Peetero ali e Panium (Kayisaliya ekya Firipo), nga kino kibaawo ng’ebulayo ennaku mukaaga oba munaana zokka okutuuka ku mulundi ogw’omu makkati mu mirundi esatu Peetero, Yokaana ne Yakobo gye baagenda ne Yesu nga bali bokka. Ogwasooka gwali gwa kwolesebwa kw’amaanyi Ge mu kuzuukizibwa kwa muwala wa Yayiro ow’emyaka ekkumi n’ebiri; ogw’okubiri gwali gwa kwolesebwa kw’ekitiibwa Kye ku Lusozi olw’Okufuusibwa; ate ogw’okusatu gwali e Gesusemane, awaayolesebwa okubonaabona Kwe. E Panium, mu ssuula ey’ekkumi n’emu, Peetero ateekeddwa mu nsengeka ddala ng’omusaalaba ogw’olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga tegunnatuukibwako. Olusozi lwe lwali mu makkati g’engendo essatu abayigirizwa abasatu ze baagenda nga bali bokka. Ku lusozi, Kitaffe ow’omu ggulu era yayogera omulundi ogw’okubiri ku mirundi esatu; Kitaffe yayogera mu kiseera ky’okubatizibwa, ku lusozi, era oluvannyuma amangu ddala ng’omusaalaba tegunnabaawo. Emirundi ebiri, Peetero ali mu makkati g’ebintu bisatu ebigere ebibaawo. Era ye kifo eky’omu makkati mu ssuula za Matayo okuva ku y’ekkumi n’emu okutuuka ku y’abiri mu bbiri.

Omusuubuzi w’Ebyobugagga eby’Omuwendo Omungi

Ekyaliwo ku lusozi kyasooka okuyingira okw’obuwanguzi, okwatandika n’okusumululwa kw’endogoyi etwale ekiweebwayo mu Yerusaalemi, nga endogoyi ya Ibulayimu bwe yatwala enku ez’ekiweebwayo ku Moliya, ekifo eky’edda awaali yeekaalu mu Yerusaalemi. Embaga y’amakondeere mu lunyiriri lw’ebiseera olw’Ebyabaleevi amakumi abiri mu ssatu eraga okusumululwa kw’endogoyi; bwe kityo, ekyayitibwamu ku Lusozi olw’Okufuusibwa kyasooka okuyingira okw’obuwanguzi, ne kiteeka Peetero mu byafaayo by’ennaku amakumi asatu ez’Ebyabaleevi amakumi abiri mu ssatu ezikwatagana n’ekiseera kya Pentekoote. Mu nnaku ezo amakumi asatu, yeekaalu (ekigezo eky’omu makkati) ereetebwa ku abo abeesimbyewo okubeera mu bakabona abazira kinaana. Mu bujulizi obukwata ku kujeema kwa Kabaka Uzziya mu kifo ekitukuvu, bakabona abo kinaana boogerwako ng’abazira, ekireetera okulowooza nti waaliwo bakabona abateetabaamu.

Awo Azaliya kabona n’ayingira okumugoberera, era wamu naye ne kabona ba Mukama anaana, abasajja abazira: ne bayimirira ne baziyiza Kabaka Uzziya, ne bamugamba nti, Tekikukwatako ggwe, Uzziya, okwotereza Mukama obubaane; wabula bakabona, abaana ba Alooni, abeeyawuliddwa okwotereza obubaane. Va mu watukuvu; kubanga osobezza; so tekiriba kya kitiibwa gy’oli okuva eri Mukama Katonda. 2 Ebyomumirembe 26:17, 18.

Bakabona b'amaanyi be bakabona abagoberera Omwana gw’Endiga buli gy’agenda.

Bano be abo abatayonoonanga na bakazi; kubanga bali beeru. Bano be abo abagoberera Omwana gw’Endiga buli gy’agenda. Bano baanunulibwa okuva mu bantu, nga bye bibala eby’olubereberye eri Katonda ne eri Omwana gw’Endiga. Okubikkulirwa 14:4.

Empologoma ey'ekika kya Yuda ekulembera abantu Baayo n'ebayingiza mu Kifo Ekisinga Obutukuvu, n'ebaleetera okutunuulira munda mu ssanduuko y'endagaano n'okufumiitiriza ku Kabona Asinga Obukulu ali eyo ng'aweereza mu mulimu Gwe ogusembayo ogw'okusangulawo ekibi. Peetero yazuukizibwa nga 31 Ddesemba 2023, oluvannyuma n'ayolekagana n'ekigezo ky'omusingi ekyali kikwata ku mulimu gwa Rooma mu kuteekawo okwolesebwa okw'ebweru okw'obunnabbi. Oluvannyuma ekigezo kya yeekaalu ekyokubiri ne kituuka ku Peetero, era awo okwolesebwa okw'omusittale ogw'omunda we kulagibwa mu kwolesebwa okw'endabirwamu okw'omu Danyeri essuula ey'ekkumi.

Peetero yali yeegaanyi Mukama we nga Julayi 18, 2020, era yakikola emirundi esatu.

“Emirundi esatu Peetero yali yeegaanye Mukama we mu lujjudde, era emirundi esatu Yesu yamuggyaako obukakafu bw’okumwagala kwe n’obwesigwa bwe, ng’amunywezaako ekibuuzo ekyo eky’obwogi, ng’omusaale oguliko amaggwa eri omutima gwe ogwafumitibwa. Mu maaso g’abayigirizwa abaali bakuŋŋaanye Yesu yalaga obuziba bw’okwenenya kwa Peetero, era n’alaga nga bwe yali awombezeddwa ddala oyo eyali omuyigirizwa eyali yeenyumiriza edda.” The Desire of Ages, 812.

Peetero yali akiikirira ebika bibiri eby’abo abasaba.

“Ku buli kimu ku bibinja ebyakiikirirwa Omufalisaayo n’omusolooza waliwo essomo mu byafaayo by’omutume Peetero. Mu kuyigirizibwa kwe okw’olubereberye Peetero yalowooza nga wa maanyi. Ng’Omufalisaayo, mu kwetunuulira kwe ye yali ‘si ng’abalala abantu bwe bali.’ Kristo bwe yategeeza abayigirizwa Be ku kiro ekyali nga kigenda okumusaanawo nti, ‘Mwenna munaanesittalirako olwange ekiro kino,’ Peetero n’ayogera n’obwesige nti, ‘Ne bwe banaanesittalirako bonna, naye nze siinaanesittalirako.’ Makko 14:27, 29. Peetero teyamanya bulabe bwe ye. Okwesiga kwe ku ye kwamubuza. Yalowooza nti asobola okuyimirira okuziyiza okukemebwa; naye mu saawa entono nnyo okugezesebwa ne kujja, era ng’alayira era nga yeekolimira, yeegaana Mukama we.” Christ’s Object Lessons, 152.

Omusolooza w’omusolo yaddayo ewuwe ng’aweereddwa obutuukirivu.

“Omufalisaayo n’omusolooza bakiikirira ebibiina bibiri ebikulu abo abajja okusinza Katonda mwe bagabanyizibwa. Abakiikirizi baabyo ababiri abaasooka balabikira mu baana ababiri abaasooka okuzaalibwa mu nsi.” Christ’s Object Lessons, 152.

Abeeri ne omusolooza ba kabonero akalaga okuweebwa obutuukirivu olw’okukkiriza.

Naye omusuuluzi, ng’ayimiridde wala, n’atayagala na kuyimusa maaso ge eri eggulu, naye ne yeekuba mu kifuba ng’agamba nti, Katonda, onsaasire nze omwonoonyi. Mbategeeza nti, omusajja ono yaddayo mu nnyumba ye nga atukiriziddwa okusinga oli omulala: kubanga buli eyeegulumiza alitoowazibwa; n’oyo eyeetoowaza aligulumizibwa. Lukka 18:13, 14.

Obubaka bwa 1888 bwawerekerezebwako okukka kw’omumalayika ow’Okubikkulirwa kkumi na munaana.

“Mukama mu kusaasira kwe okunene yaweereza abantu Be obubaka obw’omuwendo omungi ennyo ng’abuyisa mu Bakadde Waggoner ne Jones. Obubaka buno bwali bwa kuleeta mu maaso g’ensi, mu ngeri eyeyolekera ennyo, Omulokozi eyagulumizibwa, ssaddaaka olw’ebibi by’ensi yonna. Bwalaga okuweebwa obutuukirivu olw’okukkiriza mu Mweyimirizi; bwakowoola abantu okukkiriza obutuukirivu bwa Kristo, obulabisibwa mu kugondera amateeka gonna aga Katonda. Bangi baali bavudde amaaso ku Yesu. Beetaaga amaaso gaabwe okulungamizibwa eri obuntu bwe obw’obwakatonda, eri ebirungi bye, n’okwagala kwe okutakyuka eri ekika ky’abantu. Obuyinza bwonna buweereddwa mu mikono gye, alyoke agabire abantu ebirabo ebingi, ng’awa omukozi w’omuntu atayinza kweyamba ekirabo eky’omuwendo ogutagerageranyizika eky’obutuukirivu bwe ye mwene. Buno bwe bubaka Katonda bwe yalagira okuweebwa ensi. Buno bwe bubaka bwa malayika ow’okusatu, obulina okulangirirwa n’eddoboozi ddene, era nga buwerekerwako okufukibwa kw’Omwoyo gwe mu kigero ekinene.” Testimonies to Ministers, 91.

Obubaka obwa Laodikiya

“Obubaka obwaweebwa A. T. Jones ne E. J. Waggoner bwe bubaka bwa Katonda eri ekkanisa ey’Abalawodikiya, era zibasanze abo bonna abeeyita okukkiriza amazima naye nga tebakyusiza balala bimuli ebyava eri Katonda.” The 1888 Materials, 1053.

Obubaka bw’Enkuba Ey’Oluvannyuma

“Enkuba ey’oluvannyuma egenda kufukibwa ku bantu ba Katonda. Malayika ow’amaanyi agenda kukka okuva mu ggulu, era ensi yonna ejja kwaka olw’ekitiibwa kye.” Review and Herald, Apuli 21, 1891.

Ekibuga New York ne 9/11

“Kati wajja ekigambo kye nnalangirira nti New York erimalibwawo n’amayengo amangi ag’ennyanja? Kino sirinze kukyogerako. Nnayogera nti, bwe nnali ntunuulira ebizimbe ebinene ebizimbibwa eyo, amadaala ku madaala, ‘Biki ebinaabeerawo eby’entiisa ennyo Mukama bw’aligolokoka okukankanya ensi n’amaanyi amangi!’ Olwo ebigambo eby’omu Okubikkulirwa 18:1–3 birituukirizibwa. Essuula ey’ekkumi n’omunaana yonna ey’omu Okubikkulirwa kulabula ku ebyo ebigenda okujja ku nsi. Naye sirina musana gwa njawulo ku ekyo ekigenda okujja ku New York, wabula nga mmanyi nti olunaku lumu ebizimbe ebinene eyo birisuulibwa wansi olw’okukyusa n’okuvuunika okw’amaanyi ga Katonda. Okuva ku musana gwe nnaweebwa, mmanyi nti okuzikirira kuli mu nsi. Ekigambo kimu okuva eri Mukama, okukwatako kumu okw’amaanyi ge ag’ekitalo, era ebizimbe bino ebinene ennyo birigwa. Ebyo ebinaabeerawo biriba bya ntiisa etayinza kulowoozebwa.” Review and Herald, July 5, 1906.

Peetero omusolooza w’emisolo akiikirira emmeeme eweebwa obutuukirivu olw’okukkiriza, era okuweebwa obutuukirivu olw’okukkiriza bwe bubaka bwa malayika ow’okusatu; bwe bubaka obw’e Lawodikiya obwatuuka ku 9/11, ebizimbe ebinene eby’omu New York bwe byagwa n’ebiri mu Okubikkulirwa 18:1–3 ne bituukirira. Awo enkuba ey’oluvannyuma n’etandika okutonnya amatondo, n’okussibwako akabonero kw’abo emitwalo kkumi n’ena mu enkumi nnya ne kutandika. Ku nkomerero y’ekiseera ky’okussibwako akabonero kw’abo emitwalo kkumi n’ena mu enkumi nnya, malayika ow’omu Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’omunaana yakka nga Mikayiri malayika omukulu, n’azuukiza Peetero okuyita mu bigezo bisatu. Ekigezo ekisooka kyatandika nga 31 Desemba 2023, era kyakiikirira amazima ag’omusingi nti Rooma bwe buyinza obwogerwako mu lunyiriri olw’ekkumi n’ennya mu Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu, obunyweza okwolesebwa. Okwolesebwa okwo kwe kwolesebwa kwa chazon okukiikirira olunyiriri olw’ebweru olw’obunnabbi, Sulemaani lw’agamba nti bwe bulamu oba okufa.

Awatali okwolesebwa [chazon], abantu babula; naye akwata amateeka, alina omukisa. Engero 29:18.

Ekigezo kya Peetero eky’okubiri kye kigezo kya yeekaalu ekyetaagisa okuyingira mu Watukuvu Ennyo olw’okukkiriza, nga Mwannyinaffe White bwe yalaga mu byolesebwa bye ebyasooka. Eyo yalaba etteeka lya Ssabbiiti ey’olunaku olw’omusanvu nga lyakaayakana okusinga amateeka amalala omwenda. Enjigiriza eyo ku ntandikwa y’okulamula ekiikirira enjigiriza y’okufuuka omuntu eyakaayakana okusinga enjigiriza endala ez’obunnabbi mu nnaku ez’enkomerero, mu kiseera eky’okukomekkereza okulamula. Okufuuka omuntu kwa Kristo ow’Obwakatonda, nga Yeetwalira omubiri ogwagwa era ogw’ekibi, newankubadde nga Ye teyamanya kibi, kulagibwa mu byokulabirako eby’enjawulo. Ekisinga obukulu ye njigiriza y’ebiseera musanvu. Enjigiriza y’ebiseera musanvu ye yali alufa y’ebyo Miller bye yazuula mu bunnabbi, era mu 1856 ye yali enjigiriza eyakiikirira enjigiriza ya omega mu byafaayo by’abagoberezi ba Miller, Obwadiventi bwa Firaderufiya obw’abagoberezi ba Miller bwe bwajeema okumala emyaka musanvu ne bufuuka ekkanisa y’Abadiventi ab’Olunaku olw’Omusanvu eya Lawodikiya mu 1863.

Emiggo ebiri egy’Ezeekyeri essuula amakumi asatu mu musanvu biraga emisango ebiri egy’emyaka 2,520 egyassibwa ku bwakabaka obw’obukiika obwa kkono n’obw’obukiika obwa bukiikaddyo. Obwakabaka obwa kkono bukiikirira omubiri gw’obuntu, era obwakabaka obwa bukiikaddyo bukiikirira ebirowoozo ebyategekebwa okugattibwa n’ebirowoozo bya Kristo; bwe kityo, Obwakatonda bwandibadde bugattiddwa n’obuntu. Eyo ye njigiriza ey’okufuuka omubiri mu kifaananyi ekyanguyiziddwa. Ebiseera omusanvu byali alufa ne omega ey’ebyafaayo by’Aba-Millerite, era kubanga bikiikirira okufuka omubiri, era bye omega ey’ebyafaayo by’Abadiventiisi b’Olunaku olw’Omusanvu mu nkolagana n’enjigiriza ya Ssabbiiti eya alufa mu 1844. Ekimu kye kabonero ka Ssabbiiti ey’olunaku olw’omusanvu, ate ekirala kye kabonero ka Ssabbiiti ey’omwaka ogw’omusanvu.

Erinnya lya Peetero likyusibwa e Paniumu, ekyali eddaala eryokubiri mu kifaananyi kya Ibulayimu eky’endagaano esooka n’abantu abalondeddwa, era Peetero afuuka akiikirira endagaano ey’enkomerero n’abantu abalondeddwa ku ddaala lye eryokubiri. Eryo lye ddaala eryokubiri mu lunyiriri lw’essuula ekkumi n’emu okutuuka ku abiri mu bbiri, era gwe mulundi ogwokubiri ku mirundi esatu Peetero, Yakobo ne Yokaana gye baagenda ne Yesu ebbali okuva ku bayigirizwa abalala, era gwe mulundi ogwokubiri ku mirundi esatu Kitaffe ow’omu ggulu lwe yayogera. Olunyiriri lwa Nero lukoma ku makkati wakati w’entalo za Raphia ne Paniumu, kubanga lukwatagana n’ebiseera ebirala bibiri eby’emyaka 250 ebyatandika mu 457 BC ne 1776. 457 BC yakoma mu 207 BC, era 1776 ekoma mu 2026. Peetero ali ku 207 BC, 2026, 313 n’okugezesebwa kw’Yeekaalu okukulembera okw’okusatu era okw’okukakasa okw’okuteebwa kw’endogoyi, ekikiikirirwa ng’embaga y’amakondeere.

Ekigezo kya Peetero kwe kugoberera Kristo okuyingira mu Kifo Ekisinga Obutukuvu, era omulimu gwe kwe kutereeza, n’oluvannyuma okulangirira, obubaka obutereezeddwa obw’emipira gy’omuliro egya Nashville. Obubaka bwa Peetero obw’emipira gy’omuliro egya Nashville bwe bubaka bwa Pentekooti obwasooka okuleetebwa mu kisenge eky’oku waggulu, era oluvannyuma mu yeekaalu. Ayanjula obubaka bwe ng’akakasa emipira gy’omuliro egya Nashville, n’okutuukirira kw’olutalo lwa Raphia, nga biyungiddwa ku lutalo lwa Panium, olufuuka olutalo lwa Actium ku tteeka lya Ssande ery’olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga. Etteeka lya Ssande ery’olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga era lye tteeka lya Ssande ery’olunyiriri olw’ana mu lumu n’ery’olunyiriri olw’abiri mu bbiri. Ennyiriri ezo essatu nazo zikolagana n’olunyiriri olw’asatu mu lumu, obwapapa lwe bwatwala obuyinza mu 538 ne buyisa etteeka lya Ssande mu Lukiiko olw’okusatu olw’e Orleans. Ennyiriri ezikulembera okutuuka ku lunyiriri olw’asatu mu lumu ziraga obubonero bw’amakubo obwakulembera etteeka lya Ssande erya 538, era zifaananya ebyafaayo ebikulembera etteeka lya Ssande eriri kumpi okujja.

Kubanga amaato ag’e Kittimu galijja okumulumba; ky’aliva annyiiga, n’addayo, era alisunguwalira endagaano entukuvu: bw’atyo bw’alikola; era aliddayo, era alitegeerana n’abo abava ku ndagaano entukuvu. Era amaggye galimuyimirira ku ludda lwe, era galyonoona awatukuvu aw’amaanyi, era galiggyawo ssaddaaka eya bulijjo, era galiteekawo eky’omuzizo ekireeta okuzika. Danyeri 11:30, 31.

“Amatatu ga Kittimu” gaali gakiikirira AbaVandali, nabo era abakiikirirwa ng’ekkondeere eryokubiri mu Okubikkulirwa essuula ey’omunaana. Okugwa kwa Rooma okwagenda nga kweyongera kwatandika mu mwaka gwa 330, Konstantino bwe yagabanya obwakabaka mu buvanjuba ne mu bugwanjuba. Oluvannyuma yabugabanya mu batabani be abasatu. Obwakabaka bwa Rooma obwali tebuyinza kuwangulwa okuva ku lutalo lwa Aktium, olwo bwagabanyizibwa mu bitundu bibiri, ne biddako bisatu; awo amakondeere ana agaasooka ag’omu Okubikkulirwa essuula ey’omunaana ne gakiikirira okulumbibwa kw’abalabe okwatuusa Rooma ey’ebugwanjuba ku nkomerero mu 476. Rooma ey’ebuvanjuba e Konstantinopoole yeeyongera okubaawo okutuusa ku nkomerero y’ekkondeere ery’okutaano n’entandikwa y’ery’omukaaga, era ago ge bibonoobono ebisooka n’ebya kabiri. Obunnabbi bw’ekiseera obw’emyaka kikumi mu ataano obw’ekibonoobono ekisooka bwakoma ku lunaku lwe lumu lwennyini obunnabbi bw’ekiseera obw’ekibonoobono ekyokubiri bwe bwatandikira.

Okugwa kwa Babulooni kwabaawo mu kiro kimu. Oboolyawo wandikaayanye nti Kuulo yalina okusooka okukyusa omugga gye guyita era ng’ekyo kyatwala ekiseera, naye okugwa kwa Babulooni kwabaawo mu kiro kimu, so ng’okugwa kwa Rooma kwatwala emyaka 1,123. Mu myaka egyo mwalimu obubonero obw’oku kkubo obw’enjawulo obw’obunnabbi obulaga engeri Obwakabaka bwa Rooma gye bwagenda busaanawo, era Obwakabaka bwa Rooma obw’ekikaafiiri bukiikirira Amawanga Amagatte aga Amerika mu mulimu gwago ogw’okutuuza obwapapa ku ntebe y’obwakabaka ng’obwakabaka obw’okutaano mu bunnabbi bwa Bayibuli mu mwaka gwa 538. Obwapapa butuuzibwa ku ntebe y’obwakabaka mu kiseera ky’etteeka lya Ssande eryogerwako mu lunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga mu Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu. Obubonero obw’oku kkubo obukiikirira omulimu gw’Amawanga Amagatte aga Amerika bulagibwa mu bubonero obw’oku kkubo obulaga engeri Rooma ey’ekikaafiiri gye yagenda esaanawo.

Amaato ga Kittimu gaakiikirira Rome akatyabaga k’ebyensimbi, kubanga eggye ly’oku nnyanja ery’Abavandali lyaleeta okuzikirira ku makubo g’ebyombo ag’omu Nnyanja Meditereniyani. Mu nnaku ez’oluvannyuma, Obusiraamu bulagibwa ng’akatyabaga k’ebyensimbi eri bakabaka b’ensi. Abavandali n’amaato gaabwe baali buyinza bwa kkondeere olw’okubiri, era ebizibu ebisatu bye buyinza bwa kkondeere obw’Obusiraamu. Ekisooka kyali Buwalabu, ekyokubiri Butake, era ekyokusatu kya nsi yonna.

Amaato ge kabonero akalaga amaanyi g’eby’enfuna, era mu Byawandiikibwa amaato ga Talusi ge kabonero akasinga obukulu akalaga amaanyi g’eby’enfuna. Amaato ago gabbibwamu embuyaga ey’ebuvanjuba esunguwadde wakati mu nnyanja, era mu Byawandiikibwa Obusiraamu bwe baana b’ebuvanjuba. Obusiraamu bwe bulagibwa mu lutalo lw’ebigambo eby’obunnabbi mu nsengeka y’ebintu ebibaawo, buleetera akatabanguko mu by’enfuna. Obusiraamu bukiikirirwa ne Balamu ng’endogoyi, ekyo kye kigambo ky’Olwebbulaniya ekivvuunulwa nga “omusajja ow’omu nsiko” mu kwanjula kwa Ismayiri okw’olubereberye mu Byawandiikibwa. Ku mutendera gw’obunnabbi Ismayiri ye kitaawe w’Obusiraamu, nga kino tekigaana Ibulayimu okuba kitaawe wa Ismayiri, naye ebika bya Ismayiri ekkumi n’ebibiri mu Byawandiikibwa bifuuka ebyategeerwa ng’abaana b’ebuvanjuba.

Mu nnaku ez’oluvannyuma Balamu, akabonero ka Amerika nga nnabbi ow’obulimba, akuba endogoyi ye emirundi esatu, ekikiikirira obulumbaganyi bw’Obusiraamu obw’emirundi esatu. Olulumba lwa 9/11 lwe lwasooka ku bulumbaganyi obwo era ne luba akabonero k’okutuuka kwa malayika assaako envumbo, ayambuka okuva ebuvanjuba mu kiseera ky’empewo enkambwe ez’ebuvanjuba ez’obukuubagano. Olulumba lw’Obusiraamu olw’okubiri lulina ebitundu bibiri, kubanga omutendera ogw’okubiri gulaga okukubisaamu emirundi ebiri. Nga 7 Okitobba 2023, Obusiraamu bwalumba Isiraeri ey’omubiri mu ngeri etaali esuubirwa, era Obusiraamu bwe bulirumba Nashville, Tennessee, mu ngeri etasuubirwa, Isiraeri ey’omwoyo ejja kuba erumbiddwa. Mu byafaayo bya Balamu, akabonero ak’oku kkubo ak’okubiri kaali wakati w’ennimiro bbiri ez’emizabbibu, era ennimiro ebbiri ez’emizabbibu eza Mukama ow’eggye zaali Isiraeri ey’edda ey’omubiri ne Amerika, Isiraeri ey’omwoyo ey’omulembe guno. Akabonero ka Balamu ak’oku kkubo ak’okusatu kaali endogoyi lwe yayogera; era akabonero ak’okwogera akalaga ekkomerero y’ekiseera eky’okussa envumbo ku bantu emitwalo kkumi n’ena mu enkumi nnya ekyatandika ku 9/11 lye tteeka lya Ssande, Amerika lw’eyogera ng’ogusota. Musisi ow’amaanyi ow’omu Okubikkulirwa ekkumi n’emu lye tteeka eryo erya Ssande, awo akabi ak’okusatu we kajjira amangu, era Amerika, endogoyi ne Zekkaliya we boogerera.

Kitaawe Yokaana Omubatiza yali wa kibiina eky’omunaana ku bibiina abiri mu bina eby’abakabona Dawudi bye yateekawo okuweerezanga mu yeekaalu. Zekkaliya kabona yafuulibwa kasiru olw’obutakkiriza okutuusa mutabani we Yokaana lwe yazaalibwa, era kabonero k’omuwendo munaana (akabonero k’obwakabona). Mu kiseera ky’etteeka lya Ssande, omulembe ogusembayo ogw’abakabona, ogukiikirirwa Yokaana Omubatiza, gulyogera nga bwe kiragibwa mu kitaawe Zekkaliya. Kristo yalaga nti Yokaana ye Eriya, era obubaka bwa Eriya obw’ennaku ez’enkomerero bukiikirirwa enkolagana ya taata n’omwana, nga bwe kyali ku Zekkaliya ne Yokaana. Yokaana yalagibwa nga bukyali mu kifaananyi kya Yeremiya, eyali agambiddwa nti singa akomawo, yandibadde akamwa ka Katonda.

Yeremiya yali akaaba olw’okunyiiga okw’olubereberye okw’awo ku nga 18 Julayi 2020, era singa yakomawo, yandifuuse akamwa ka Katonda mu kiseera ky’etteeka lya Ssande, bwe yayanjula obubaka obw’obunnabbi bwa Kabakkuku, obwali buludde, naye nga bwali bwa “kwogera” ku nkomerero. Yeremiya, era n’olwekyo Yokaana, era n’olwekyo Peetero, yali wa kwogera obubaka bwa Kabakkuku mu kiseera endogoyi ya Obusiraamu lwe yogera, era Amerika lwe yogera ng’ogusota.

Peetero, ng’ali e Kayisaliya ekya Firipo, kwe kugamba e Panium, ali mu kiseera ekyakulembera akabonero k’ekiseera ak’“olusozi” akaali kagenda okuddibwako okuyingira okw’obuwanguzi okwatuusa ku musaalaba, oba etteeka lya Ssande. Ekiseera ekyo kikiikirirwa olutalo lw’e Panium, olukomekkerezebwa mu buwanguzi bwa Paapa n’obuyinza bwa Amerika ey’Amasaza Amagatte obukola ku lulwe. Panium lwe lutalo olwokusatu ku ntalo essatu ezirwanibwa okuyita mu balala, ng’olwasooka lwakomekkerezebwa ku bbugwe w’e Berlin mu 1989, ate olusembayo oba olwokusatu lukomekkerezebwa mu kumenyawo “bbugwe” owawula ekkanisa ne gavumenti. Omwaka 1989 gwalaga entikko y’olutalo olwali lurwanibwa okuyita mu balala olwayitibwa “olutalo olunnyogovu”, olwali lutandise ku nkomerero y’olutalo lw’ensi yonna olwokubiri, era Panium ekiikirira olutalo olunnyogovu olukoma ku lutalo lw’ensi yonna olwokusatu olukiikirirwa olutalo lw’e Actium. Wakati w’akabonero k’ekiseera akasooka n’akookusatu mu ntalo essatu ezirwanibwa okuyita mu balala, waliwo olutalo olwennyini mu Ukraine, olukiikirirwa olutalo lw’e Raphia mu lunyiriri olw’ekkumi n’olumu n’olw’ekkumi n’ebiri.

Panium lutalo lw’obutiti olutuusa ku Ssematalo owookusatu, nga bwe lukiikirirwa olutalo lw’obutiti olwaggwaako mu kiseera eky’enkomerero mu 1989, era olwatandika ku nkomerero ya Ssematalo owookubiri. Mu bubonero bw’ekkubo obukiikirirwa olunyiriri olw’ekkumi n’omwaka 1989, ennyiriri olw’ekkumi n’olumu n’olw’ekkumi n’ebbiri n’Olutalo lwa Ukraine olwatandika mu 2014, n’ennyiriri okuva ku lw’ekkumi n’essatu okutuuka ku lw’ekkumi n’ettaano n’olutalo lw’obutiti oluliwo kati wakati w’endowooza ya MAGA n’endowooza y’okugatta ensi yonna, waaliwo bapulezidenti basatu abaalaga emikago wakati w’obwapapa ne Amerika.

Ronald Reagan yali mu mukago ogw’ekyama ne Paapa John Paul II, paapa eyanywerera ku nnono okusinziira ku bunnabbi bwa Fatima obwa Setaani, era alina akakwate n’ebyafaayo eby’obunnabbi ebiri mu lunyiriri olw’ekkumi. Obukulembeze bwa Obama nga pulezidenti bukwatagana n’ebyafaayo by’olutalo olw’e Raphia ebiri mu lunyiriri olw’ekkumi n’olumu n’olw’ekkumi n’ebbiri. Mu kiseera ky’obukulembeze bwe waaliwo bapaapa babiri abaalina amakulu ag’obubonero, kubanga akabonero k’ekkubo akookubiri kalaga okukubisaamu emirundi ebiri. Ku kabonero k’ekkubo akookusatu akali mu nnyiriri okuva ku lw’ekkumi n’essatu okutuuka ku lw’ekkumi n’ettaano, paapa ye paapa asooka okuva mu Masaza Amagatte aga Amerika. Mu kusooka twalowooza nti Paapa Leo yali paapa eyanywerera ku nnono, nga John Paul II bwe yamukiikirira ng’ekyokulabirako, naye bwe kiteekebwa mu nkola okusinziira ku nkozesa y’obunnabbi ey’emirundi esatu, akabonero k’ekkubo akookusatu kalina engeri ezaali mu kutuukirizibwa okw’emirundi ebiri egisooka; bwe kityo Leo ye John Paul II eyanywerera ku nnono era ye Benedict XVI, eyali akulira Ofiisi y’Okubuuliriza ku Bukyamu mu Nzikiriza, eyalekulira n’alekera paapa Francis ow’endowooza z’enkyukakyuka mu by’obwenkanya mu bantu ekifo mu kisanja kya Obama.

Olutalo olusooka olulwanibwa okuyita mu balala lukiikirirwa olunyiriri lumu, olwokubiri lukiikirirwa ennyiriri bbiri, ate olwokusatu lukiikirirwa ennyiriri ssatu. Olutalo olw’obutiti olwakoma mu 1989 lwatandika ku nkomerero y’olutalo olw’ensi yonna olwokubiri, era olutalo olw’ensi yonna olwokusatu, olukiikirirwa olutalo lw’e Actium, lutandika ku nkomerero y’olutalo olw’obutiti olukiikirirwa olutalo lw’e Panium. Entalo z’ensi yonna zonsatule, nga bwe kiri ne ku ntalo essatu ezirwanibwa okuyita mu balala, zifugibwa emisingi egyekuusa ku kukozesa obunnabbi emirundi esatu. Enkomerero y’olutalo olw’ensi yonna olwokubiri yatandikawo olutalo olw’obutiti olwakoma mu kiseera kya pulezidenti ow’omunaana ng’obala okuva ku Roosevelt mu 1945, eyali Reagan. Reagan, mu kiseera eky’enkomerero mu 1989, yatandikawo olunyiriri lwa bapulezidenti munaana olutuuka ku Trump (nga y’omu ku abo omusanvu). Olutalo lwa Trump olw’obutiti lwatandika mu 2015, bwe yalangirira okwesimbawo kwe ku bwa pulezidenti n’asasamaza abawagira enkola ey’okugatta ensi yonna, mu kutuukiriza Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu olunyiriri olwokubiri. Olutalo olwo olw’obutiti lukoma ku tteeka lya Ssande, nga lye lutalo lw’e Actium, ekiziyiza ekyokusatu eri Rooma nga tennaba kufuga n’obuyinza obw’oku ntikko.

Roosevelt ye yatandika omuddiring’anwa gwa bapulezidenti munaana okutuuka ku Reagan, eyatandika omuddiring’anwa gwa bapulezidenti munaana okutuuka ku Trump. Roosevelt ye kabonero ka Ssematalo ow’Okubiri, era yafa nga 12 Apuli 1945; oluvannyuma Truman ye yali pulezidenti olutalo lw’e Bulaaya bwe lwaggwa nga 8 Maayi, n’olutalo lw’omu Pasifiki ne luggwa nga 2 Ssebutemba. Olutalo lw’e Bulaaya okusinga lwali lutalo olw’oku lukalu, ate olutalo lw’omu Pasifiki lwali lutalo olw’oku nnyanja, nga Panium bw’ekiikirira olutalo olw’oku lukalu ne Actium bw’ekiikirira olutalo olw’oku nnyanja. Ekisooka kiraga ekisembayo, era omuddiring’anwa gwa bapulezidenti munaana gwesigamiziddwa ku bujulizi obuli mu Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu, ennyiriri ey’okubiri n’ey’okusatu, era ne ku kyama ky’ow’omunaana okuba ow’omu musanvu. Mu nkiiko za Konguleesi y’Olukalu ebbiri ezaasooka, ku ntandikwa y’ebyafaayo by’ensolo eyava mu nsi ey’omu Okubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’essatu, waaliwo ebisanja musanvu eby’obwapulezidenti. Mu byafaayo ebyo George Washington yalondebwa okuba Omuduumizi w’Amagye ow’oku Ntikko. Nga Washington ye pulezidenti omutongole eyasooka, okulondebwa kwe mu Konguleesi y’Olukalu ey’Okubiri kabonero akalaga Washington ku ntandikwa yennyini ng’ow’omunaana ow’omu bapulezidenti musanvu.

Pulezidenti eyasooka yali ow’omunaana ku bapulezidenti omusanvu abaasooka, era pulezidenti asembayo ye w’omunaana nga wa mu musanvu. Kabona Zaakaliya ayogera mu kiseera ky’okuzaalibwa kwa Yokaana, endogoyi bw’eyogera, era n’ekisolo eky’oku nsi bwe kyogera. Wano era okwolesebwa kwa Kaabakuuku we kwogerera. Okuzaalibwa kwa Yokaana, okukiikirira ebbendera y’abantu emitwalo kkumi n’ena mu enkumi nnya mu kiseera ky’etteeka lya Ssande, gwe mulembe ogusembayo ogwa kabona Zaakaliya. Zaakaliya yali mu kibinja eky’omunaana ku bibinja by’abakabona abiri mu bina. Mu kiseera ky’etteeka lya Ssande, Zaakaliya (bakabona) boogera, Obusiraamu (endogoyi) bwe bwogera era n’eggwanga lya Amerika bwe lyogera ng’ogusota. Ku kabonero ako ak’ekkubo, ekiwundu ky’obupapa eky’okufa kiwona, era ne bufuuka obw’omunaana nga bwa mu musanvu. Trump naye ye w’omunaana nga wa mu musanvu, era ye akola ekifaananyi ky’ekisolo ekimalirizibwa mu kiseera ky’etteeka lya Ssande. Olwo obwakabona bw’abantu emitwalo kkumi n’ena mu enkumi nnya bufuuka akamwa ka Katonda, ne bwogera obubaka mu kukaaba okw’eddoboozi eddene okwa malayika ow’okusatu. Obwakabona obwo ye kkanisa ey’omunaana nga ya mu musanvu.

Roosevelt ye asooka mu bapulezidenti omunaana abatuusa ku kiseera eky’enkomerero mu 1989, era y’alaga okukyuka okuva mu Ssematalo owookubiri okudda mu Lutalo olw’Obutiti olukoma mu 1989. Pulezidenti Truman yaddira Roosevelt mu bigere era yali afuga entalo ez’oku nsi n’ez’oku nnyanja ezaakola Ssematalo owookubiri bwe zaaggwa. Nga pulezidenti, Truman yali afuga ekibiina ky’Amawanga Amagatte bwe kyatandika nga 24 Okitobba, 1945. Enkolagana wakati wa Roosevelt ne Truman ekakasibwa omwaka gwa 1945. Bombi baali bapulezidenti mu mwaka ogwo, era mu mwaka ogwo olutalo olw’ebitundu ebibiri olwali Ssematalo owookubiri lwaggwa, era ekibiina ky’Amawanga Amagatte ne kiteekebwawo, n’Olutalo olw’Obutiti ne lutandika.

Mu 1989, era waaliwo bapulezidenti babiri, nga bwe kyali mu 1945: Ronald Reagan ne George Bush ow’olubereberye. Reagan yakomya olutalo olw’obutiti, era George Bush ow’olubereberye yalangirira nti, okusookera ddala era okusinga byonna, yali muwagizi w’enkola ey’okugatta ensi yonna, bwe yayogerera eri Olukiiko Olukulu olw’Ekibiina ky’Amawanga Amagatte olw’“amakumi ana mu etaano” nga 1 Okitobba 1990, n’ayogera ku kuzimba “ensengeka empya ey’ensi yonna.” Mu kwogera kwe okwo yagamba nti, “Kiri mu mikono gyaffe okuleka ebyuma bino eby’ekizikiza emabega, mu Mirembe egy’Ekizikiza gye bigwanidde okubeera, n’okugenda mu maaso n’obumalirivu okukomekkereza entambula enkulu mu byafaayo eyolekera ensengeka empya ey’ensi yonna n’omulembe omuwanvu ogw’emirembe.”

Mu kwogera kuno, Bush yagatta ekigambo ekyo ku nkolagana eyaddirira Olutalo Olunnyogovu, Enkayana ey’e Gulf (okulumba kwa Iraq ku Kuwait), okunyweza Omukago gw’Amawanga Amagatte, n’obwegassi obuggya obw’amawanga obwesigamiziddwa ku bufuzi bw’amateeka. Bush eyasooka ye yafuula ekigambo “ensengeka empya ey’ensi” eky’ettutumu wiiki ntono nga tezinnayitawo mu kwogera kwe nga September 11, 1990, eri olukiiko lwa Congress olw’awamu.

Weetegereze ensonga nti Bush yateeka okwogera kwe eri UN mu mbeera gye yannyonnyoleramu enkomerero ya Cold War eyali yaakaggwa ng’agiwa amakulu agakwata ku “Biro eby’Enzikiza.” Biro eby’Enzikiza byaggwa mu kiseera eky’enkomerero mu 1798, era Bush yali mu kiseera eky’enkomerero kya 1989. Weetegereze nti mu kusooka kwe okutondawo omugambo “new world order,” Obusiraamu bwali busunguwaza amawanga, era okwogera okwo kwabaawo nga 9/11. Okuva ku Roosevelt okutuuka ku Carter baali bapulezidenti munaana, era okuva ku Reagan okutuuka ku Trump baali bapulezidenti munaana. Trump ye pulezidenti ow’enkomerero era yali akakasibwa mu kifaananyi kya pulezidenti asooka, eyali ow’omunaana mu bapulezidenti musanvu abasooka.

Ekiseera eky’enkomerero mu 1798 kiraga ekiwundu eky’okufa ekyatuuka ku bwapapa, era obwapapa bwe bwali obuyinza obwafuganga bakabaka b’e Bulaaya mu Mirembe egy’Ekizikiza. Mu Kubikkulirwa essuula ey’ekkumi n’omusanvu, enkolagana eyo eragibwa nga malaaya eyeebagadde ensolo era agifuga. Mu 1798 obuwagizi bwa bakabaka b’e Bulaaya bwaggyibwawo era ensolo yali efudde. Mu 1799 papa yafiira mu buwaŋŋanguse. Emyaka 1798 ne 1799 giraga ekiseera eky’enkomerero mu bujjuvu bw’amakulu gaakyo, nga n’ekiseera eky’enkomerero mu biseera bya Kristo bwe kirambibwa okuzaalibwa kwa Yokaana Omubatiza, ate oluvannyuma lw’emyezi mukaaga n’okuzaalibwa kwa Kristo. Ebigambo Bush bye yayogera mu 1990 bimulaga ng’owookubiri ku bapulezidenti ababiri abalaga ekiseera eky’enkomerero, era biraga okutambula okwolekera enkola ey’obufuzi obw’ensi yonna, nga buno bwe buyinza bw’ogusota. Obubonero bwa Bush bulaga eddaala erisemberera etteeka lya Ssande, Amerika lw’ekoma okuba obwakabaka obw’omukaaga mu bunnabbi bwa Bayibuli ng’eyogera ng’ogusota. Mu kiseera ky’etteeka lya Ssande, Amerika efuuka eddoboozi ly’Ekibiina ky’Amawanga Amagatte. Mu mbeera eyo yennyini Obusiraamu busunguwaza amawanga, era 9/11 erambibwa. Nga 11 Ssebutemba 1990, Bush ow’olubereberye bwe yayogera eri Konguleesi ku nteekateeka ye ey’obufuzi obw’ensi yonna, yali alaga mu kifaananyi eky’obunnabbi ekiseera Obusiraamu lwe bwandiddamu okusunguwaza amawanga ku 9/11 mu 2001, naye mu kiseera ekyo pulezidenti yandibadde Bush ow’enkomerero.

Roosevelt, eyasooka ku bapulezidenti omunaana, yalamba enkomerero ya Ssematalo owookubiri mu 1945, n’addirwa pulezidenti eyaddako eyaleetawo Ekibiina ky’Amawanga Amagatte. Reagan, eyasooka ku bapulezidenti omunaana, yalamba enkomerero y’olutalo olunnyogovu mu 1989, n’addirwa pulezidenti eyaddako eyatumbula Ekibiina ky’Amawanga Amagatte. Pulezidenti ow’enkomerero ku bapulezidenti omunaana alikomekkereza olutalo olunnyogovu olwatandika bwe yalangirira mu 2015 ekigendererwa kye eky’okwesimbawo ku bwa pulezidenti, era alitandika Ssematalo owookusatu. Alikyusa obwakabaka obw’omukaaga obw’omu bunnabbi bwa Bayibuli bufuuke omutwe gw’obwakabaka obw’omusanvu obw’omu bunnabbi bwa Bayibuli (UN), era oluvannyuma alikkiriza okuwa ensolo obwakabaka obwo ku kiseera ky’etteeka lya Ssande.

Nga Ssematalo owookubiri bwe yalimu olutalo olw’oku lukalu n’olw’oku nnyanja, pulezidenti asembayo aliba n’olutalo olw’obutiti, olukiikirirwa olutalo olw’oku lukalu olw’e Panium oluvaamu olutalo olw’oku nnyanja olw’e Actium. Ku kiseera ky’etteeka lya Ssande, olutalo olw’obutiti olwatandika mu 2015 nga Trump asasamaza abawagira enkola y’okugatta ensi yonna lufuuka Ssematalo owookusatu, nga bwe kikiikirirwa entalo ez’oku lukalu n’ez’oku nnyanja eza Ssematalo owookubiri. Ku nkomerero ya Ssematalo owookubiri, ekyaddirira kyali nkola y’okugatta ensi yonna ey’Ekibiina ky’Amawanga Amagatte, nga bwe kyali ku nkomerero y’olutalo olw’obutiti mu biseera bya Reagan ne Bush. Okusooka, eggwanga lya Amerika likoma ku kiseera ky’etteeka lya Ssande; oluvannyuma “ensengeka empya ey’ensi yonna” eya Bush ereeta obwakabaka obw’omusanvu, obukkiriza amangu ddala okuwa obwakabaka obw’omunaana obuyinza bwabwo.

Bush ow’olubereberye ne Bush ow’enkomerero bagattibwa wamu olw’okulangirira kw’ow’olubereberye eri Congress ku “enkola empya ey’ensi yonna” ku 9/11 n’Amateeka ga Patriot Act aga 2001 aga ow’enkomerero. Obubonero bwombi buteekebwa mu mbeera ey’Obusiraamu okusunguwaza amawanga.

Tujja kweyongera ku bintu bino mu kiwandiiko ekiddako.