangula eddiini y’omusota. Obupagani kitekeddwa okuggyibwawo nate. ObuProtestanti bwaggyibwawo mu myaka gya Reagan, mu lutalo olusooka olw’olunyiriri amakumi ana, era mu biro bya Pulezidenti ow’enkomerero ow’ekibiina kya Republican, eddiini y’omusota nayo ejja kutwalibwa mu bwawansi eri eddiini y’Obukatoliki, nga bwe kyali mu mwaka gwa 508. Omugendo ogw’okuggyawo okugaana kwonna okw’eddiini okuziyiza Obwa Papa okuteekebwa ku nnamulondo gwatandika mu miaka gya Reagan, era guggwa mu myaka gya Trump. Okugaana kw’ObuProtestanti obwajeemu okuwakanya Obukatoliki kwaggyibwawo mu lutalo olusooka olw’olunyiriri amakumi ana, ate okugaana kw’eddiini ey’emizimu kujja kuggyibwawo mu lutalo olusembayo olw’olunyiriri amakumi ana.

Mu ngeri y’emu ey’okukwatagana okuzibu okw’ebintu eby’abantu, ObuProtestanti obuvudde ku mazima buteekwa okwesimbawo ng’obuyinza bw’eddiini era n’obw’ebyobufuzi obufuga bakabaka kkumi ab’omu Kitabo ky’Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’omusanvu. Bwe kityo, Olutalo lwa Panium lutegeeza ekiseera United States lw’ewangulira United Nations, nga katono ng’etteeka lya Sande ery’olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga lituuka.

Kitegekeddwa ng’etteeka erimanyiddwa obulungi mu bunnabbi nti ogusota, ensolo nnnene, ne nnabbi ow’obulimba buli omu alina obubonero bwe obw’enjawulo obwa nnabbi. Ekimu ku bubonero obwo obwa nnabbi kwe kuba nti ensolo nnnene (Obukatoliki), mu ngeri eya nnabbi, bulijjo esangibwa mu kibuga Rooma. Nnabbi ow’obulimba bulijjo, mu ngeri eya nnabbi, asangibwa mu Amerika. Naye ku by’ogusota, obubonero obulaga gy’ogusota gubeera, mu ngeri eya nnabbi, kwe kuba nti bulijjo guva mu kifo ekimu ne gugenda mu kirala. Ogusota gwatandikira mu ggulu, ne gujja mu lusuku lwa Adeni, era oluvannyuma ogusota gusangibwa mu Misiri.

Ekifo ky’omusota mu by’obunnabbi kisenguka. Mu kiseera kya Yokaana, entebe y’omusota, ekitegeeza entebe ye ey’obwakabaka, yakizuulibwa nti yali e Pergamo.

Omuzizo gwa Rooma ey’Obupagaani gwali gwa kuleeta bakatonda bonna ab’obupagaani be baali bakwatagana nabo okubazzaayo mu kibuga Rooma, ne babakiikirira mu Yeekaalu ya Pantheon. Kye kiva Danieli okuwandiika nti “ekifo eky’awatukuvu we kyasuulibwa wansi.” Ekifo eky’awatukuvu wa Rooma ey’Obupagaani kyali kibuga Rooma, ekyasuulibwa wansi ne Konstantino mu mwaka 330, naye awatukuvu waakyo eyali “mu” Rooma gwe yali Yeekaalu ya Pantheon, Pan-Theon nga kitegeeza nti, “yeekaalu ya bakatonda bonna.” Ab’Rooma baakyusa entebe ya Setaani okuva e Perugamo ne bagizza mu Yeekaalu ya Pantheon. Mwannyinaffe White atutegeeza nti Rooma ey’Obupagaani gwe gusota.

Roma ey’obupagani yagabanyizibwa mu mawanga kkumi, era Bufalansa bwafuuka kabaka w’amaserengeto bwe bwaleeta obutakkiriza mu Katonda obwa Misiri mu Nkyukakyuka ey’e Bufalansa. Okutuuka mu 1917, ejjoka lyava e Bufalansa ne ligenda e Lasha. Olunyiriri olw’ekkumi lukiikirira 1989, ate olunyiriri olw’ekkumi n’emu n’olw’ekkumi n’ebiri lukiikirira entalo za “ensalo” (Raphia ne Ukraine), ate olutalo lwa Panium lukiikirira sitepu ey’okusatu obufuzi bwa Papa lwe butuukiriza nga bukunyweza obwegatte obusatu mu lunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga. Kino kiikirira ebyafaayo ebikwekebwa eby’olunyiriri olw’ana.

Tujja kugenda mu maaso n’okunoonyereza kuno mu kiwandiiko ekiddako.