Panium - Ennamba ey'amakumi abiri

Enkozesa eyasookera ddala ey’ebyafaayo eyatuukiriza olunyiriri 10 okutuuka ku 16 yalaga nti Loma, eyateekawo okwolesebwa, yatuuka mu mwaka gwa 200 nga Kristo tannazaalibwa, omwaka gumu ogw’olutalo lwa Panium; ate nze nteekawo endowooza nti mu 2025 Loma yatuuka era n’ateekawo okwolesebwa mu kuyingizibwa mu buweereza kwa Trump ne Papa Leo. Omwaka 2025 ye gwokka mwe Papa ne Pulezidenti baayingizibwa mu buweereza mu mwaka gumu. Mu 2025 ekisolo n’ekifaananyi kyakyo byayimusibwa okulabibwa eri bonna abagala okulaba. Okwawukana n’abatandisi, nze nkozesa eddiriraganwa ly’olunyiriri, so si kwebyafaayo ebyasooka ebyatuukiriza olunyiriri. Nkaanya n’ebyafaayo, naye nsinziira ku ddiriraganwa eriri mu lunyiriri okufuula omusingi ogw’enteekateeka y’ebyafaayo, mu kifo ky’okukozesa ebyafaayo okutegeka omusingi gw’olunyiriri. Nnawanjagira nti enkola zombi zituufu.

Nkozesa olunyiriri lw’Abamakabeeyi mu ngeri efaanagana. Okujeemera kw’Abamakabeeyi mu 167 BC kwali kumaze ebbanga ddene oluvannyuma lw’Olutalo lwa Panium olwa mu 200 BC, era nga nakwo nga wakyali ebbanga ddene nga Pompey tannaba kuwamba Yerusaalemi mu 63 BC. Olunyiriri olutandikira ku kitundu 16 n’okuwangulwa kwa Yerusaalemi okwakolebwa omuduumizi w’eggye Pompey mu 63 BC, ne lugenda mu maaso okutuuka eri Kayisaali Tiberias eyafuga mu kiseera Yesu lwe yasalibwako omusalaba. Omusalaba ne Tiberias byeyolekebwa mu kitundu 22 eky’essuula 11.

Okulaga kwa Jjenaraali Pompeyo ng’awangula Yerusaalemi mu 63 B.C. mu kitundu eky’ekkumi na mukaaga, era n’omusaalaba mu A.D. 31 mu kitundu eky’amakumi abiri mu bbiri, bireetereza olunyiriri lw’obunnabbi olutandika ku kabonero k’etteeka lya Sande era ne luggwa ku kabonero k’etteeka lya Sande. Ekitundu eky’amakumi abiri mu ssatu kye kkomo mu mutundu guno gw’ebyawandiikibwa, kityo ne kiraga nti ekitundu eky’amakumi abiri mu bbiri kye kkomerero w’olunyiriri lw’obunnabbi olwatandikira mu kitundu eky’ekkumi na mukaaga. Awamu n’enkomerero enategeerekeka obulungi ey’olunyiriri mu kitundu eky’amakumi abiri mu bbiri, waliwo n’ensonga nti ekitundu eky’amakumi abiri mu bbiri kye kabonero k’ekkubo kye kimu ekiragirwa mu kitundu eky’ekkumi na mukaaga, kityo ne kiwa obujulizi bwa Alufa n’Omega nti ebitundu okuva ku eky’ekkumi na mukaaga okutuuka ku kya amakumi abiri mu bbiri bireetereza olunyiriri lw’obunnabbi olw’enjawulo.

Kyongeza ku bino nti ennyiriri 15 ne 16 ziteeka akabonero akalanga enkyukakyuka okuva mu bwakabaka bwa Seleucid okugenda ku buyinza bwa Abaroma, era olaba okusalako mu kugoberera okw’ebyafaayo okuva ku Seleucid mu lunyiriri 15 okutuuka ku Abaroma mu lunyiriri 16, ate n’ekitundu okuva ku lunyiriri 16 okutuuka ku 22 kyeyawuddwa bulungi ng’omutendera omu ogw’obunnabbi. Olunyiriri 16 luleeta obuyinza obuddako obunaafuga Yudaya, bityo ne lutekawo akabonero k’enkyukakyuka mu byafaayo eby’obunnabbi, nga bwe kiri ne ku lunyiriri 23. Omutendera guno gutandika era ne gukomekkereza n’akabonero k’etteeka lya Ssande, era gukomekkera mu lunyiriri 22 olw’essuula ey’ekkumi n’emu.

Okuba nti olunyiriri olwa kkumi na mukaaga luyimirira etteeka ly’okukuuma Sande, era nga n’olunyiriri olwa amakumi abiri mu bbiri bwe lutyo, kireeta okuteekaganya ennyiriri ezo ebbiri nga zituuzibwa ne zitunuulirwa wamu. Uriah Smith awa endowooza ku linyiriri ery’amakumi abiri mu ssatu, era alambulula lwaki lyo liyimirira ebyafaayo ebyatandika wala emabega mu byafaayo ebyogereddwako mu nnyiriri ezisooka, so si luyimirira ebyafaayo ebigoberera amangu ddala oluvannyuma w’omusalaba ogw’olunyiriri olwa amakumi abiri mu bbiri.

Si kyokka nti omusalaba ogw’olunyiriri olw’amakumi abiri mu bbiri gumaliriza omugendo n’akabonero ke kamu akali ne ku ntandikwa y’omugendo, naye era olunyiriri oluddako lukomyera emabega mu byafaayo ebyasooka okutuuka ku musalaba, okutuuka mu bbanga erirabika ng’emyaka nga amakumi asatu oluvannyuma wa Panium, era ng’emyaka nga kikumi nga tekinnaba kubeera nti Abaruumi baawangula Yerusaalemi. Akabonero k’ekkubo k’Omukago gw’Abayudaaya, kwe Smith wano alambika nga mu 161 BC, abalala mu ba pioniya bakalambika nga mu 158 BC. Ekigendererwa kye nnassaako amaso wano si myaka gyennyini, wabula nti ennyiriri okuva ku kkumi na mukaaga okutuuka ku amakumi abiri mu bbiri ziraga omugendo gw’ebyafaayo eby’obunnabbi ogwe mu gwo etteeka lya Sande we litandikira era ne we limaliriza, nga lye Alufa ne Oomega gw’ogwo omugendo. Ate nga bw’omugendo ogw’ennyiriri okuva ku kkumi na mukaaga okutuuka ku amakumi abiri mu bbiri gumaze okuteekebwawo, olunyiriri olw’amakumi abiri mu ssatu luddamu ne lugaziya ebyafaayo ebiri mu mugendo ogw’ennyiriri okuva ku kkumi na mukaaga okutuuka ku amakumi abiri mu bbiri. Omugendo gw’ebyafaayo eby’obunnabbi oguyimirizibwa olunyiriri olw’amakumi abiri mu ssatu gwe byafaayo bya Abamakabeeyi, era ebyafaayo bya Abamakabeeyi biringa ddala mu ngeri entuufu ebyafaayo bya United States.

Abamakabeeyi bayimirira obujeemu okulwanyisa obwakabaka bwa Seleucid obwatandika mu mulembe gw’obufuzi bwa Antiochus Epiphanes. Obujeemu buno bwali ku bwakabaka bwa Seleucid obw’omu Bukiikakkono, era bwavamu obuwanguzi, ne buteekawo olulyo lumu ku amalulyo abiri ag’obwakabaka mu Yudaaya, mu mulembe ogwayongerera ddala ne gutuuka ku kuzikirizibwa kwa Yerusaalemi mu mwaka gwa 70 AD. Olulyo olwasooka lwali lwa Hasmonean, ate olwokubiri lwali lwa Herodian. Olulyo olw’obwakabaka lwa Herodian lwe lwali obukulembeze obw’okubiri bwa Yudaaya oluvannyuma lw’okununulibwa okuva mu bwakabaka bwa Seleucid obw’omu Bukiikakkono. Era lwali luggattiddwa butereevu ku nteekateeka y’Abaloma; ate olulyo olwasooka, olwa Hasmonean, lwali mu mazima lw’Obuyudaaya ddala. Olulyo lwa Hasmonean lwatandika mu mwaka gwa 141 BC, era mu 37 BC ne lwatandika olwa Herodian, ne lubeerawo okutuusa ku mwaka gwa 70 AD.

Amalulyo g’abafuzi gakiikirira obufuzi bwa Yuda, ettaka ery’ekitiibwa ery’edda era eryennyini. Obujeemu bwa Abamakabeeyi bwali okuva mu 167 okutuuka mu 160 nga Kristo tannazaalibwa. Mu 164 nga Kristo tannazaalibwa Abamakabeeyi baagoba Antiochus Epiphanes okuva mu Yerusaalemi, ne batukuza yeekaalu ne bagiddamu okugiwaayo oluvannyuma lwa Antiochus okugitukobya; naye kyali mu 141 nga Kristo tannazaalibwa we obuyinza bwa Seleucid obwa mu bukiikakkono bwawangulwa ddala, era ne lutandika olulyo olw’obufuzi olwa Hasmonean.

Olunyiriri lw’obufuzi lwa Herode kye kisumuluzo ku lunyiriri luno, kubanga ye Herode Omunene eyalagira okutta abaana abato mu kiseera ky’okuzaalibwa kwa Yesu, era omwana we yali afuga mu kiseera Yesu lwe yafa. Herode Omunene yali kitaawe, era yali kabaka ku Buyudaaya; naye omwana we yali tetulaki bwokka, kitegeeza nti yali mufuzi w’ekitundu eky’okuna ky’obwakabaka, nga gavana mu kifo kya kabaka. Ky’ensonga lwaki yali talina buyinza obumala; kye kyamuteeka mu kwetaaga okukwatagana ne Pilato okubamba Kristo ku musaalaba. Okuzaalibwa kwa Yesu kwali “ekiseera ky’enkomerero” mu lunyiriri lw’obunnabbi lwe, era okufa kwe kukiikirira etteeka lya Ssande. Herode asooka akukiikirira 1989, ate Herode asembayo ye etteeka lya Ssande. Okuva ku Herode kitaawe okutuuka eri Herode omwana kwe kulunyiriri lw’obunnabbi lwa Kristo.

Olulyo lwa Makkabeeyi lwatandikira n’obujeemu obuwangula ku kabaka ow’Obukiikakkono eyawaliriza empisa ze eza Bugiriki, obuwangwa bw’Obugiriki, era n’eddiini y’Obugiriki ku Bayudaaya. Entandikwa y’olulyo lwa Hasimoneeyi yakiikirira 1798. Lwaki bwe kityo, oyinza okubuuza? Bwe kiba nti olulyo lumu lutandikira mu ‘kiseera ky’enkomerero’ eky’obunnabbi, nga bwe kyali ku lulyo lwa Herode mu kuzaalibwa kwa Kristo, olwo olw’obwetaavu bw’obunnabbi olulyo olulala nalwo luba n’entandikwa y’emu. Amalulyo ago awombi gatandikira mu kiseera ky’enkomerero, bwe tutwala okuzaalibwa kwa Kristo ng’ ‘ekiseera ky’enkomerero’, naye abasirusiru tebalaba ddala ekitangaala ekigguliddwa ekikwatagana n’ekiseera ky’enkomerero.

Okulambulula okuzalibwa kwa Kristo nga “ekiseera eky’enkomerero,” era bwe kityo ng’ekisumuluzo eky’okuyingiza olunyiriri lw’Abamakkabeeyi mu nteekateeka y’amazima ag’essaawa agakwata ku biro eby’enkomerero, kiteeka Kristo mu makkati g’ekitundu ky’ekiwandiiko; era kino kye bujulizi nti enkozesa eyo entuufu.

Olunyiriri lw’Abamakkabeeyi lufaananyiriza ettaka erigulumivu ery’omwoyo, era ekifaananyi kino kitandikira mu kiseera abatuuze b’ettaka erigulumivu bwe bava mu buyinza bw’obufuzi n’obwa ddiini obw’Kabaka w’obukiikakkono. Obujeemu bwa BaMakkabeeyi obwaleeta Olufuga lwa BaHasmoneeyi buyimirira omwaka gwa 1776, era obujeemu obwaabwe obw’okulwanyisa Kabaka w’obukiikakkono obwatuukirizibwa BaMakkabeeyi bwayimirira Olutalo olw’Enkulaasensi. Emyaka amakumi abiri mu abiri okuva mu 1776 okutuuka mu 1798 giyimirira obujeemu bwa BaMakkabeeyi obwaleetereza Olufuga lwa BaHasmoneeyi ku kiseera eky’enkomerero mu 1798; olufuga olwo ne lweyongerayo okutuusa lwe yatandika Olufuga lwa BaKerode ku kiseera eky’enkomerero mu 1989. Olufuga lwa BaKerode lweyongerayo okutuusa okuzikirizibwa kwa Yerusaalemi mu 70 AD.

Ekikulu ekirina okutegeerwa mu mugga guno gw’ebyafaayo kiri mu bintu bibiri: kiraga ekifaananyizo ky’ettaka ery’ekitiibwa ery’edda erifaananyiriza ettaka ery’ekitiibwa ery’ebiseera bino; era kitandikira ku mugga gw’ebyafaayo ogutandika n’olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga, mwe Ruma esookera okwangula ettaka ery’ekitiibwa, bwe kityo ne kikwatiriza omulamwa omusingi gw’omugga guno. Omugga oguva ku olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga okutuuka ku olunyiriri olw’amakumi abiri mu bbiri gukiikirira ettaka ery’ekitiibwa, era ensengeka yaagwo ye tteeka lya Sande eririraanye okutuuka. Omugga guno era gukiikirira ebika bibiri by’abasinza ebirina obuyinza ku bufuzi obw’ekika ebyombi. Abasaddukaayo baali batono mu muwendo, naye mu bukulu baakulemberanga ennyo enkola z’eddiini n’eza poliitiki eza Bayudaaya mu mirembe gy’obufuzi obw’ekika byombi. Enkola y’eddiini yali ekulemberwa obwa bukabona, era obwo obwa bukabona nabwo bwali buyingizibwamu Abasaddukaayo n’Abafalisaayo. Obufuzi obw’Hasimoneeni n’obwa Herodiyaani byombi byali buyingizibwamu Abafalisaayo n’Abasaddukaayo, era ebbika by’obufuzi ebyo ebibiri bikiikirira gavumenti ya Amerika ey’Obumu okuva mu 1798 okutuuka ku tteeka lya Sande.

Abafalisaayo n’Abasaduukaayo bakiikirira emikago ebiri egy’ebyobufuzi, egyawukana olw’okweyimirira kwago ku nsonga y’obuddu. Abademokulaati bawagira obuddu, ate Abarepabulikaani bawakanya obuddu; era wamu bakolagana ne kitongole ky’ebyobufuzi kya gavumenti eyesigamiziddwa ku Konsitityusoni eya United States. Gavumenti eyo ye ensolo eva mu nsi ey’Okubikkulirwa ekkumi n’asatu, era ebyafaayo eby’ebweru by’ensolo eyo biyimiririrwa ennyanga ya repabulika. Ebyafaayo eby’omunda biyimiririrwa ennyanga ya Pulotesitanti. Ennyanga zikyawukanyiziddwa ku nsolo, kubanga ensolo ye Konsitityusoni eyawula ennyanga ey’ebyobufuzi okuva ku nnyanga ey’ekkanisa, naye mu byafaayo zitambula wamu. Ennyanga eya repabulika erina emizingirize ebiri, oba ery’owagira obuddu oba ery’owakanira obuddu. Ennyanga eya Pulotesitanti erina emizingirize ebiri, oba ery’owagira Ssabbiiti ey’olunaku olw’omusanvu oba ery’owagira olunaku olusooka olw’enjuba.

Nga wayiseewo emyaka nga asatu oluvannyuma lw’Olutalo lwa Paniyumu, Abamakabe balaga byafaayo bya Leta Z’Amerika ng’obwakabaka obw’omukaaga mu bunnabbi bwa Baibuli. Awo nga wayiseewo emyaka nga kikumi, olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga lutuukirizibwa Yerusaalemi bw’ewangulwa, nga kikiikirira Omusalaba. Yudaya ye eky’okubiri ku biziyiza bisatu bye Loma ewangula nga etwala obufuzi bw’ensi yonna. Omuduumizi w’eggye Pompeyo yawangula Siriya mu 65 nga Kristo tannazaalibwa, era n’awanguza Yudaya mu 63 nga Kristo tannazaalibwa. Kaisaali Awugusito yawangulira ekiziyiza eky’okusatu ku Lutalo lwa Akitiyumu mu 31 nga Kristo tannazaalibwa. Ebyafaayo bino bikiikirirwa mu nnyiriri okuva ku kkumi n’omukaaga okutuuka ku abiri mu bbiri.

Mu kiseera ky’Omusalaba, ebyafaayo by’Abamakabeeyo byali bimaze okumala emyaka nga bikumi bibiri. Uriah Smith alambulula nti ebyafaayo ebyakiragibwa olw’omukago n’Abayudaaya mu linyiriri ly’amakumi abiri mu ssatu biteekeddwa okukwataganyizibwa n’entandikiro y’ebyafaayo eyayitawo emyaka nga bikumi bibiri emabega w’ebyafaayo by’Omusalaba ebyogerwako mu linyiriri ly’amakumi abiri mu bbiri. Ebyafaayo by’Omusalaba mu linyiriri ly’amakumi abiri mu bbiri biteekwa okukwataganyizibwa n’olunyiriri ly’amakumi abiri mu mukaaga, kubanga olunyiriri olwo lw’amakumi abiri mu mukaaga n’olwo lye Tteeka ly’Olunaku lwa Ssande. Kino kitegeeza nti olunyiriri lw’Abamakabeeyo, olwo lwe ebyafaayo by’ettaka erisangibwa mu kitiibwa erya Yuda, lwatandika dda nnyo nga tekunnabaawo Tteeka ly’Olunaku lwa Ssande ery’olunyiriri lw’amakumi abiri mu mukaaga.

Bwe tutegeera nti ebyafaayo by’Abamillerite bifaananiriza ebyafaayo by’Ab’enkumi kikumi ana mu nnya, tusobola okukwataganya ekiseera eky’enkomerero eky’Abamillerite mu 1798, n’ekiseera eky’enkomerero eky’Ab’enkumi kikumi ana mu nnya mu 1989. Bwe tukikola, tuba tussa waggulu ebyafaayo by’omulayika ogwasooka n’ogwokubiri ku ebyafaayo by’omulayika ogwokusatu. 1798 ne 1989 bye bibonero bya Alufa ne Omega eby’ebyafaayo by’ennyiriri amakumi ana ey’essuula ey’ekkumi n’emu eya Danyeri.

Olunyiriri lwa amakumi ana lwatandikira ku ‘ekiseera eky’enkomerero’, ekyangu nnyo okulaga nti kye 1798; era bwe kitegeerwa bulungi, okugwa kwa Soviet Union mu 1989 kwatuukiriza olunyiriri olwo, era n’okutuukirizibwa okwo kwali ‘ekiseera eky’enkomerero’. Waliwo ‘ekiseera eky’enkomerero’ emirundi ebiri mu lunyiriri lumu, era mu essuula lye limu awamu n’olulyo lw’Abamakkabeeyi. Okwevumbula kw’Abamakkabeeyi okwaaleeta olulyo olufuga lwa Hasmonean kuyimirira emyaka amakumi abiri mu bbiri okuva mu 1776 okutuuka mu 1798. Mu 1798 olulyo olufuga lwa Hasmonean lwatandika, ate olulyo olufuga lwa Herodian ne lwatandika mu 1989.

Ekitundu eky’ekkumi eky’omu Danyeri essuula kkumi n’emu kimanyisa 1989, ate ekitundu eky’ekkumi na mukaaga kye tteeka lya Ssande. Olunyiriri lw’ebyafaayo oluli mu bitundu ebyo luyimiririra entalo ssatu, era lulaga n’okuzikirira kwa kabaka w’amaserengeta n’okuyingira kwa Ruumi mu byafaayo by’obunnabbi. Era kirimu n’olunyiriri lw’olulyo olufuga olubiri olulambika enkyukakyuka ebaawo mu kiseera ensolo ey’ensi ey’omu Okubikkulirwa kkumi na ssatu "bw’eyalina empembe bbiri ng’Omwana gw’Endiga," era "n’ayogera ng’Omusota." Mu lulambe, olulyo olufuga olwasooka olw’Abayudaaya lwe Omwana gw’Endiga, ate olwokubiri olw’e Ruumi lwe Omusota. Olulyo olufuga olwasooka lwali lwa Bayudaaya, olwokubiri lwali lwa Ruumi. Obanga lwa Bayudaaya oba lwa Ruumi, ensolo ey’ensi yalina empembe bbiri.

Olulyo olw’obwakabaka olw’Abayudaaya luyimirira ennyanga ey’Abaprotestanti, ate olulyo olw’obwakabaka olw’Aba-Rooma luyimirira ennyanga ey’Abarepulikaani. Ennyanga zombi zirina ate n’okwawukana okw’obunnabbi okw’obubiri. Abasaddukaayo n’AbaFarisaayo bayisaako ekyokulabirako ky’Abademokulaati abawagizi b’obuddu nga bakontana n’Abarepulikaani abawakanya obuddu; era nga bayimirira n’okwawukana okw’obubiri kw’abawala abatali ba magezi mu kugeraageranyizibwa ne abawala ab’amagezi. AbaFarisaayo, ng’abawala abatali ba magezi, bakyazibwa mu kusuulirwamu essuubi okwasooka, ate Abasaddukaayo bakyazibwa mu kutukuza kwa yeekaalu okw’okubiri. AbaFarisaayo, nga bwe baali ng’ekkanisa eya Sadiisi, baategeeza nti balina erinnya ery’obulamu, naye nga bafudde, era ne bakyazibwa okusooka; oluvannyuma Abasaddukaayo, abaagaana amaanyi ga Katonda, ne baagaana amaanyi n’obubaka bw’Okukaaba kw’ettumbi ly’ekiro. Abasaddukaayo be bantu b’endagaano abalekebwaawo nga bayitibwako; Abasaddukaayo be abo abamaliridde ku biwulira eby’obulungi eby’omutima.

Oba ebyobufuzi oba eby’eddiini, ebika byombi byegatta okulwanyisa ab’amagezi mu kiseera ky’obunkenke mu ttumbi ly’ekiro. Nga bwe kyogeddwa, twatandika omuwandiiko guno nga tusitula ensonga nti nze nteekesa olunyiriri olw’ekkumi n’ena okusinziira ku kifo kyalwo mu kuddirira kw’enyiriri, mu butakkanya n’okuddirira okw’ebyafaayo okweyolekedde mu nnyiriri ezo. Nkozesa endowooza eyo ng’ekwatagana n’okuteekebwamu kw’olunyiriri olw’amakumi abiri mu ssatu. Okuteekebwamu kw’akabonero akalagira ekkubo kiteekwa okukwatagana n’okutuukirizibwa kwako mu byafaayo. Endagaano Abayudaaya gye baakola ne Loma mu mulembe gw’Abamakkabeeyi ye yalondoola we olunyiriri olwo lwe lwateekebwanga. "Abanyazi" ab’olunyiriri olw’ekkumi n’ena, abaakakasa okwolesebwa, baakikola mu mwaka gwa 200 nga Kristo tannazaalibwa, mu mwaka gumu ddala ogw’olutalo lwe Paniyumu; naye olutalo n’abanyazi bye bifaananyi bibiri eby’enjawulo.

“Abanyazi” bafuuka ekitundu ky’embuulire, si lwa kuteekawo enkolagana ey’obutereevu n’olunaku lw’olutalo lwe baalwanira e Panium, naye lwa kulambulula enkolagana gye baakola ne mufuzi w’e Misiri omwana ow’emyaka etaano omunafu, eyali nga agenda okuwangulwa Antiochus. Tebaayagala kutabulwa kwa kuyingiza ngano ya Misiri mu Bwakabaka bwa Ruumi. Enkolagana ey’obunnabbi eya Ruumi ne kabaka w’e Misiri omwana ow’emyaka etaano omunafu ye nsonga y’olunyiriri. Okuyingiriramu okwo kwe kulaga ebyaddirira eby’enjawukana eyagoberera okugezaako kwa Putin okuddamu okussa Ekkanisa y’e Yukureeni wansi w’Ekkanisa y’e Lasa, nga bwe kyali edda, nga tekunnaba kufika mu 1989. Okuyesha okwo kutandika okuzikirira okwongerayo ekitono ekitono kw’obwakabaka bwe ob’amaserengeta; era bwe Putin afa, nga Ptolemy bwe yafayo, oba ng’asindikibwa mu buwaŋŋanguse mu ngeri yonna, nga Uzziah ne Napoleon bwe baali, mu buunnabbi aggyibwawo, era obwakabaka bwe ne butwalibwa oluvannyuma mu mikono gy’olunyiriri lw’abakulembeze abatalina bukugu obumala. Awo mu biro bya kabaka omwana ow’emyaka etaano, Ruumi ey’Obwa Papa eyingiriramu okukuuma eby’obugendererwa byayo eby’enkizo, nga kino kye Ekkanisa y’e Yukureeni.

Obwa Papa tebulondako luuyi wakati w’Othodoksi ey’e Lasa newaakubadde ey’e Yukureini; wabula bukola n’oluuyi lwonna okuleeta ebitongole byonna eby’eddiini wansi w’obuyinza bwayo, nga bwe kiyimiriziddwa mu Isaaya omutundu ogw’okuna.

Obwa Papa bufuna obukulembeze ku bibiina byonna eby’eddiini, ebyakiikirizibwa ng’abakazi musanvu, nga kino kitegeeza amakanisa gonna. Amakanisa musanvu ago baagala okuyitibwa Katolika, ekitegeeza ey’ensi yonna, era kirabika bulungi nti si bantu ba Katonda, kubanga bagenderera okwambala ebyambalo byabwe bo. Okwegatta kw’ebibiina byonna eby’eddiini abagala okwambala ebyambalo byabwe eby’obuntu kutuukirira mu kiseera lwe “abali mu Yerusaalemi bayitibwe batukuvu,” kwe kubeera nga ettabi lya Mukama likyuka okuva mu bantu ba Layodikiya ne lifuuka abantu ba Firadelfiya; era eyo we Obwa Papa bufuukira omutwe gw’ebibiina byonna eby’eddiini mu kiseera kye kimu lwe bufuulibwa omutwe gw’ebitongole by’ebyobufuzi.

Mu 1989, ekkanisa eya Yukureini yali akabonero akalaga Kabaka ow’obukiikakkono ng’asangula Soviet Union, era Putin alinoonya okuzaawo enkolagana ey’edda ey’okugondera, era alifuna Lukenenya ku kyenyi kye era alitandika okutulugunya eddiini eyagaana ebiragiro bye. Okutulugunyizibwa okwo kwabeerawo mu nsi ya Ptolemy ye yennyini, mu kibuga Alexandria, era amakkanisa agali mu Lasha agakosebwa Loma gajja kufuuka ekigendererwa ky’okulumba kya Putin, era ekyo kibeera enkomerero ye. Nga Trump yeetegekera olutalo lwa Panium, enkolagana ye ey’alambulukufu n’omukuumi w’omwana-kabaka ow’e Misiri omunafu ejja kumanyibwa mu 2025. Amaanyi ga Loma agaali mu 200 BC agaakuuma omwana-kabaka w’e Misiri, tegalimukuuma olwo omwana-kabaka. Galyamba okumalawo omwana-kabaka. Loma ng’omukuumi wa Misiri mu 200 BC, ekiikirira Loma ng’omuzikiriza wa Misiri ku lutalo lwa Panium.

Abamillerite tebaalaba amaanyi ga Rooma agatatu; baalaba ga bbiri bokka, naye amazima gaabwe gaali mazima ddala bwe bityo. Entegeera y’obunnabbi ey’okutwala Antiokosi ng’akabonero etukkiriza okukozesa ekitundu ekkumi n’enna mu byafaayo ebyasooka ku kitundu ekkumi n’ettano, newaakubadde nga ebyafaayo ebyasooka ebyatuukiriza bino byombi byateeka ekitundu ekkumi n’enna n’ekitundu ekkumi n’ettano mu mwaka 200 nga Kristo tannazaalibwa. Njogera nti ekitundu ekkumi na mukaaga kye kirijja okuba etteeka ery’olunaku lwa Sande erijja mu bwangu, era nti ekitundu ekkumi n’enna kyali 2025, ate ekitundu ekkumi n’ettano kye kiriba olutalo lwa Panium olutannabaawo. Antiokosi akakakasa nti entalo essatu zino ziri mu lunyiriri olumu olw’obunnabbi, kubanga ali ku ntalo zonna essatu; naye era akakakasa okuteesa kwe ntegeeza ku nkozesa y’ebitundu ebyo mu mulembe ogw’enkomerero, bwe bigabanyizibwa bulungi nga tukozesa enkola y’olunyiriri ku lunyiriri.

Antiochus yali mu ntalo zonna ssatu, era mu nnaku ez’oluvannyuma ayimira obuyinza obukolerera mu kifo ky’obwakapapa mu 1989 (Reagan n’Amerika [USA]), mu 2014 (Zelenskyy ne Yukureini), ate ne ku lutalo lwa Panium obuyinza obwo obukolerera buba bumu n’obwa 1989, kubanga Yesu bulijjo alaga enkomerero mu ntandikwa. Ronald Reagan yafa era n’aziikibwa, kale obujulirwa bw’ebyafaayo bwa Antiochus bukakafu era butuukana n’okutegeera kwa ba Millerite, naye bugondera amateeka agafuga enkozesa ya ‘layini ku layini’. Obuyinza obusembayo obukolerera mu kifo ky’obwakapapa obwogerwako mu ebyawandiikibwa ebyo ye Trump, newaakubadde nti mu byafaayo Antiochus yali mu ntalo zonna ssatu. Okutuukiriza olunyiriri lwe kkumi na ssatu, Trump yateekwa okulemererwa mu kulonda okw’okubiri, kubanga mu lunyiriri olwo ‘addayo,’ ng’amaanyi okusinga edda, era ng’amaanyi okutuusa n’okukubwa ekisasi ne kiyita mu kutu, ekyo, awamu n’olugalo olunene olw’omukono ogwa ddyo n’olugalo olunene olw’ekigere ogwa ddyo, kye kyali kusiigibwa omusaayi bwe baasiigibwa abasaserdooti.

Reagan yali ekifaananyi kya Trump, kubanga ye wa kusooka ku b’apulezidenti munaana ab’enkomerero okuva ku kiseera ky’enkomerero ekyatandika mu 1989. Lincoln naye yali ekifaananyi kya Trump, kubanga ye Pulezidenti wa Republican eyasooka. Lincoln yattibwa Abademokulati abawagira obuddu nga bali mu mukago ne Roma, era ne Ronald Reagan n’omukwatagana we ow’Obwa Papa, Yokaana Pawulo II, baawonya okugezaako okubattibwa. Trump yattibwa mu ngeri ey’ebyobufuzi mu 2020, awamu n’okulonda okwabbibwa mu kutuukirira kwa Okubikkulirwa 11:7; ate mu 2024 n’azuukizibwa mu kutuukirira kwa Okubikkulirwa 11:11.

Okuzuukira kwa Trump kwabadde "okudda" kwe mu lunyiriri olw’ekkumi n’asatu, era ne kuteekawo okufaanaanyiriza ku kiranga kya Loma; kubanga Loma ye "omunaana wa mu musanvu," ate Trump ye kifaananyi kya Loma.

Ekiseera kya Trump eky’okubiri mu bwapulezidenti kimufuula Pulezidenti ow’omunaana okuva ku Reagan; era kubanga yabadde era ow’omukaaga, Trump, ng’akwatagana n’obwami bwa Papa, ye “ow’omunaana, oyo ava mu musanvu.” Omunaana ke kabonero k’okuzuukira, ekinyweza ensonga nti ye, ng’ekifaananyi ky’obwami bwa Papa, yetaagibwa okuba n’omwundu ogw’okufiira ogwawonyebwa, alyoke “addayo.”

Bwe kiwonyebwa ekiwundu eky’okufa, ensi “ewuunyira ensolo”; era bwe Trump yazuukizibwa ng’ow’omunaana ey’ava mu basanvu mu 2024, “yakomawo,” era ensi yonna n’ewuunyira ng’emugoberera.

Trump "yakomawo" mu kulonda kwa 2024, era oluvannyuma mu 2025 ye ne Papa Leo bombi baatikkibwa mu butongole. Yesu yawa obulabula obutereevu era obwenkanya, eri buli ayagala okulaba.

Oboolyawo, Maariko akigamba mu ngeri entegeerekeka okusinga katono.

Ekyenyinyala eky’okuzikiriza kye Loma mu buli lumu ku mirembe gyaayo egy’essatu. Loma ey’obusamize, ey’obupapa, ne ey’emulembe guno, buli emu kye kabonero ak’okulabula eri abantu ba Katonda. Okulabula kuno kumanyibwa nga Loma eri mu "kifo ekitukuvu" oba mu kifo "mwe tekirina kubeera." Ettaka ery’ekitiibwa kye ettaka ettukuvu mu Byawandiikibwa, era Amerika kye ettaka ery’ekitiibwa ery’omwoyo.

Bwe mulaba Loma ng’eyimiridde mu kifo ekitukuvu, Mukama alondawo Yerusaalemi okubeera abantu be b’endagaano omulundi ogw’enkomerero. Reagan, eyasooka ku bakulembeze munaana, bwe yateekateeka omukago ogw’ekyama n’Omupinga Kristo ow’obunnabbi bwa Bayibuli, guno gwaliyimirira ng’omukago ogw’awantulilivu ne Loma ogwakolebwa omukulembeze ow’omunaana era ow’enkomerero okuva ku kiseera eky’enkomerero mu 1989. Obubonero bwa Omega emirundi mingi bubizza emabega ebikula by’obubonero bwa Alufa.

Okutuuzibwa kwa Ppaapa Leo ne Trump mu mwaka gwa 2025 kulaga enkolagana ey’omu lwatu wakati w’ekisolo eky’omu nnyanja n’ekisolo eky’ensi nga bwe byogerwako mu Okubikkulirwa ekkumi n’asatu. Okukyuka okudda ku bwegatte obweru bwa Trump ne Leo, okwalabirirwamu obwegatte obw’ekyama bwa Reagan ne Yokaana Pawulu II, kututegeeza nti okuwagira kw’omwana-kabaka w’e Misiri okwatuukiriza olunyiriri olw’ekkumi n’enna mu mwaka 200 nga Kristo tannazaalibwa, kuyimira obutawagirwa mu nnaku ez’oluvannyuma.

Omwaka gwa 2025 guteekawo ddala okwolesebwa oba obunnabbi obw’ensibuko obw’ebweru, kubanga gulaga Roma ng’akabonero ak’alabula aka Roma, ke Daniyeri yalambulula ng’akiikirirwa mu kifaananyi kya ‘ekkibi ekireeta okusaanawo.’ Okulabula kw’ekkibi ekireeta okusaanawo kuba kusooka okutuuka nga tekunnabaawo okuzikirizibwa okukiikirirwa ‘okusaanawo.’ Mu kuzingira Yerusaalemi okwali mu bwakulembeze bwa Cestius, okulabula kwakiikirirwa bwe baateeka ebendera eby’obuyinza bwa Roma mu bitundu ebitukuvu eby’ekaalu. Abo abaalaba, ne bategeera, ne bawulira ne bava mu kibuga, ne bakuumibwa bwe baaddamu okuzingira. Baalaba akabonero ak’alabula aka Roma. Abakristaayo abaayawukana okuva mu kkanisa eya Pergamo eyali etabuddwamu, era oluvannyuma okuva mu kkanisa eya Tiyatira, ne baddukira mu ddungu bwe baalaba omusajja w’obujeemu ng’atuula mu yeekaalu ya Katonda. Abo bajulirwa balambulula okulabula kw’ekkibi ekireeta okusaanawo kwe yayogerako Daniyeri mu nnaku ez’oluvannyuma.

Twalaga emirundi emingi nti 1888 yali okuzingibwa kwa Cestius, era nti enkomerero y’ekizibu ky’etteeka lya Ssande ye okuzingibwa kwa Tito. Ebiwandiiko by’etteeka lya Ssande ebya Blair eby’emyaka gya 1880, wamu n’amateeka ga Ssande agaatuukirizibwa mu masaza ag’amaserengeta agamu mu myaka gya 1880, byali okulabula kwa Cestius era ne byateekawo ensalo ey’okwawula mu bulagirizi bwa Sister White ku kubeera mu byalo. Nga tekunnaba kutuuka ku myaka gya 1880, obulagirizi bwe bwali nti mu biseera eby’omu maaso tujja kwetaaga okusengukira mu byalo; naye oluvannyuma lw’emyaka gya 1880, okubeera mu byalo kwalabibwa ng’ekintu ekirina okuba nga kyakolebwa dda. Akabonero k’okulabula ak’ebiwandiiko bya Blair, ebyali byongera okunyweza akabonero k’obuyinza bwa Papa, nga bino byogerwako mu myaka gya 1880, kyafaananyiriza Patriot Act ku 9/11, kubanga Malayika ow’Okubikkulirwa ekkumi n’omunaana yalabika mu byafaayo byombi ebyo.

9/11 kyali okulabula kwa Cestius bwe yateeka obuyinza bwe mu kifo ekitukuvu gye kitagwanira kubeera, kubanga ku 9/11 etteeka ery'Abaloma lyasikawo erya Bungereza. Mu Misango gya Pelosi egy'omwaka 2021, ettundu ly'amateeka eryogerako ku 'due process' lyagobwawo, era kino kikiikirira ekigere ekirala okusembera okuzingira kwa Tito, okumalira ku tteeka ery'olunaku lwa Sande eriri kumpi okuleetebwa mu United States y'Amerika. Okuzingira kwe kiseera. 1888 eyogera ku kujeemera kw'empondo ey'omunda ey'Abaprotestanti, ate 9/11 eyogera ku kujeemera kw'empondo ey'ebweru ey'Abarepulikaani. Okutikkirwa kwa Papa okuva mu ttaka ery'ekitiibwa mu mwaka gwe natikkirwamu ne Pulezidenti ow'enkomerero kikiikirira okulabula okw'enkomerero okw'ekivve eky'okuzikiriza nga kiyimiridde we kitagwanira, katono ddala nga lutalo lwa Panium terunnaba kutandika. Lutalo lwa Panium lutwala butereevu mu tteeka ery'olunaku lwa Sande era ne mu lutalo lwa Actium, olwakiikirira ekiziyizo eky'okusatu n'eky'enkomerero eri Roma ey'abapagani, ne kuddako Roma ey'abapagani n'efuga mu buyinza obw'okusukka okumala emyaka 360 mu kutuukiriza Danyeri 11:24. Ku tteeka ery'olunaku lwa Sande, obwakabaka obw'omukaaga n'obw'omusanvu byombi buwangulwa Roma, era Roma y'omulembe guno olwo n'efuga essaawa emu ey'efaananyi, oba emyezi amakumi ana mu ebiri egy'efaananyi.

Mu olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga, Pompey, nga amaze okuwangula Siriya—ekimu ku biziyizo ebyasooka bya Loma ey’obupagani—, n’addirira n’awangula Yerusaalemi. Pompey awangula ebiziyizo ebibiri ebyasooka bya Loma, ate Augustus Caesar n’awangula ekya ssatu e Actium. Loma ey’omu nnaku zino okusooka yawangula Kabaka w’amaserengeta mu 1989, mu kutuukirizibwa kw’olunyiriri olw’ana, era nga bwe kyafaananyizibwa mu olunyiriri olw’ekkumi. Awo ku tteeka erya Sande, Loma ey’omu nnaku zino ewangula ekiziyizo kyayo eky’okubiri n’ekya ssatu wamu ne Amerika, era amangu ddala United Nations beekanya okuwa obwakabaka bwabwe eri obuyinza obwa Paapa. Loma ey’obupagani yawangula bibiri awamu ne Pompey, oluvannyuma ne kimu; ate Loma ey’obwa Paapa yawangula kimu mu 1989, era ebigoberera ebibiri mu olunyiriri olw’ekkumi n’omukaaga, we Pompey asimbibwako akabonero ng’awangula omulundi ogw’okubiri.

Obanga kyali ekiziyizo eky’okusatu e Actium ku Roma ey’obusenzi, oba ekiziyizo eky’okusatu ekyakiikirirwa mu kugobebwa kw’Abagooti okuva mu Kibuga ky’e Roma mu 538, Roma bw’ewangula ekiziyizo eky’okusatu efuga mu buyinza obusukkiridde.

Mukama ddala ajja kuleeta okulabika okusembayo kw’akabonero ak’okulabula, akayimirizibwa ng’ekyennyinyisa eky’okuzikirira mu kitabo kya Danyeri, nga okuzikirira tekunatuuka. Akabonero ak’okulabula ako ke omukago ogw’omu lwatu, nga ky’enjawulo n’omukago ogw’ekyama ogwa Reagan, ogwayimirizibwa mu 2025. Mukama tajja kuleeta ekibonerezo nga tanasooka okuwa okulabula, era Amosi yogera butereevu nnyo ku ky’okubikkulirwa okw’ekyama eri abaddu be bwe kili, era ku baani bwe kisindikiddwa.

Amosi ayogerera eri olulyo olwenkomerero lw’abantu b’endagaano ba Katonda be yalonda abalina okubonerezebwa, nga kino kikwatagana n’abasajja amakumi abiri mu etaano abavuunamira enjuba mu Ezekyeri omunaana. Amosi ategeeza obubaka bwa Laodikeya, obwo obuli obubaka bw’omalayika ow’okusatu mu kiseera ky’okuzisangulwamu ebibi mu kiseera ky’okusalirwa omusango kw’abalamu. Okulabula kwa Amosi kusinziira ku kwegatta kw’ebibinja bibiri.

Ekyokulabula ekikwata ku babiri okutambulira wamu ng’omu, kiteekeddwamu mu mbeera y’omutego ogw’okukwata ennyonyi okuva mu nsi. Ennyonyi ziba ebifaananyi by’ebibiina by’eddiini, era Obwa Papa bubeera ekkomera ly’ennyonyi zonna ezitali nnongoofu era ezikyayi mu Kitabo ky’Okubikkulirwa.

Ennyonyi eri mu kisenge eky’okuggalirwamu ye nnyonyi eyakwatibwa, era bwe eggwanga likola bwenzi n’omukazi w’obwenzi owa Loma, ne lifuuka ennyonyi eyakwatibwa, ate ennyonyi esituliddwa waggulu okusinga ennyonyi endala zonna ez’obunnabbi ye buyinza obw’ennyumba ey’obutundu busatu obuzimbiddwa, era obusimbibwa ku tteeka lya Sande, mu kifo kye, kye Shina, kye Babulooni. Ye nnyonyi eyafuna ekiwundu eky’okutta mu mwaka gwa 1798, oba, nga Zekkaliya bw’agamba, eyateekebwako ekisaanikizo eky’olutumbaga ku kisero kyayo, naye oluvannyuma n’esitulibwa waggulu mu mikono gy’ennyonyi z’eby’amazimu n’eza BuProtestanti obwakyawamu.

Omuteego gwa Amosi gukwata ennyonyi ku nsi, kubanga gukiikirira omukago ogusooka ku tteeka lya Ssande erijja mangu, mwe ennyonyi ey’ensi ekwatibwa; era ng’okusinziira ku Amosi, omukago guno gubeera okunenya eri Abadiventisiti b’Olunaku Olw’omukaaga ab’e Laodikaya, kubanga ekondeere ery’okulabula lijja kuvuvumizibwa mu kibuga, ne bagaana okuwulira.

Empologoma ey’ewuluguma ye Empologoma ey’ekika kya Yuda, ey’akiikirira Kristo bwe aziba era bwe abikkula Ekigambo kye eky’obunnabbi. Omukago ogwogerwa mu lwatu ogwa 2025 guno gwe bumeggo bwa Cestius, era akabonero k’abanyazi b’abantu ba Katonda kateekebwawo bwe mulaba abantu babiri abatateekwa kubeerawo wamu n’akatono nga batambulira wamu. Loma ng’eyegasse era ng’ekwataganye n’Abaprotestanti kikontana mu bigambo, kubanga okuba Omuprotestanti kitegeeza okuwakan­ya Loma.

Tujja okugenda mu maaso n’ebintu bino mu kiwandiiko ekiddako.