Ekigambo eky’Okunnyonnyola
Mu nnaku eziyise katono twatandika okuteekateeka okuwandiika mu bujjuvu “Emmeeza Bbiri eza Kaabakuuku” zisobole okuvvuunulwa mu nnimi ez’enjawulo ezikiikiriddwa ku mukutu gwaffe. Omulimu gw’okukyusa okwogera okwategekebwa okufuuka ekiwandiiko gusinga nnyo obuzibu bwe omuntu ayinza okutegeera singa taba mumanyi wa mitendera gyonna egirina okuyitibwamu okusobola okukyusa okwogera okwo okufuuka ekiwandiiko, awamu n’okusoomoozebwa okwetaagisa okw’oluvannyuma okwokuvvuunula ebirimu mu nnimi ez’enjawulo eziri ku mukutu ogwo. Tuvudde butereevu okutandika okulongoosa ekiwandiiko kyaffe eky’olubereberye ku mboozi esooka ku ziri kyenda mu ttaano, ne ndaba nti waliwo nate omutendera omulala gwe tulina okuyitamu. Gukwatagana n’enkulaakulana egenda mu maaso ey’obubaka buno okuva mu 1989 okutuuka ku byafaayo byaffe ebya kaakano.
Mu bunnyonnyola obw’emyaka ng’ekkumi n’etaano egiyise waaliwo amazima agaali mu mbeera ey’obuto ey’okutegeerwa. Ekisooka ku mazima ago kye nnina okunnyonnyola kwe kujja kwa malayika ow’okubiri mu byafaayo by’Aba-Millerite. Mu biro ebyo nategeera nti malayika ow’okubiri yajja mu kiseera amakanisa g’Abapolotesitante lwe gaasooka okuggalira Miller enzigi ku kunnyonnyola kwe okw’obubaka bwa malayika ow’olubereberye, nga kino kigattiddwa ku nkomerero y’omwaka 1843. William Miller yakozesa okubala kw’ebiseera kwe yakkiriza nti kwalaga nti emyaka gya 1843 gyatandika nga 22 Maaki, 1843 era ne gikoma nga 22 Maaki, 1844. Yali alowooza nti obunnabbi obusatu obwatuuka oluvannyuma ne buteekebwa ku bipande bibiri ebitukuvu bwali bujja kukoma mu mwaka 1843, era yakkiriza nti omwaka ogwo gwakoma nga 22 Maaki, 1844. Yakyamya mu nsonga bbiri.
Obunnabbi obusatu obw’ennaku 1335 obwa Danyeri essuula eya kkumi n’ebiri, n’emyaka 2520 egy’“ebiseera musanvu” eby’Eby’Abaleevi amakumi abiri mu mukaaga, n’ennaku 2300 ezza Danyeri munaana, Miller yazitegeera ng’ezaggwaako mu mwezi gwa Maaki 1844. Oluvannyuma Mukama yakulembera Samuel Snow obutategeera bwereere nti obunnabbi bwaggwaako si mu 1843 wabula mu 1844; naye era Snow yatandika okukozesa okubala ebiseera okw’Abakaraite, so si kwe kubala ebiseera Miller kwe yali akozesa. Miller yali akozesa okubala ebiseera okw’Obulabbi/okwesigamiziddwa ku nnawuggulu, okwazinganga omwaka ku ttaka lya kasooka okutuuka ku kasooka.
Bwe twali nga tuyanjula Emmeeza Ebbiri eza Kakukku, tetwali tunnyonnyeddwa butuukirivu mazima gano ag’ebyafaayo, era twali tukozesa obumanyirivu bwa Miller okulaga nga Ssebutemba 22, 1844 kwe kutuuka kw’omulala owookubiri era entandikwa y’ekiseera eky’okulindirira. Nnategeera, era n’okutuusa kati nkitegeera, nti okutuuka kwa malayika oyo kwali kukwatagana n’ekiseera Abapolotesitante lwe baagaanira obubaka bwa Miller obwa malayika ow’olubereberye, era ekitundu ekiddirira kye kyali ensonga yange ey’okwesigamyako.
“Mu mwezi gwa Mukaaga, 1842, Bwana Miller yaawa omutendera gwe ogwokubiri ogw’eby’okuyigiriza mu kkanisa ya Casco Street e Portland. Nnawulira nga gwa nkizo nnene nnyo okwetaba mu by’okuyigiriza bino; kubanga nnali ngudde mu kuwereddwa amaanyi, era nga siyetegekedde kusisinkana Mulokozi wange. Omutendera guno ogwokubiri gwareeta okusanyuka n’okwewuunya kungi nnyo mu kibuga okusinga ogwasooka. Ng’oggyeeko batono, ebibiina by’amadiini eby’enjawulo byaggala enzigi z’amakanisa gaabyo eri Bwana Miller. Enjiri nnyingi okuva ku bituuti eby’enjawulo zaagezaako okulaga ensobi ezivunaanibwa nti za bwannampisa ez’omuyigiriza; naye ebibiina by’abawuliriza abeeraliikirivu ne beetaba mu nkuŋŋaana ze, era bangi tebaasobola kuyingira mu nnyumba. Ebibiina by’abantu byali biteefu mu ngeri etali ya bulijjo era nga biwuliriza nnyo.” Life Sketches, 27.
Nnategeera nti okuggalawo enzigi eri obubaka bwa Miller kwalaga okutandika kw’okugaana malayika ow’olubereberye, era nga nkolagana n’okutegeera kwa Miller okw’okubalirira ebiseera okw’Abalabbi/okwesigamiziddwa ku equinox, nalowooza nti Maaki 22, 1844 yalaga enkomerero ya 1843. Okwanjula kwa Miller e Portland mu Juuni wa 1842 mu mazima kabonero ak’amakubo akalaga okugaana okwagenda nga kweyongera okwatuuka ku nkomerero ku Apuli 18, 1844, naye mu kiseera ky’ebyanjulwa ebyo tetwabanga tukunaamanya kukozesa kwa Samuel Snow okw’okubalirira ebiseera okw’Abakaraite.
Mu okwolesa okw’olubereberye lwe twatandika okulongoosa ebiwandiiko, natandika okulaba ng’ebyo ebyawandiikibwa mu kiseera ekyo birabika ng’ebiwakanya bye tusomesa kaakano. Bikwata, era tebikwata. Kye kiri kimu ku kussa essira ku kujja okw’amagezi era okw’omutendera kw’omumalaya ow’okubiri, era nate kifaananyi kya kubikkulwa okw’omutendera kw’obubaka buno, nga bwe kyali ne mu byafaayo by’AbaMillerite. Ekiwandiiko kino eky’okunnyonnyola kirina okukola ku abo abeesittadde ku kumanya kwaffe kwa Apuli 19, 1844 ng’okwenyamira okw’olubereberye okw’AbaMillerite n’ebyo ebyayigirizibwanga mu biseera ebyayita.
“Obubaka obw’olubereberye n’obwokubiri bwaweebwa mu 1843 ne mu 1844, era kaakano tuli wansi w’okulangirira okw’okusatu; naye obubaka bwonna obusatu bukyali bwa kulangirirwa. Kikulu nnyo kaakano nga bwe kyali bulijjo nti biddibwemu eri abo abanoonya amazima. Mu mpapula ne mu ddoboozi tulina okuwuubira okulangirira kuno, nga tulaga ennyiriri yabwo, n’okukozesebwa kw’obunnabbi obututwala eri obubaka bwa malayika ow’okusatu. Tewayinza kubaawo bwa kusatu awatali obw’olubereberye n’obwokubiri. Obubaka buno tulina okubuwa ensi mu bitabo eby’empandiike, mu njigiriza, nga tulaga mu lunyiriri lw’ebyafaayo by’obunnabbi ebintu ebyayita n’ebyo ebinaabaawo.” Selected Messages, ekitabo 2, 104.
Ebipande Bibiri ebya Kaabakuuku 1 ku 95
Enyanjula ku Bipande Bibiri ebya Kaabakuuki n’Okukaaba okw’Ekiro eky’Ekikati
Mu lunyiriri luno, tujja kuba nga twekenneenya emmeeza bbiri eza Kabakuuku—Chaati eya 1843 ne Chaati eya 1850—mu bbanga eggwanvu. Tujja kutandika nga tuteekawo Okukaaba okw’Ekiro ekya wakati mu kifo kyakwo. Nga bwe kyogeddwa, ebisinga ku nnyanjula ezisooka bijja kuba bya kwejjukanya eri abo abamanyi bulungi obubaka buno, naye kubanga tulongoosa olunyiriri oluyinza okusomesebwa abantu abapya ku bubaka buno, kitugwanira okubateekerawo ebimu ku birowoozo eby’omusingi. Tujja kutandika n’Okukaaba okw’Ekiro ekya wakati, nga tussa essira ku kitundu ekisangibwa mu kwolesebwa kwa Ellen White okw’olubereberye. Ka tusome akatundu akasooka okuva mu Christian Experience and Teachings, omuko 57.
Tewaali ddene nnyo oluvannyuma lw’ekiseera ekyayita mu 1844 lwe nnaweebwa okwolesebwa kwange okw’olubereberye mu lwatu. Nnali ndi mu kutambula kwa kulambula Maama Haines mu Portland, Maine, mwannyinaze omwagalwa mu Kristo, omutima gwe gwali gwegasse n’ogwange. Ffe bataano, bonna abakazi, twali tufukamidde mu bukkakkamu ku kyoto ky’omu maka. Bwe twali tusaba, amaanyi ga Katonda ne ganssukako mu ngeri gye ssali nnamulabaako emabega.
Abakazi bano etaano, emitima gyabwe nga giyungiddwa ne Mwannyinaffe White, tebaali bawakanya kulabisibwa kwonna okw’amaanyi ga Katonda. Ekisinga okulabika, bonna baali bakazi, nga bakiikirira ekkanisa, era baali bataano, ekisobola okulabibwa ng’abawala etaano abagezi. Kino kyokka kwe kwetegereza.
Nalabika nga nneetooloddwa ekitangaala era nga nnyimuka waggulu okuva ku nsi, nga nneeyongera okugenda waggulu. Ne nkyuka okulaba abantu b’Abadiventi mu nsi, naye ne ssaabasanga, awo eddoboozi ne lingamba nti, “Ddamu otunule, era otunuleko waggulu katono.” Awo ne nnyimusa amaaso gange ne ndaba ekkubo eggolokofu era erifunda nga lisituddwa waggulu ennyo okusinga ensi. Ku kkubo lino, abantu b’Abadiventi baali batambula nga bagenda mu kibuga, ekyali ku nkomerero y’ekkubo eri ewala. Baalina ekitangaala ekyaka emabega waabwe ku ntandikwa y’ekkubo, malayika kye yambuulira nti kyali Kukaaba kwa ttumbi. Ekitangaala kino kyayakira ku kkubo lyonna era ne kiwa ebigere byabwe ekitangaala baleme okusittala. Bwe baakuumanga amaaso gaabwe nga gagumira ku Yesu, eyali mu maaso gaabwe katono, ng’abakulembera okugenda mu kibuga, baali balamu. Naye mangu ddala abamu ne bakoowa ne bagamba nti ekibuga kyali kikyali wala nnyo, era baali basuubira okuba nga baali bakiyingidde dda. Awo Yesu n’abagumyanga omwoyo ng’ayimusa omukono gwe ogwa ddyo ogw’ekitiibwa, era okuva mu mukono gwe ne muva ekitangaala ekyawanikanga ku kibiina ky’Abadiventi, ne boogerera waggulu nti, “Alleluia!” Abalala ne bagaana mu butabanguko ekitangaala ekyali emabega waabwe ne bagamba nti si Katonda eyabaleeta wala bwe batyo. Ekitangaala ekyali emabega waabwe ne kizikira, ne kireka ebigere byabwe mu kizikiza ekituukiridde, ne basittala ne babulwa akabonero ne Yesu, ne bagwa okuva ku kkubo ne badda mu nsi eri wansi ey’ekizikiza era embi.
William Miller n’Okukaaba okw’Ekiro wakati
Mu kwaniriza kuno okw’olubereberye, oluvannyuma lw’okuteekawo ensonga ntono, tugenda kwogera ku Lukiiko lwa Low Hampton olw’Abadiventi mu mwezi gwa December 1844. Mu lukiiko luno, Abamillerite abamu baakuŋŋaana, era William Miller n’agaana okutegeera kw’Okukaaba okw’Ekiro eky’omu ttumbi. Ensonga eri wano eri nti okwolesebwa kuno, newaakubadde nga kwaffe fenna, naddala kwali kwa William Miller.
Mu mwezi ogwo gwe gumu, William Miller yegaana omusana ogwali emabega waabwe—Okukaaba okw’Ekiro mu ttumbi—ekyandimuleetedde okugwa okuva ku kkubo n’adda mu nsi embi eri wansi. Tunaanoonyereza ku makulu g’ekyo. Obujulizi obw’ebyafaayo bulaga nti aba-Miller bonna baali bakkiriza nti baali batuukiriza olugero lw’abawala ekkumi; ekyo kyali kimanyiddwa nnyo mu bo. Tunaalaga nti William Miller yalina okutegeera ku ekyo Okukaaba okw’Ekiro mu ttumbi kye kwali. Miller yakkiriza nti Okukaaba okw’Ekiro mu ttumbi bwe bubaka obw’essaawa ey’omusango obuli mu Daniel 8:14 ne Okubikkulirwa 14:6-9. Yakkiriza nti obubaka bwe yatandika okulangirira mu ntandikwa y’emyaka gya 1830 bwe bwali Okukaaba okw’Ekiro mu ttumbi, “Laba, awasa ajja,” era nti Yesu yali ajja eri ensi nga awasa.
Mu biseera ebisinga obungi eby’ebyafaayo by’Aba-Millerite, baakkiriza nti baali batuukiriza olugero olw’abawala ekkumi, naye ne balowooza nti Okukaaba okw’Ekiro wakati kwannyonnyola obubaka bwe baali bamaze ebbanga nga babuulira. Naye mu kyeya kya 1844, ne wavaamu okutegeera okupya era okutuufu: nti Okukaaba okw’Ekiro wakati kwali kye kyali Omukululo gw’Omwezi ogw’Omusanvu, nga Yesu asuubirwa okujja ku lunaku olw’ekkumi olw’omwezi ogw’omusanvu. Ekyo kye kyali ddala Okukaaba okw’Ekiro wakati. Miller bwe yagaana Okukaaba okw’Ekiro wakati okwa nnamaddala mu Desemba 1844, yali agaana ebyafaayo eby’ekyeya kya 1844 era n’addayo ku kifo kye eky’olubereberye nti bwali bubaka bwa bulijjo obwava mu myaka gya 1830. Okutegeera engeri Okukaaba okw’Ekiro wakati gye kwakolamu kikulu nnyo. Bw’ototegeera 2520 nga Aba-Millerite bwe baagitegeera, toyinza kutegeera Okukaaba okw’Ekiro wakati. Era bw’otoyinza kutegeera Okukaaba okw’Ekiro wakati nga Aba-Millerite bwe baakutegeera, oggwa ku kkubo n’ogwa mu nsi embi eri wansi.
Mu kwanjula kuno, tunaatandikira ku mazima agamu agali ku kipande kye nnono Adventism eky’ennaku zino kyegaana mu lwatu. Ekitongole ekikola ku kunoonyereza kwa Bayibuli ekya Kkanisa ya Seventh-day Adventist n’abateologiya b’Abadiventiisi abasinga obungi bagaana 2520. Kino tunaakikolaako mu ngeri ya Bayibuli nga bwe tunaagenda mu maaso, naye okusooka, tunaalaga nti Ellen White awagira ddala 2520. Ekitongole ekyo n’abateologiya abasinga obungi era bagaana okutegeera kwa abaasooka ku Daily. Tunaalaga nti okugaana okutegeera kwa abaasooka nti Daily bwe butawangwa bwa bapagaani, kwe kugaana Omwoyo ogw’Obunnabbi. Ekitongole ekyo era mu lwatu kigaana okutegeera kwa abaasooka ku amakondeere—Ekikondeere eky’Okutaano n’Ekikondeere eky’Omukaaga. Tunaatandika nga tulaga nti okugaana okutegeera kwa abaasooka ku amakondeere kwe kugaana Omwoyo ogw’Obunnabbi.
Leero, olunaku luno, Abadiventi abasinga tebalina kunyonyola kujjuvu ku bikwata ku 1290 ne 1335. Awatali ntegeera ya bapayoniya ku 1335, tewali kusiimibwa kwa Bayibuli okusinziirako okutegeera ekiseera eky’okulindirira ekyatandika nga 22 March, 1844. Awatali kutegeera ekiseera eky’okulindirira, omuntu tayinza kukwata ngeri Okukaaba okw’Ekiro ekya wakati gye kwakolamu. Awatali kutegeera Okukaaba okw’Ekiro ekya wakati, omuntu ava ku kkubo n’agwa eri ensi embi eri wansi. Tugenda kulaga amazima gano ku kipande nga tusinziira ku kukakasa okw’olwatu okw’Omwoyo gw’Obunnabbi, era oluvannyuma tugenda kugasomosa okuva mu Kigambo kya Katonda. Naye okusooka, twetaaga okulaba ebyazingiza ebyafaayo by’AbaMillerite n’ebyo ebyaleeta Okukaaba okw’Ekiro ekya wakati.
Ebyafaayo eby’AbaMillerite n’Okutuuka kw’Malayika Ow’Olubereberye
Tutandika ne Uuriya Smiisi okuva mu *Thoughts on Daniel and Revelation*, omuko 521, okulaga ebyafaayo by’AbaMillerite n’okwogera ku mwaka 1798. Uuriya Smiisi awandiika nti, “Ennambika y’ebiseera eby’ebigambo ebiri mu Kubikkulirwa 10 eyongera okutegeerekeka okuva ku nsonga nti malayika ono y’omu ne malayika ow’olubereberye ow’omu Kubikkulirwa 14.” Mu Kubikkulirwa 10, malayika ow’amaanyi akka okuva mu ggulu ng’alina mu mukono gwe akatabo akatono akaggule. Ellen White atutegeeza nti malayika ono ow’amaanyi ye Yesu Kristo, era akatabo akatono ke Kitabo kya Danyeri. Ku nkomerero y’essuula ey’ekkumi, Yokaana agambibwa okulya akatabo ako akatono, akaliba akawoomerera mu kamwa ke naye ne kaba kalulu mu lubuto lwe. Yokaana akiikirira ebyafaayo by’AbaMillerite, awali obubaka bwa Danyeri nga buwooma naye ne buvaako okuswazibwa okw’obululu. Malayika ow’amaanyi ow’omu Kubikkulirwa 10, ng’abasooka bwe baayigiriza, ye malayika ow’olubereberye ow’omu Kubikkulirwa 14 — bombi malayika y’omu.
Emirundi tetumala budde nga tumala nnyo nga tuba nga tunnyonnyola mu butongole ebikwata ku bamalayika bano abali mu Okubikkulirwa, naye kigwanidde okukola bwe kityo. Malayika ow’amaanyi ali mu Okubikkulirwa 10 era ye malayika oyo William Miller gwe yakkiriza nti yali atuukiriza Okukaaba okw’Ekiro ekya wakati ng’atuukiriza omulimu gwa malayika ow’olubereberye ow’omu Okubikkulirwa 14 nti: “Mutye Katonda, mumuwe ekitiibwa; kubanga essaawa ey’omusango gwe etuuse.” Essaawa ey’omusango gwe eraga Danieli 8:14. Bamalayika bano booleka eby’enjawulo eby’omulimu ogwatuukirizibwa.
Nga tuddamu eri Uriah Smith: “Enteekateeka y’ebiseera eby’ebintu ebiri mu Okubikkulirwa 10 eyongera okutegeerekeka okuva ku nsonga nti malayika ono ye mulala gumu n’oyo malayika ow’olubereberye owa mu Okubikkulirwa 14.” Annyonnyola ekibagatta bw’ati: bombi balina obubaka obw’enjawulo obw’okulangirira, bombi boogera okulangirira kwabwe n’eddoboozi ddene, bombi bakozesa ebigambo ebifaanagana nga byogera ku Mutonzi, era bombi balangirira ekiseera—omu ng’alayira nti ekiseera tekiribaawo nate, n’omulala ng’alangirira nti essaawa y’omusango gwa Katonda etuuse. Obubaka obuli mu Okubikkulirwa 14:6 buli ku ludda luno olw’okutandika kw’ekiseera eky’enkomerero.
Uriah Smith agamba nti ekiseera eky’enkomerero ye 1798, era n’obubaka bwa Okubikkulirwa 14 bujja oluvannyuma lw’ekyo. Awaandiika nti, “Naye obubaka bwa Okubikkulirwa 14:6 buli ku ludda luno olw’okutandika kw’ekiseera eky’enkomerero. Bwe bumu ku kulangirira ng’essaawa ey’omusango gwa Katonda etuuse, era kyekiva busaanira okukozesebwa ku mulembe ogusembayo. Pawulo te yabulira ku ssaawa ey’omusango etuuse. Luther ne banne te baagibulira. Pawulo yannyonnyola ku musango ogugenda okujja, ogwali mu biseera eby’omu maaso ebitategeerekeka bulungi, era Luther yaguteeka waakiri emyaka ebikumi bisatu okuva ku mulembe gwe. Era nate, Pawulo alabula ekkanisa obutakkiriza kubuulirwa kwonna okw’engeri eyo nti essaawa ey’omusango gwa Katonda etuuse okutuusa ekiseera ekimu bwe kirituuka.” Mu 2 Abasesalonika 2:1-3, Pawulo agamba nti olunaku lwa Kristo teruli kumpi okutuusa okugwa okuva ku mazima lwe kulisooka okujja era n’omuntu ow’ekibi n’alabisibwa. Pawulo ayingizaamu omuntu ow’ekibi, ejjembe ettone, obwapapa, era n’assa ku kiseera kyonna eky’obuyinza bwe okulabula, ekyagenda mu maaso emyaka 1260, ne kikoma mu 1798.
Mu 1798, ekiziyiza eri okulangirira olunaku lwa Kristo ng’oluli kumpi kyaggwaawo. Ebiro eby’enkomerero byatandika, era akabonero ne kaggibwa ku katabo akatono. Okuva olwo, malayika ow’omu Okubikkulirwa 14 agenze mu maaso. Uriah Smith agamba nti, “Bw’oba oyagala okukiraba,” okuva mu 1798, obubaka bwa malayika ow’olubereberye bubadde bugenda mu maaso. Mu 1798, malayika ow’olubereberye ow’omu Okubikkulirwa 14 alabika mu byafaayo—eno ye ntegeera y’abasooka. Okuva olwo, malayika ow’omu Okubikkulirwa 14 alangiridde nti essaawa ey’omusango gwa Katonda etuuse, era malayika ow’omu ssuula ey’ekkumi ayimiridde ku nnyanja ne ku ttaka, ng’alayira nti obudde tebukyaliwo nate. Obw'identite bwabwe tebuliimu kubuusabuusa. Ensonga zonna eziteeka omu mu kifo zikola ne ku mulala. Emirembe gino gireeba okutuukirira kw’obunnabbi buno bubiri. Mu kubuulira okujja kwa Kristo, naddala okuva mu 1840 okutuuka mu 1844, mwe kwatandikira okutuukirira kwabwo okujjuvu era mu ngeri ey’ebintu byonna obulungi.
Smith alaga emyaka 1840 ne 1844 ng’akwataganya n’omuggya ogw’olubereberye ogwa Okubikkulirwa 14 okutuuka mu 1798, naye era alaga n’omuggya ogw’olubereberye mu 1840, obubaka lwe bwafuna amaanyi. Mu kubuulira okw’okujja kwa Kristo, naddala okuva mu 1840 okutuuka mu 1844, okutuukirira kwabwo okwajjula kwe kwatandika. Ekyifo ky’omuggya ng’alina ekigere kimu ku nnyanja n’ekirala ku ttaka kiraga obugazi bw’okulangirira kwe. Obubaka bwali bugenda kusomoka ennyanja ne butuuka mu mawanga ag’enjawulo, era okulangirira okw’okujja kwa Kristo ddala kwatuuka ku buli kifo eky’obuminsani mu nsi. Okuva mu 1840, obubaka bw’omuggya ogw’olubereberye, nga Ellen White bw’agamba, bwatwalibwa ku buli kifo eky’obuminsani mu nsi. Kino kyatuukirizibwa omusingi gw’omwaka-olunaku ogw’obunnabbi bwa Bayibuli bwe gwakakasibwa n’okugwa kw’Obwakabaka bwa Ottoman. Mu kiseera kino tetukwata ku bujjuvu bw’ensonga zino, wabula tuteekateeka musingi gwa byafaayo by’Aba-Millerite n’enkola y’Okukaaba okw’Ekiro eky’omu ttumbi.
Ebyafaayo Eikulu eby’Olubiri: 1833 n’Okugwa kw’Emmunyeenye
Mu mwaka gwa 1833, okugwa kw’emmunyeenye kwaliwo. Ellen White agamba mu *The Great Controversy*, olupapula 333 nti: “Mu mwaka gwa 1833, emyaka ebiri nga giyiseewo okuva Miller lwe yatandika okwanjula mu lujjudde obukakafu bw’okujja kwa Kristo okw’oku mangu, akabonero akasembayo ne kalabika akaali kaasubizibwa Omulokozi ng’obubonero bw’okujja kwe okw’okubiri. Yesu yagamba nti: ‘Emmunyeenye zirigwa okuva mu ggulu.’ Matayo 24:29. Era Yokaana mu Kubikkulirwa n’ategeeza, bwe yalaba mu kwolesebwa ebyali birina okukulembera olunaku lwa Katonda nti: ‘Emmunyeenye ez’omu ggulu ne zigwa ku nsi, ng’omutiini bwe gukunkumuka n’usuula ettiini zaagwo ezitarinnaba kwengera, bwe gukankanyizibwa embuyaga ey’amaanyi.’ Okubikkulirwa 6:13. Obunnabbi buno bwatuukirira mu ngeri eyewuunyisa era ey’amaanyi nnyo mu nkuba y’emmunyeenye ennene eya Novemba 13, 1833.”
Obujulirwa bwa William Miller bugamba nti: “Ku Lwomukaaga oluvannyuma lw’ekyenkya—mu kiseera ky’omusana eky’omwaka 1833, natuula ku mmeeza yange ey’okuwandiikirako okwekkaanya ensonga emu, era bwe nnayimuka okugenda ebweru okukola, ne kimpita mu mutima n’amaanyi okusinga bwe kyali kibaddeko, nti, ‘Genda ogibuulire ensi.’ Enneewulira eyo yajja mangu nnyo era n’amaanyi mangi nnyo, ne nneefuula nga nzikirira mu ntebe yange nga njogera nti, ‘Sisobola kugenda, Mukama.’ ‘Lwaki nedda?’ kirabika ng’okuddamu; awo ne wayimuka ensonga zange zonna ez’okwekwasa, obutaba na busobozi bwange; naye obweraliikirivu bwange ne buba bungi nnyo ne nnyingira mu ndagaano ey’obwegendereza ne Katonda nti bw’anaggula ekkubo, nnaagenda ne nkola omulimu gwange eri ensi. ‘Oyagala kuvuga ki ng’oyogera ku kuggula ekkubo?’ kirabika nga kyajjira gye ndi. Kale, ne njogera nti, singa nfunye okuyitibwa okwogera mu lujjudde awantu wonna, nnaagenda ne mbategeeza bye ndaba mu Bayibuli eby’okujja kwa Mukama. Amangu ago omugugu gwange gwonna ne guggyawo. Ne nsanyuka nti oboolyawo siriyitibwa bwenti, kubanga saali nfunye kuyitibwa okw’engeri eyo emabegako, ebikemo byange tebyali bimanyiddwa, era saalina ssuubi lingi nti nnyinza okuyitibwa mu kifo kyonna eky’omulimu. Nga wayiseeko nga ekitundu ky’essaawa okuva mu kiseera ekyo, nga sinnava mu kisenge, mutabani wa Ssebo Guilford ow’e Dresden, awali nga mayiro nga kkumi na mukaaga okuva awange, n’ayingira n’agamba nti kitaawe amutumye okunnyeta era ayagala ngende naye eka, nga ndowooza nti ayinza okwagala okundaba ku nsonga emu ey’emirimu. Ne mmubuuza ky’ayagala. N’anziramu nti enkeera waali tewajja kubaawo kubuulira mu kkanisa yaabwe, era kitaawe ayagala njije njogere n’abantu ku nsonga ey’okujja kwa Mukama. Amangu ago ne nneesunguwalira olw’okuba nga nnakoze endagaano gye nnali nkoze. Mangu ago ne njeemera Mukama ne nsalawo obutagenda. Ne ndeka omulenzi nga simuwadde kuddamu kwonna ne nneeyawula mu nnimiro y’emiti eyali okumpi, nga ndi mu nnaku nnyingi. Awo ne mpakana ne Mukama okumala nga essaawa emu nga ngezaako okwejjulula okuva mu ndagaano gye nnali nkoze naye, naye ne ssisobola kufuna kuwummuzibwa kwonna. Ne kikakasiibwa ku mutima gwange nti, ‘Onookola endagaano ne Katonda n’ogimenyawo mangu bw’otyo?’ era obwonoonyi obusukkiridde obw’okukola bwe butyo ne bummansira ddala. Ku nkomerero ne nneewaayo ne nsuubiza Mukama nti bw’anaannyweza, nnaagenda, nga mmwesiga okumpa ekisa n’obusobozi okukola byonna by’anaabanga ansaba. Ne nzirayo mu nnyumba ne nsanga omulenzi ng’akyalindiridde. Yasigala okutuusa oluvannyuma lw’emmere ey’emisana, ne nzikirayo naye e Dresden.” Bwe butyo Miller, mu kiseera ky’omusana eky’omwaka 1833, bwe yatandika okwanjula obubaka mu lujjudde. Mu Ddesemba 1833, okugwa kw’emmunyeenye kwongera obuzito obw’ekitiibwa ku bubaka bwe.
1840: Okutuukirira kw’Obunnabbi n’Obwakabaka bw’Omuzimbe gwa Ottoman
Mu mwaka gwa 1840, Ellen White ayogera ku kutuukirira okw’ekitalo okw’obunnabbi. Ekitundu kino emirundi mingi kiwakanyizibwa mu Mwoyo gw’Obunnabbi, nga waliwo abawakana nga bagamba nti Uriah Smith ye yakiyingiza mu The Great Controversy, naye ensonga ezo tezirina musingi. Ayogera ku mirandira gy’okutuukirira kw’obunnabbi okwalyokozesa okutuuka ku 1840, nga mwemuli okugwa kw’emmunyeenye ne Lunaku olw’Ekizikiza. Awandiika nti, “Mu mwaka gwa 1840, okutuukirira okulala okw’ekitalo okw’obunnabbi kwaleeta okufaayo okwasaasaanira wonna.”
Ayogera ku bunnabbi obw’Ekigambo kya Katonda, so si ku kulagula kw’omuntu kwokka okwa Josiah Litch. Emyaka ebiri nga tekinnabaawo, Josiah Litch, omuweereza omukulu eyali abuulira okujja kwa Kristo okwokubiri, yafulumya okunnyonnyola kw’Okubikkulirwa 9, ng’alagula okugwa kw’Obwakabaka bwa Ottoman. Okusinziira ku mbalirira ze, obuyinza buno bwali bwa kusuulibwa nga August 11, 1840. Mu kiseera ekyalagirwa, Turkey, ng’eyita mu baamawulire baayo, yakkiriza okukuumibwa Amawanga Ag’Omukago aga Bulaaya, bwe kityo ne yeeteeka wansi w’obuyinza bw’amawanga ag’Abakristaayo. Ekintu ekyo kyatuukiriza ddala ebyali byalagulwa. Bwe kyamanyibwa, bangi nnyo baakakasa obutuufu bw’emisingi gy’okuvvuunula obunnabbi ogwali gwakkiriziddwa Miller ne banne, era omukululo ogw’ekitalo ne guweebwa omulimu gw’Abaadiventi. Abasajja ab’amagezi n’ab’ekitiibwa beegatta ku Miller mu kubuulira ne mu kufulumya endowooza ze, era okuva mu 1840 okutuuka mu 1844, omulimu ne gweyongera mangu nnyo.
Uriah Smith yatugamba nti malayika ow’olubereberye ow’omu Okubikkulirwa 14 yajja mu 1798, naye ye malayika y’omu Okubikkulirwa 10 y’omu omu. Mu Okubikkulirwa 10, Yokaana agambibwa okutoola akatabo akatono mu mukono gwa malayika n’akalya, era kanaafuuka kawooma mu kamwa ke. Obubaka bwa ba-Millerite bwafuuka obuwooma nga nga 11 Agusito 1840, oluvannyuma lw’emyaka ebiri nga balagula okugwa kw’Obwakabaka bwa Ottoman nga basinziira ku musingi gw’omwaka okukiikirira olunaku mu bunnabbi bwa Bayibuli. Ekyo bwe kyatuukirira ddala nga bwe kyali kiraguddwa, obubaka bwe baali babuulira bwafuuka obuwooma mu kamwa kaabwe.
Nga nga 11 Agusito 1840, obubaka bwafuuka obuwoomu mu kamwa kaabwe. Yokaana agambibwa okutoola akatabo akatono mu mukono gwa malayika oyo asse. Malayika oyo akka nga 11 Agusito 1840, era malayika ono ow’Okubikkulirwa 10 y’omu ne malayika ow’olubereberye ow’Okubikkulirwa 14. Malayika ow’Okubikkulirwa 14 atuuka mu 1798 mu kiseera eky’enkomerero, naye obubaka bwe buweebwa amaanyi mu 1840. Ellen White agamba nti ekintu kino bwe kyamanyibwa, bangi nnyo baakkirizibwa obutuufu bw’emisingi gy’okuvvuunula obunnabbi Miller ne banne gye baatwala. Okuva mu myaka gya 1930, nga kitandikira mu 1919 naye naddala mu myaka gya 1930, Obwadiventi bugaanye amateeka g’okuvvuunula obunnabbi Miller ne banne ge baatwala—amateeka ago nga ge nkola ey’okukozesa ebiwandiiko eby’obukakafu mu kusoma Bayibuli.
Ekipande kya 1843 n’Ekiseera eky’Okulindirira okw’Ekiseera Ekiyitiriddeko
Akabonero akaddako mu byafaayo ye kyapa kya 1843, ekyakolebwa mu mwezi gwa Maayi 1842. Ellen White agamba nti, “Nnalaba nga ekyapa kya 1843 kyali kiragiriddwa omukono gwa Mukama era nga tekisaana kukyusibwa, nti ennamba zaali nga bwe yazagala, era nti omukono gwe gwali ku kyo era ne gukweka ensobi mu zimu ku nnamba, waleme kubaawo n’omu agiraba okutuusa omukono gwe lwe gwaggyibwako.” Ekyapa kino kabonero ka nnabbi, ekyakolebwa mu mwezi gwa Maayi 1842. Mu mwezi gwa Juuni 1842, amakanisa g’Abapolotesitanti ne baggalawo enzigi zaago, era malayika owookubiri n’atuuka.
Okuva mu *Testimonies*, ekitabo ekisooka, olupapula 21: “Mu mwezi gwa June, 1842, Omw. Miller yawa olunyiriri lwe olwokubiri olw’enjigiriza mu Kkanisa ya Casco Street e Portland, Maine. Okujjako emitono, ebibiina by’amadiini eby’enjawulo byaggalira Omw. Miller enzigi z’amakanisa gaabwe.” Ellen White atutegeeza nti ng’Abakristaayo b’Abadiventiisi b’olunaku olw’omusanvu, tusaanidde okuyiga okulowooza okuva ku nsonga okutuuka ku bibala byayo. Ensonga eyaleetera amakanisa g’Abapolotesitante okuggala enzigi zaago kwe kuleetebwa kw’akakadde kano. Akakadde bwe kaaleetebwa mu mwezi gwa May, amakanisa g’Abapolotesitante gasalawo nti Abamillerite baali bafaanaanyirizibwa, abafanatik ababuliddwa.
Okunyiiga okw’olubereberye kwe kuddirira. Okuva mu The Great Controversy, omuko 393: “Nga bukyali mu 1842, obulagirizi obwaweebwa mu bunnabbi buno okuwandiika okwolesebwa n’okukufuula okutegeerekeka obulungi ku bipande, asobole okudduka oyo akusoma, bwali busoose okulaga Charles Fitch okutegeka ekipande eky’obunnabbi okulaga ebyolesebwa bya Danyeri ne Okubikkulirwa.” Charles Fitch, eyafa katono nnyo nga Okunyiiga Okunene okw’October 22, 1844 tekunnabaawo, Mukama yamukozesa mu byafaayo bino. Yategeka ekipande ekyo, ekyafalibwako mu mwezi gwa May 1842.
Okufulumya kwa kyaati kino kwatwalibwa ng’okutuukirira kw’ekiragiro kya Kakookolo. Naye tewali n’omu eyalaba okulwawo okulabika mu kutuukirira kw’okwolesebwa. Ekiseera eky’okulindamu kiragibwa mu bunnabbi bwe bumu. Oluvannyuma lw’okuggwaamu essuubi, ekyawandiikibwa kino ne kirabika nga kya makulu: “Kubanga okwolesebwa kukyali kwa kiseera ekyateekebwawo, naye ku nkomerero kuliyogera so tekulimba; newaakubadde nga kulwaawo, kukirindirire; kubanga ddala kulijja, tekulirwaawo. Omutuukirivu aliba mulamu lwa kukkiriza.” Ekiseera eky’okulindamu kye kugwaamu essuubi okusooka, okujja nga March 22, 1844. Abagoberezi ba Miller baali balagula enkomerero y’ensi mu 1843, nga bakozesa okubala ebiseera okw’Ebyawandiikibwa. Mukama bwe yali nga tannajja okutuusa mu kiseera ekyo, okugwaamu essuubi okusooka ne kutandika nga March 22, 1844. Ekyo kye kiseera eky’okulindamu.
Guno gwe mulembe ogw’okulindirira mu lugero lw’abawala ekkumi, mu Kaabakuuku 2, ne mu Danyeri 12. Danyeri 12:11 egamba nti, “Era okuva mu kiseera ekiweebwayo ekya buli lunaku lwe kiriggibwawo...” Abasooka baategeera nti obupagaani bwawangulwa mu 508, Kurooviisi bwe yawangula Aba-Viisigoosi. Okuva ku kiseera obupagaani lwe buggibwawo era obwapapa lwe buteekebwawo (emyaka amakumi asatu oluvannyuma mu 538), walibaawo ennaku 1290. Olunyiriri oluddako lugamba nti, “Alina omukisa oyo alindiririra era n’atuuka ku nnaku olukumi mu ebikumi bisatu mu asatu mu ttaano.” 508 okugattako 1335 bivaamu 1843. “Alina omukisa oyo atuuka ku 1843.” Ennaku 1335 zitegeeza ekiseera eky’okulindirira, nga kigamba nti, “Alina omukisa oyo alindiririra era n’atuuka ku 1843.” Bw’onyweza okutegeera kw’abasooka ku ekyo ekya buli lunaku, nga Ellen White bw’akola, kino kyeyoleka bulungi.
Okwongera okunnyonnyola, Isaaya 30:18 egamba nti, “Era kyanaava alinda Mukama.” Wano, Mukama ye mugole omusajja mu ngero y’abawala ekkumi, era alwawo. “Era kyanaava alwawo omugole omusajja alyoke abakwatirwe ekisa, era kyanaava agulumizibwa alyoke abakwatirwe ekisa, kubanga Mukama ye Katonda ow’omusango. Balina omukisa bonna abamulindirira.” Kino kikwatagana ne Danyeri 12:12 nti, “Alina omukisa oyo alindirira n’atuuka ku 1335.” Omugole omusajja alwawo nga March 22, 1844. Waliwo omukisa ogukwatagana n’okutuuka ku kusuulibwa essuubi okusooka, era oluvannyuma n’olinda. Bw’otuuka wano, olina okulinda. Olindirira ki? Kakukko 2:3 egamba nti, “Kubanga okwolesebwa kukyali kwa kiseera ekiragiddwa, naye ku nkomerero kuliyogera so tekulirimba; newaakubadde nga kulwawo, kulindire.” Omukisa ogw’okutuuka ku 1335 gwe mukisa ogw’okutuuka ku byafaayo bino, Mukama mw’anatuukiriza Okukaaba okw’Ekiro eky’omu Ttumbi.
Si bonna abalikkirizibwa okwetaba mu Kukaaba okw’Ekiro Ttumbi. Abamu baatambulira wamu n’Abaamillerite si lwa kubanga baalina obumanyirivu bwabwe ku bwabwe ne Yesu Kristo oba olw’okwekenneenya bo ku bwabwe Ekigambo kya Katonda, wabula olw’okutya. Nga Kukaaba okw’Ekiro Ttumbi tekunnatuuka, Mukama ayawula ab’oluganda bano okuva mu ntambula eno. Okusoberwa okusooka kitundu ku nkola ey’okuteekateeka Kukaaba okw’Ekiro Ttumbi. Nga Ellen White bw’agamba, bwe tutategeera kino, tugwa okuva ku kkubo ne tugenda mu nsi embi eri wansi.
Okuweebwa Amaanyi kw’Obubaka bwa Malayika Owookubiri
Okuva mu *Early Writings*, olupapula 238: “Nga obubaka bwa malayika ow’okubiri bwali bunaatera okutuuka ku nkomerero yaabwo, nnalaba omusana mungi nga guva mu ggulu nga gwakira ku bantu ba Katonda. Emimuli gy’omusana guno gyalabika nga gyaka ng’enjuba, era ne mpulira amaloboozi ga bamalayika nga boogerera waggulu nti, ‘Laba, omugole ajja.’” Kino kye kyali Okukaaba okw’Ekiro ekya wakati, okwali okw’okuwanga obuyinza eri obubaka bwa malayika ow’okubiri. Abakulembeze abaasooka baategeera nti obubaka bwa malayika ow’olubereberye bwatuuka mu 1798 naye ne buweebwa amaanyi n’okugwa kw’Obwakabaka bwa Ottoman mu 1840. Obubaka bwonna butuuka ku kiseera ekigere mu biseera by’ebyafaayo, era oluvannyuma ne buweebwa amaanyi. Obubaka bwa malayika ow’okubiri butuuka nga March 22, 1844 lwe kkanisa z’Abapolotesitante zaaggalawo enzigi zaazo ku bubaka bwa baMillerite. Okukaaba okw’Ekiro ekya wakati kuwa amaanyi obubaka bwa malayika ow’okubiri. Obubaka bwa malayika ow’okusatu butuuka nga October 22, 1844, era buweebwa amaanyi malayika ow’amaanyi ow’omu Okubikkulirwa 18 bw’agwegattako. Buli bubaka butuuka mu byafaayo era oluvannyuma ne buweebwa amaanyi. Kino kikulu okutegeera.
Okukaaba okw’Ekitala ky’ekiro kwawa amaanyi eri obubaka bwa malayika owookubiri. Bamalayika baatumibwa okuva mu ggulu okuzuukusa abatukuvu abaali baddemu amaanyi, era okubalongoosa olw’omulimu omukulu ogwali mu maaso gaabwe. Abasajja abasinga obusobozi ne talanta si be baasooka okukkiriza obubaka buno. William Miller si ye yasooka okubukkiriza; wabula ddala, ye yasembayo okubukkiriza. Ye yali asingira ddala obusobozi mu kutegeera obubaka obwo, ate Samuel Snow ye yasooka. Abo abaali edda bakulembera mu mulimu be baasembayo okubukkiriza era n’okuyamba okwongera amaanyi mu kukaaba okwo. Mu byafaayo, omuntu eyasembayo okukkiriza obubaka bw’Okukaaba okw’Ekitala ky’ekiro yali William Miller.
Okuva mu *The Great Controversy*, 376: Mu kiseera eky’okuweebwa amaanyi eri Okukaaba okw’Ekiro ekinene, nga 50,000 baava mu makanisa. Olw’okuba omulimu gwa Miller gwali gwa kuzimba amakanisa, okusooka gwakkirizibwa n’okusiimibwa; naye abaweereza n’abakulembeze b’eddiini bwe baasalawo okuziyiza enjigiriza ey’Okudda kwa Kristo era ne baagala okuzikiza ddala okusanyukirako kwonna ku nsonga eyo, baaguwakanya nga basinziira ku kituuti era ne bagaana abammemba baabwe omukisa gw’okwetaba mu kubuulira okw’okudda kwa Kristo okw’okubiri, oba n’okwogera ku ssuubi lyabwe mu nkuŋŋaana ez’obwannamunigina. Abakulembeze mu Kkanisa y’Abadiventiisi leero abaziyiza okuyigiriza obubaka buno mu kkanisa era ne mu maka g’obwannannyini bo, wano basuubizibwa mu ntambula y’Abamilleri.
Abakkiriza baasanga nga bali mu kukemebwa okunene n’okubusabusa bungi. Baayagalanga nnyo amakanisa gaabwe era nga tebaayagala kwawukana naago, naye bwe baalaba ng’obujulirwa bw’Ekigambo kya Katonda busirisibwa era ng’eddembe lyabwe ery’okunoonyereza ku bunnabbi ligeenyebwa, ne bawulira nga obwesigwa eri Katonda bwabagaana okugondera ekyo. Abo abaagezaako okuggaana obujulirwa bw’Ekigambo kya Katonda tebaasobolanga kutwalibwa ng’abakola Ekkanisa ya Kristo. Noolwekyo, ne bawulira nga baali batuukirivu okwawukana ku kwegatta kwabwe okw’edda. Mu kyeya kya 1844, nga abantu nga 50,000 baava mu makanisa.
Okutegeera kwa Miller n’Okukaaba okw’Ekitalo okw’Ekiro Kimu ttakaatiika William Miller ne banne baali tebannaba kubona bulungi makulu ga byawandiikibwa ebyo ebyalina okukulembera ekubirizibwa kw’ensonga ey’okulabula. Wadde nga baali bamaze ebbanga nga boogera nti Kristo yali ajja kujja mu 1844, naye oluvannyuma lw’okuyitamu mu kiseera eky’okugezesebwa, baalabirira ennaku ezaali zikyali mu maaso gaabwe, era ne banyweza okukkiriza kwabwe okw’okuba Obubaka bw’Ekikaabo ky’Ekiro Kimu ttakaatiika bwali butuufu. Naye tebannaba kunnyonnyolebwa bulungi ku nsobi yaabwe. Mu mbeera eyo ekizikiza ne kyafuga ekiseera ekyo, so nga bbo abaali baagala amazima n’omutima gwabwe gwonna baali bakyali mu kkubo lya Katonda. Mukama yali abakulembera mu kulangirira Obubaka bwa Malayika ow’Okubiri. Mu buyinza bwe, abantu baakubibwa amangu ddala; era ng’akozesa ekubiriza kuno, ensala y’emitima gy’abatuukirivu n’abatali batuukirivu n’eteekebwawo mu maaso g’abantu. Abakkiriza baali bakakasa nti baali bagezeseddwa Omwoyo wa Katonda mu kwekuumira kwabwe ku boogera nti, “Laba, Omugole ajja; mu musisinkane.” Bangi ku abo abaali beeyita mikwano gyabwe baalaga nti baali tebakyagala kulambula nabo mu kkubo ery’omusaalaba, era nti bwe baagezesebwa ku nsonga y’amazima ga Katonda, baali tebakkiriza. Bw’atyo embeera z’emyoyo gyabwe ne ziteekebwa mu lwatu eri bo n’eri ensi. Omuliro gw’eby’omwoyo ne gwaka mu mitima gy’abo abaali, ng’abatume, bagamba nti, “Tusobola kuleka ku byaffe ebyo bye tulabye ne bye tuwulidde? Pawulo yagamba nti, “Kubanga Katonda waffe gwe muliro ogulya.” Abo bonna abaafuna obubaka obw’okujja kwa Mukama n’essanyu baali balindiridde era nga basaba mu bwetoowaze olunaku mwe baali basuubira okulaba Mukama waabwe. Buli makya nga bwe baagolokokanga, essanyu lyabwe eryasooka lyali kwekakasa nti Katonda abasiimye. Emitima gyabwe gyali giyungiddwa nnyo awamu, era ne basaba nnyo wamu ne buli omu ku munne. Baasisinkananga nnyo okusabira awatali kuwuguka, naye emirundi mingi ne beeyawula ne bagenda mu bifo eby’ekyama okwegayirira Katonda; era eddoboozi ly’okwegayirira ne lyambukanga eggulu okuva mu nnimiro n’ebibira. Okukakasa nti Omulokozi abasiimye kyali kyetaagisa gye baali okusinga emmere yaabwe eya buli lunaku; era singa ekire kyonna kyebikkanga ebirowoozo byabwe, tebaawummulanga okutuusa lwe kyaggibwawo. Bwe baafunanga obujulizi obw’okukkiriza okusonyiyibwa, baalangiriranga okulaba Oyo emmeeme zaabwe gwe zaagalanga. Naye baali bakyali baakuyita mu kulongoosebwa okw’okusembayo. Enjuyi y’okulokolebwa kwabwe yali tennaba kutuukirira, era baali bakyali baafuna okwolesebwa kw’okulabula ku biseera eby’omu maaso. Nabbi agamba nti, “Ayi ani ayinza okugumira olunaku olw’okujja kwe? era ani aliyimirira bw’alabika? kubanga afaanana ng’omuliro gw’omusujja, era ng’ensaano y’omwozi: era alituula ng’omusaanusi era omulongoosezi wa ffeeza: era alirongoosa abaana ba Leevi, n’abayawula ng’ezaabu ne ffeeza, balyoke baweeyo eri Mukama ekiweebwayo mu butuukirivu.” Abo abali abalamu ku nsi Katonda bw’alimaliriza omulimu gwe ogw’okuyimirira mu watukuvu waggulu, balina okuyimirira mu maaso ga Katonda omutukuvu awatali muwozi. Ebyambalo byabwe birina okuba ebitaliiko bbala, engeri zaabwe zirina okulongoosebwa okuva ku kibi n’omusaayi ogufukumulwa. Olw’ekisa kya Katonda n’amaanyi gaabwe ag’obunyiikivu bo bokka, balina okuba abawangula mu lutalo n’obubi. Nga omulimu gw’okukebera gwonna gugenda mu maaso mu ggulu, nga ebibi by’abakkiriza abeenenya biggibwa mu watukuvu, walina okubaawo omulimu ogw’enjawulo ogw’okulongoosebwa, ogw’okuggibwawo kw’ekibi, mu bantu ba Katonda ku nsi. Omulimu guno gwayogerwako mu butangaavu mu bubaka obw’omu Kubikkulirwa 14. Omulimu guno bwe gulimala, abagoberezi ba Kristo banaaba bategekeddwa okulabika kwe. “Awo ekiweebwayo kya Yuda ne Yerusaalemi kirisiimibwa eri Mukama, ng’ennaku ez’edda, era ng’emyaka egy’edda.” Awo ekkanisa Mukama waffe gy’alifuna gy’ali, eriba “ekkanisa ey’ekitiibwa, eteriiko bbala, oba olukunya, oba ekintu kyonna ekifaanana bwe kityo.” Awo alijja “ng’ayolekera nga enjuba, alina obulungi ng’omwezi, era ow’entiisa ng’eggye eririna bendera.” Ng’oggyeeko okujja kwa Mukama mu yeekaalu ye, Malaki era alagula okujja kwe okw’okubiri, okujja kwe olw’okukola omusango, mu bigambo bino: “Era ndijja gyammwe olw’omusango; era ndiba mujulirwa ow’amangu okulumba abalogo, n’abenzi, n’abalayira eby’obulimba, n’abo abanyigiriza omukozi mu mpeera ze, ne nnamwandu, ne mulekwa, n’abo abakuba omugenyi ku luuyi lwe, so ne batantya nze, bw’ayogera Mukama ow’eggye.” Yuda ayogera ku kifaananyi kye kimu bw’agamba nti, “Laba, Mukama ajja n’obukumi n’obukumi obw’abatukuvu be, okukola omusango ku bonna, n’okukakasa bonna ku bikolwa byabwe byonna eby’obutatya Katonda bye baakola mu butatya Katonda.” Okujja kuno, n’okujja kwa Mukama mu yeekaalu ye, bye bintu eby’enjawulo era ebyawukana ddala. Okujja kwa Kristo ng’Omukulu Kabona mu Watukuvu wa Watukuvu, olw’okunaaza awatukuvu, nga bwe kulagiddwa mu Danyeri 8:14; okujja kw’Omwana w’omuntu eri Oyo ey’ennaku ennyingi, nga bwe kwanjulwa mu Danyeri 7:13; n’okujja kwa Mukama mu yeekaalu ye, nga bwe kwalagulibwa Malaki, byonna byogera ku kintu kye kimu; era kino era kiikirira okujja kw’omugole mu bufumbo, okwategekebwa Kristo mu lugero olw’abawala ekkumi, mu Matayo 25. Mu kaseera k’omu summer wa 1844, Miller n’abo abaali bwegasseko baazuula ensobi mu kubala kwaabwe okw’olubereberye olw’ebiseera eby’obunnabbi, era ne batuuka ku kifo ekituufu. Ennaku 2300 eza Danyeri 8:14, ezaali zonna zisuubirwa okutuuka ku lunaku lw’okujja kwa Kristo, zaali zibaliddwa nga zituuka ku nnaku amakumi abiri mu biri n’omu October, 1844. Okutwala olunaku olwo ng’ekiseera ekikomerero eky’ennaku 2300 kyawanirira obujulizi obw’amaanyi obulaga nti ennaku ezo zaali zaggwaako mu autumn y’omwaka 1844. Ennyonnyola ya Danyeri 8:14 yali ekyali teriiko kuzzaawo: “Okutuusa ennaku enkumi bbiri mu busatu; awo awatukuvu alina okunaazibwa.” Miller, nga bwe twalabye, yasuubiriza nti okunaaza awatukuvu kwali kuzzaawo ensi n’omuliro ku lunaku lw’omusango omukulu. N’olwekyo yamaliriza nti enkomerero y’ennaku 2300 yandibadde eraga lunaku olw’okujja kwa Kristo. Ensobi ye yavudde ku kukkiriza endowooza eyali emanyiddwa ennyo mu bantu ku ekyo ekiyitibwa awatukuvu. Mu nkola ey’ekifaananyi, eyali ekisiikirize eky’obwakabona ne ssaddaaka bya Kristo, okunaaza awatukuvu kwali mulimu ogw’asembayo ogwaweerezebwa Omukulu Kabona mu nkola ey’omwaka. Gwali mulimu ogw’okusembayo ogw’okutangaza, omwaka oggwako. Pawulo agamba nti okuyona kwa Yesu “kwatwalibwa mu bifo ebitukuvu” “okufuna obulokozi obutaggwaawo.” Pawulo akijuliza nti “teyayingira mu watukuvu eyakolebwa n’emikono, ekifaananyi eky’ey’amazima; naye mu ggulu lyennyini, kaakano okulabikako mu maaso ga Katonda ku lwaffe.” Omulimu guno, nga bwe twalabye, gwasooka n’omulimu gwa Kristo mu kisenge eky’asooka eky’awatukuvu ow’omu ggulu, era oluvannyuma omusango ne gujja ng’atuuka ku mulimu gwe ogw’oluvannyuma mu kisenge eky’omunda ennyo, Ekifo Ekitukuvu ennyo. Pawulo era agamba nti “kye kyali kyetaagisa ebifaananyi by’ebintu eby’omu ggulu okunaazibwa n’ebyo; naye ebintu eby’omu ggulu byennyini n’ebiweebwayo ebisinga ebyo obulungi.” Pawulo awatali kubuusabuusa yali ategeeza nti okukolebwa kwa Kristo mu ggulu ng’Omukulu Kabona ku lwaffe, okw’okuggibwawo ddala ebibi by’abantu be okuva mu watukuvu ow’omu ggulu, byali byeesigama ku mulimu gwe ng’omulwadde omutuufu mu kisenge eky’omunda ennyo. Pawulo alaga nti enkola ey’omu Watukuvu ne bingi ebyali byonna byali bibimbira ku buweereza bwa Kristo mu ggulu, naddala omulimu gwe ogw’oluvannyuma, ng’omulimu ogwasembayo eri omuntu, gw’amaze okugumaliriza, alikomawo ku nsi okudda n’abamweyongera.
Mu kitabo kya Omukadde Damsteegt, Foundation of Seventh-day Adventist Message and Mission, Miller yakkiriza nti okulangirira kwa Danyeri 8:14 ne malayika ow’olubereberye ow’Okubikkulirwa 14 kwe kwali Okukaaba okw’Ekiro Ekya Wakati—“Laba, awasa omugole ajja.” Yakkiriza nti obubaka buno bwali bulaga okujja kwa Kristo okw’okubiri. Miller yalowooza nti ebyafaayo byonna bye byali Okukaaba okw’Ekiro Ekya Wakati, naye Ellen White agamba nti Okukaaba okw’Ekiro Ekya Wakati kwatuukirizibwa ku kiseera ekigere. Samuel Snow yatuuma okwolesa kwe nti “Okukaaba okw’Amazima okw’Ekiro Ekya Wakati” okwawulayo ku njigiriza y’Abamillerite eyali egamba nti Okukaaba okw’Ekiro Ekya Wakati bwe bwali obubaka obw’awamu.
Abasinga obw’omwoyo ennyo be baasooka okuweebwa obubaka, era abo abaali bamaze emyaka nga bakulembera mu mulimu be baasembayo okubukkiriza era okuyamba okwongera amaanyi mu kukaaba. William Miller, eyali akulembeddemu omulimu okuva mu 1833 n’okweyongerayo, yasoomozebwa obubaka bw’Ekikaabiro eky’Ekiro eky’omu ttumbi bwe bwajja mu Agusito 1844. Yali takakasa ku kweyawula ku makanisa, era yali amaze emyaka mingi ng’ayigiriza okutegeera okulala okw’Ekikaabiro eky’Ekiro eky’omu ttumbi.
William Miller yawandiika nti, “Sinnali ntegeeza ntegeeza nnyo ku lunaku lwonna olw’enjawulo olw’okulabikako kwa Mukama, nga nzikiriza nti tewali muntu ayinza kumanya olunaku n’essaawa. Mu njigiriza zange zonna ezafulumizibwa, nga bwe kirabikira ku lupapula olw’omutwe, nnagamba nti nga mu mwaka gwa 1843. Mu njigiriza zange zonna ez’omu kamwa, bulijjo nnagambanga abampuliriza nti ebiseera ebyo byandikomye mu 1843 singa wabula obutali butuufu mu kubala kwange, naye nti ssaayinza kwogera nti enkomerero teyandiyinza kujja ne nga tennatuuka kiseera ekyo, era nti baalina okuba abeetegefu buli kiseera. Mu 1842, abamu ku b’oluganda baabuulira n’obukakafu bungi nnyo, omwaka gwennyini ddala, era ne banenya kubanga nteekamu ekigambo, ‘singa.’” Mu May 1842, ekipande kya 1843 kyafulumizibwa, era ab’oluganda ne bagamba Miller okuggyamu ekigambo “singa” mu kwanjula kwe.
Miller yeeyongera n’agamba nti, “N’ebitabo by’amawulire eby’olukale byali bimaze okufulumya nti nnali ntegedde olunaku olugereke ddala, olwa nga amakumi abiri mu ssatu ogwa Apuli, olw’okujja kwa Mukama. Kale n’olwekyo, mu mwezi gwa Desemba ogw’omwaka ogwo, kubanga nnali siraba nsobi yonna mu kubala kwange, nafulumya okukkiriza kwange nti mu kiseera ekimu wakati wa Maaki 21, 1843, ne Maaki 21, 1844, Mukama yandijja.” Miller yali amaze dda okutuuka ku nkomerero nti olunaku olw’ekkumi olw’omwezi ogw’omusanvu lwe lwalina amakulu ago; era dda nnyo nga Samuel Snow tannaba kukozesa nkomerero eyo okulanga Okukaaba okw’Ekiro wakati, Miller yali amaze okuwandiika ku nsonga eyo. Miller ye Mukama gwe yakozesa okukuŋŋaanya ensonga ez’amagezi Samuel Snow ze yakozesa okuzuula Okitobba 22, 1844.
Miller yawandiika nti, “Mu mwaka 1843, amawulire agasinga obukambwe ag’okunnenya gaansukibwa ku nze ne ku abo abaali bakolagana nange okuva mu mawulire n’okuva ku bimu ku bifulumya enjiri. Ebigendererwa byaffe byalumbibwa, emisingi gyaffe gyakyusibwakyusibwa mu kwanjulwa, n’empisa zaffe ne zitiibwa byonoonebwa.” Obudde ne buyita, era nga March 21, 1844, wayita awatali Mukama kulabikako. Okuswazibwa kwali kunene, era bangi ne batakyatambulira wamu nabo. Nga kino tekinnabaawo, okuva mu 1840, baali balowoozebwa okuba nga ba Millerites 200,000, naye mu kiseera kino, 50,000 bokka be baali basigaddewo.
Miller yeeyongera n’agamba nti, “Olwo nga kino tekinnabaawo, mu ddumbi lya 1843, abamu ku baganda bange baatandika okuyita amakanisa nti Babulooni era ne bakubiriza nti kyali kigwanidde Abadiventi okubavaamu. Kino kyannakuwaza nnyo. Si lwa kuba nti ebivaamu byali bibi nnyo byokka, wabula era nakitwala ng’okukyusa Ekigambo kya Katonda, okwonoona Ebyawandiikibwa.” Miller yafuba nnyo n’obubaka bwa malayika owookubiri, ekintu ekyamuleetera okwongera okuzitoowererwa okukkiriza obubaka obw’amazima obw’Okukaaba okw’Ekiro eky’omu Ttumbi. Empisa eyo ne yeeyongera okubuna, era amakanisa ne gabaggalirwa, ekintu ekyaleeta obulabe n’okwawula Abadiventi abasinga obungi ku makanisa gaabwe ag’enjawulo.
Oluvannyuma lw’ekiseera kye yali alangiridde okuyitawo, Miller yakkiriza okuggwaamu essuubi kwe ku biseera ebirambulukufu, naye n’anywerera mu kukkiriza kwe. Yeeyongera n’emirimu gye mu Bugwanjuba mu kiseera ky’ebbugumu eky’omwaka 1844 okutuusa ku ntambula ey’Omwezi ogw’Omusanvu. Teyenyigira mu ntambula eno okuggyako ebbaluwa gye yawandiika emyezi kkumi n’omunaana nga teginnayitawo ku mikolo gy’Amateeka ga Musa agaalaga ku mwezi ogwo. Teyasuubira nti ensonga ezo zandikozesebwa bwe zityo oba nti okukkiriza obujulizi obwo kwandifuuse ekigezo ky’obulokozi. Teyakolagananga na ntambula eyo okutuusa wiiki bbiri oba ssatu zokka nga tewannatuuka October 22, 1844. Mu bbaluwa gye yawandiikira Himes nga October 6, 1844, Miller yawandiika nti, “Ndaba ekitiibwa mu mwezi ogw’omusanvu kye ssaalabangako emabegako... Kaakano, erinnya lya Mukama litenderezebwe, ndaba obulungi, okukwatagana, okukkiriziganya mu Byawandiikibwa, bye mmaze ebbanga ddene nga nsabira naye ne ssibibona okutuusa leero. Weebale Mukama, ggwe emmeeme yange. Ow’oluganda Snow, Ow’oluganda Storrs, n’abalala, mubawe omukisa olw’okuba ebikozesebwa mu kuzigula amaaso gange. Kaakano kumpi ndi waka. Ekitiibwa, ekitiibwa, ekitiibwa, ekitiibwa.”
Oluvannyuma, Miller yaddamu okulowooza ku Kukaaba okw’Ekizikiza kya ekiro, n’akuyita obuwagazi. Damsteegt alaga nti Snow yafuna ensengeka enkulu ey’obubaka bw’Okukaaba okw’Ekizikiza kya ekiro okuva mu mulimu gwa Miller ogwasooka.
Okubalirira kwa Snow, okwafulumizibwa mu mwezi gwa March 1844, tekwaasooka kufuna kufibwako nnyo mwoyo okutuusa ku lukuŋŋaana olw’omu nkambi e Exeter, okuva nga August 12–17, 1844. Eyo, olunaku lwe yagereka mu butuufu olw’okudda kwa Kristo lwasikiriza abangi ku baMillerite, ne luleeta omulimu gwabwe ogw’obuminsani ku ntikko. Okuddamu kwabwe kwamanyibwa ng’Enkola y’Omwezi ogw’Omusanvu. Wadde ng’abakulembeze baMillerite baali basooka okubuusabuusa, wiiki ntono nga ekigambo ekyali kisubirwa tekinnatuuka, baagatta ku nkola eyo era ne bakkiriza endowooza za Snow okukubibwa mu bitabo n’okuwagirwa.
Okukaaba okw’Ekiseera kya Ekiro wakati n’Ebyagiddirira
Okwolesebwa kwa Ellen White okwasooka kulaga abantu ba Katonda nga bali ku kkubo erigenda mu ggulu, nga waliwo ekitangaala emabega waabwe ekyayitibwa Okukaaba okw’Ekiro Eky’omu Ttumbi. Obubaka Samuel Snow bwe yaleeta bwetaaga okutegeerwa. Mu mwezi gwa May 1842, chaati 300 zaakubibwa ku babuulizi 300. Nga March 22, 1844 lwe lwatuuka, oluvannyuma lw’okwesittala okw’olubereberye, chaati n’eteekebwa ku bbali, era bangi ne bava mu kitambula. Abo abaasigala baalina okulinda. Mu lukungaana lw’olusiisira e Exeter, Snow yalaga nti Mukama yali ajja kujja nga October 22, 1844, ku Lunaku olw’Okutangirirwako. Kino ne kibawaliriza okulangirira obubaka obwo.
Joseph Bates yategeeza nti oluvannyuma lw’olukuŋŋaana lw’omu lusiisira e Exeter, bwe yali atambula mu mmotoka z’eggaali y’omukka, yawulira amaloboozi nga gaddamu nti, “Laba, awasiza ajja!” Ensiigika eno yasweepa mu Amerika yonna mu myezi ebiri, ne kiviiramu Okuswazibwa Okunene ku nga 22 Okitobba, 1844.
Damsteegt ayogera ku Lukiiko lwa Low Hampton olw’Abadiventi, nga December 28–29, 1844, olwali lwa Himes ne Miller. Himes yakubiriza okusanyusa abatukuvu, okuzuukusa ensi y’Ekikristaayo, n’okulangirira obulokozi eri abalina ebibi. Wiiki ntono oluvannyuma, Advent Press n’eddamu okukola, era Himes n’alangirira nti oluggi olw’obulokozi lwali luggule. Miller mpola mpola yalekawo endowooza ey’ensukkiridde ey’oluggi oluggaddwa n’addayo ku ndowooza ye eyasooka ey’Okukaaba okw’Ekiro eky’omu ttumbi. Mu mwezi gwe gumu, Ellen White yafuna okwolesebwa kwe okwasooka, okw’alaga nti abo abagaana Okukaaba okw’Ekiro eky’omu ttumbi bagwa okuva ku kkubo. Okwolesebwa okwo kwali kwa William Miller nga bwe kwali kwa muntu omulala yenna.
Okugezesebwa kwa William Miller Okusembayo n’Obusika bwe
Okuva mu *Early Writings*, olupapula 257: “Olwo okufaayo kwange ne kuyitibwa eri William Miller. Yalabika ng’atamiddwa nnyo era ng’avunudde olw’okweraliikirira n’okubonyaabonyezebwa olw’abantu be. Ekibiina ekyali kyegasse era nga kya kwagala mu 1844 kyali kifiirwa okwagala kwakyo, nga kiwakana bokka na bokka, era nga kigwa mu mbeera ey’obunnyogovu n’okuddirayo emabega. Bwe yalaba ebyo, ennaku ne zimalawo amaanyi ge. Nalaba abasajja abakulembeze nga bamulabiridde, okusingira ddala Joshua Himes, era nga batya nti ayinza okukkiriza obubaka bwa malayika ow’okusatu.” Obubaka bwa malayika ow’okusatu mu mbeera eno ye Ssabbiiti. Miller bwe yali asemberera eri ekitangaala okuva mu ggulu, abasajja abo baateekangaawo enkola ez’okukyusa ebirowoozo bye okuva ku kitangaala ekyo. Obuyinza bw’abantu bwamukuumanga mu kizikiza era ne bukuuma okuyinza kwe mu abo abaawakana amazima. Oluvannyuma, Miller yayimusa eddoboozi lye okulwanyisa ekitangaala ekyava mu ggulu—Ssabbiiti. Teyakkiriza bubaka obwandinnyonnyodde okwesittala kwe ne butaasa ekitangaala n’ekitiibwa ku by’emabega. Yeesigama ku magezi g’abantu mu kifo ky’amagezi ag’obwakatonda. Olw’okumenyebwa emirimu n’obukadde, teyalina buvunaanyizibwa nga bungi ng’abo abaamulemesa okutuuka ku mazima. Ekibi kiri ku bo. Singa Miller yali asobodde okulaba ekitangaala kya malayika ow’okusatu, ebintu bingi byandinyonnyoddwa. Naye baganda be baalayiriranga okwagala okw’amaanyi ennyo gy’ali n’okutuuka n’alowooza nti tayinza kwawula nkomeredde okuva ku bo. Katonda yamuleka okugwa wansi w’amaanyi g’okufa era n’amukweka mu ntaana okuva eri abo abaamuggya ku mazima. Musa yasobya nga tannayingira mu Nsi ey’Okusuubiza; bwe kityo ne Miller yasobya bwe yali anaatera okuyingira mu Kanani ey’omu ggulu. Abalala be baamuleetera okukola kino; abalala be balina okubibala. Naye bamalayika balabirira enfuufu ey’omuwendo ey’omuweereza ono owa Katonda era alifuluma ku ddoboozi ly’ekkondeere ery’enkomerero.”
Okufundikira: Eby’okuyigirako eri leero
Mu kuwumbawumba, William Miller alaga mu kifaananyi Abaadiventi b’Olunaku olw’Omusanvu ku nkomerero y’ensi. Okwolesebwa kwa Ellen White okwasooka kukwata nnyo ku biro byaffe okusinga ku bibye ye. Ku nkomerero y’ensi, Abaadiventi b’Olunaku olw’Omusanvu baligaana omusana gw’Okukaaba okw’Ekiro ekya wakati. Omusana gw’Okukaaba okw’Ekiro ekya wakati guyinza okutegeerwa bokka nga olunyiriri lw’ebyafaayo bino lutegeereddwa. Okuswazibwa okw’olubereberye kwalongoosa omulimu gwa baMillerite, ne kuggyamu abo abaaliyo olw’ensonga ezikyamu, era ne kuteekerateekera abantu obumanyirivu obw’okugezesebwa obwali bugenda okubayingiza mu Watukuvu ennyo. Abo abatuuka ku kuswazibwa okw’olubereberye baweereddwa omukisa bokka singa balindirira October 22, 1844. Ekiseera kino Katonda yakiteekateeka okuvaamu abantu b’anaakuŋŋaanya mu Watukuvu ennyo. Okugaana Okukaaba okw’Ekiro ekya wakati n’okuwa okuva ku kkubo kwe kugaana ebyafaayo bino byonna.
William Miller yakola ensobi ssatu, era bulijjo tukeberwa n’ebikemo bisatu. Ensobi ye eyasooka yali okugaana Okukoowoola okw’Ekiro mu mwezi gwa Desemba 1844. Eyookubiri yali okuwuliriza abantu mu kifo kya Katonda, ekyamuviirako ensobi ye ey’okusatu: okugaana Ssabbiiti. Ku nkomerero y’ensi, Abadiventi b’Olunaku olw’Omusanvu baligaana ebyafaayo by’Okukoowoola okw’Ekiro n’okuyitibwa okudda mu makubo amadala, kubanga bawuliriza abakulembeze baabwe. Bwe bakola bwe batyo, beetegekera obubonero bw’ensolo, nga baddamu enkola ya Miller ey’okugezesebwa mu mitendera esatu, etandikira ku ngeri gye bakwatamu obubaka n’ebyafaayo by’Okukoowoola okw’Ekiro.
Waliwo obunnabbi bubiri bwokka obukwata ku byafaayo okuva ku kusuubira okw’olubereberye okwaggwaamu essuubi okutuuka ku kusuubira okw’okubiri okwaggwaamu essuubi: ennaku 2300 (“Ne bwe kiriba ng’ekyolesebwa kirudde, kikimire”) ne 2520. Okugaana 2520 kwe kugaana Okukaaba okw’Ekiro ekya wakati. Okugaana Okukaaba okw’Ekiro ekya wakati kwe kugwa okuva ku kkubo n’odda eri ensi embi eri wansi.
Tujja kwongera okulaba ku kino mu kwanjula okuddako.