Ekkanisa y’e Perugamo yatandika Ekiragiro ky’e Milan bwe kyafulumizibwa mu mwaka gwa 313, era mu kiseera ekyo ne wabaawo obufumbo obw’endagaano obw’okuna obwogerwako mu Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu, wakati wa Constantia ne Licinius. Constantine Omukulu, ssebakabaka w’ebugwanjuba, yawaayo Constantia ng’omugole ow’endagaano eri Licinius, ssebakabaka w’ebuvanjuba. Constantia yali mwannyina Constantine, nga baagabana omuzadde omu yekka, era obufumbo bwe bwaliwo mu kiseera kye kimu n’okufulumizibwa kw’Ekiragiro ekyo. Endagaano y’obufumbo teyawangaala, era oluvannyuma lw’ekyo olutalo olw’omunda lwaddamu okulwanibwa. Constantia yasigala ne Licinius ebbanga lyonna ery’olutalo olw’omunda, era yeegayirira Constantine aleme kutta Licinius oluvannyuma lwa Constantine okumuwangula mu mwaka gwa 324. Mu kusooka Constantine yaleka Licinius nga mulamu, naye oluvannyuma n’alagira attibwe. Oluvannyuma Constantia yennyini yeeyongera okubeera mu lubiri lwa Constantine okutuusa nga mu mwaka gwa 330.

Obufumbo obw’endagaano obw’okuna obwogerwako mu Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu, obwaliwo mu Febwali w’omwaka 313, bwe bwatandika ekiseera eky’akabonero ekikiikirirwa Perugamo, era ekkanisa ya Perugamo yeeyongera okubaawo okutuusa ku kkanisa ya Suwatira, eyatandika obuyinza bw’obwapaapa bwe bwatuula ku ntebe y’obwakabaka mu mwaka 538. Omwaka 538 gwe gwalaga enkomerero ya Perugamo era gwalaga n’obufumbo obw’endagaano obw’okutaano obwogerwako mu Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu, ekkanisa y’obwapaapa bwe yatuula ku ntebe y’obwakabaka ng’eyita mu bufumbo obw’endagaano obw’obunnabbi n’obuyinza obw’ensi obwa Rooma. Perugamo yatandika n’endagaano y’obufumbo ey’alufa mu mwaka 313 era n’ekoma n’obufumbo obw’endagaano obw’omega mu mwaka 538. Mu mwaka 1798, bakabaka b’e Bulaaya baagattulula obufumbo bwabwe n’omugole waabwe ow’obwapaapa, Napoleon bwe yatwala Paapa mu busibe.

Obusibe bw’omugole wa papa n’okugattululwa kwe mu bufumbo byali biragiddwa mu kifaananyi ky’obufumbo obw’endagaano obwasookera ddala mu Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu, obwatuukirizibwa wakati w’obwakabaka bwa Ptolemy n’obwa Seleucus. Mu kutuukiriza ennyiriri okuva ku lw’omukaaga okutuuka ku lw’omunaana, mu mwaka gwa 252 nga Kristo tannazaalibwa, Ptolemy II Philadelphus (kabaka w’obukiikaddyo) yafumbiza muwala we Berenice eri Antiochus II Theos (kabaka w’obukiikakkono) okukomya Olutalo lwa Busuuli Olwokubiri. Endagaano yali yeetaagisa Antiochus okugoba mukyala we Laodice ne batabani be. Oluvannyuma lwa Ptolemy II okufa mu mwaka gwa 246 nga Kristo tannazaalibwa, Antiochus yakomyawo Laodice n’agoba Berenice. Awo Laodice n’alagira Antiochus aweebwe obutwa, era n’ategeka okuttibwa kwa Berenice ne mutabani we omuwere. Bwe kityo, Berenice, nga olunyiriri bwe luwandiika, “teyasigaza maanyi” era “yaweebwayo.”

Ptolemy III Euergetes, mwannyina wa Berenice (“ettabi eriva mu mirandira gye”), yafuuka kabaka wa Misiri n’alumba obwakabaka bwa Seleucid okuwoolera mwannyina eggwanga, n’atandika Olutalo lwa Busuuli olw’Okusatu, olwabaawo okuva mu mwaka 246 okutuuka mu mwaka 241 nga Kristo tannazaalibwa. Ptolemy yawamba ebibuga ebikulu (nga mw’otwalidde Seleucia ne Antiyokiya), ne yeeyongera munda nnyo mu matwale ga Seleucid, n’atwala omunyago mungi nnyo, nga mw’otwalidde ebifaananyi bingi ebisinzibwa n’ebibya ebitukuvu Cambyses bye yali atutte okuva e Misiri emabegako. Yaddayo e Misiri n’omunyago ogwo, n’atuukiriza obunnabbi obwagamba nti bakatonda baabwe n’ebintu byabwe eby’omuwendo byanditwaliddwa mu bunyage e Misiri.

Obufumbo obwasooka obw’endagaano obwogerwako mu Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu bwali kifaananyi ekisonga ku bufumbo obw’endagaano obw’omwaka 538 wakati wa Rooma ey’obwapapa ne bakabaka b’e Bulaaya. Mu nnyiriri okuva ku lw’omukaaga okutuuka ku lw’omunaana, kabaka w’obukiikaddyo awaayo omugole omukazi okusiba endagaano oluvannyuma emenyebwa. Oluvannyuma lw’endagaano eyo okumenyebwa, obwakabaka bw’obukiikakkono bulumbibwa, ensi yaabwo n’ewambibwa, n’eby’obugagga byabwo ne bitwalibwa. Mu byafaayo ebikwatagana n’ebyo, Napoleon, eyali akiikirira kabaka w’obukiikaddyo, yawaliriza Amatwale ga Paapa okukkiriza Endagaano y’e Tolentino mu 1797. Omwaka ogwaddako, amagye ga Bufalansa agaali wansi wa Jenerali Berthier gaayingira Rooma ne gawamba Paapa Pius VI, eyali akiikirira kabaka w’obukiikakkono. Abafaransa era baawamba eby’obugagga mu Rooma ne babitwala e Bufalansa, nga kino kifaanagana ne Ptolemy bwe yaggya eby’obugagga mu bwakabaka bw’obukiikakkono n’abitwala e Misiri.

Endagaano y’obufumbo eyakolebwa e Milan mu 313 yakomya olutalo lw’omunda, nga n’endagaano y’obufumbo ey’obwakabaka obw’obukiikakkono n’obw’obukiikaddyo obwa Ptolemy II Philadelphus ne Antiochus II Theos bwe yakomya Olutalo lwa Busuuli Olwokubiri. Okugattululwa kw’obufumbo wakati w’obwakabaka obw’ebugwanjuba n’obw’ebuvanjuba mu 324 kwasooka kulagibwa mu kifaananyi nga Antiochus, mu 246 nga Kristo tannazaalibwa, bwe yagattulula obufumbo bwe n’omugole we Omumisiri gwe yali awasizza olw’endagaano. Okugattululwa kw’obufumbo kuno kwombi kukwatagana n’okugattululwa kw’obufumbo okw’omu 1798.

Ekiseera kya Pergamos kya myaka 225 okuva mu 313 okutuuka mu 538. Kyatandika n’obufumbo obw’endagaano obw’okubiri obwa Rooma ey’ekikaafiiri ne kiggwaako n’obufumbo obw’endagaano obw’olubereberye obwa Rooma ey’obwapapa. Ebyafaayo bya Pergamos eby’obunnabbi biyunga obufumbo obubiri obw’endagaano obwa Rooma ey’ekikaafiiri ku bufumbo obubiri obw’endagaano obwa Rooma ey’obwapapa, nga n’olunyiriri lwa ba Cleopatra omusanvu bwe luyunga obufumbo obubiri obw’endagaano obw’obwakabaka bwa Seleucid ku bufumbo obubiri obw’endagaano obwa Rooma ey’ekikaafiiri. Obufumbo obubiri mu bwakabaka bwa Seleucid bwayungibwa ku bufumbo obubiri obw’obwakabaka bwa Rooma ey’ekikaafiiri okuyita mu Cleopatra, era obufumbo buno nabwo ne buyungibwa ku bufumbo obubiri obwa Rooma ey’obwapapa okuyita mu kkanisa ey’akabonero eya Pergamos.

Olufumbo lwa alufa olw’obwakabaka bwa Seleucid olw’omu mwaka gwa 252 nga Kristo tannazaalibwa lwali kifaananyi eky’olufumbo lwa omega wakati wa Cleopatra Syra, muwala wa Antiochus Omukulu, ne Ptolemy V, olwasibibwa e Raphia mu mwaka gwa 193 nga Kristo tannazaalibwa. Olufumbo olwo lwakomekkereza Olutalo lwa Busuuli olw’Okutaano. Olufumbo lwa alufa olw’endagaano olwa Rooma ey’obukaafiiri lwasibibwa mu mwaka gwa 40 nga Kristo tannazaalibwa wakati wa Mark Antony ne Octavia. Octavia yali mwannyina wa Octavian, oluvannyuma eyamanyibwa nga Augustus Caesar. Olufumbo olw’omu mwaka gwa 40 nga Kristo tannazaalibwa lwagendera wamu n’Endagaano y’e Brundisium. Antony yagattulula obufumbo bwe ne Octavia ku lwa Cleopatra mu mwaka gwa 32 nga Kristo tannazaalibwa, bw’atyo n’addamu okukoleeza olutalo olw’omunda olwali lukomekkerezeddwa n’endagaano ey’omu mwaka gwa 40 nga Kristo tannazaalibwa. Mark Antony ye yali omuwakanyi ow’ebuvanjuba, ate Octavian ye yali omuvuganyi ow’ebugwanjuba. Mu byafaayo bya Misiri mwalimu ba Cleopatra musanvu. Owasooka yakiikirira endagaano y’obufumbo eya omega ey’obwakabaka bwa Seleucid, ate Cleopatra ow’omusanvu era eyasembayo yakiikirira okugattululwa kw’olufumbo lwa alufa olw’endagaano olwa Rooma ey’obukaafiiri.

Bulijjo Kristo akozesa entandikwa okulaga enkomerero, n’olwekyo obufumbo bwa alufa obw’olulyo lwa Seleucid mu mwaka gwa 252 nga Kristo tannazaalibwa bukwatagana n’obufumbo bwa omega obw’olulyo lwa Seleucid mu mwaka gwa 193 nga Kristo tannazaalibwa. Alufa ne omega mu byafaayo by’olulyo lwa Seleucid zombi zikwatagana n’obufumbo bwa alufa n’obwa omega obwa Rooma ey’obukaafiiri n’obwa Rooma ey’obwapaapa. Obufumbo bwa omega obwa Rooma ey’obukaafiiri mu mwaka gwa 313 era bwali bufumbo obw’endagaano obwa alufa obwa Pergamos, era bwali kifaananyi ekisonga ku bufumbo obw’endagaano obwa omega obwa Pergamos, obwali era endagaano y’obufumbo eya alufa eya Rooma ey’obwapaapa mu mwaka gwa 538. Kino kikwataganya obufumbo bwombi obw’endagaano, obwa alufa n’obwa omega, obwa Rooma ey’obukaafiiri n’obufumbo bwa alufa obwa Rooma ey’obwapaapa mu mwaka gwa 538. Obufumbo bwa omega obwa Rooma ey’obwapaapa butuukira ku tteeka lya Ssande erinaatera okujja. Alufa ya 538 kifaananyi ekisonga ku omega y’etteeka lya Ssande, era Endagaano y’e Brundisium mu mwaka gwa 40 nga Kristo tannazaalibwa n’obufumbo obw’endagaano obw’Ekiragiro ky’e Milan mu mwaka gwa 313 byali bifaananyi ebisonga ku alufa ya 538. Obufumbo bwa alufa obw’obwakabaka bwa Seleucid mu mwaka gwa 252 nga Kristo tannazaalibwa bukwatagana n’obufumbo obw’endagaano obwa Rooma ey’obwapaapa mu mwaka gwa 538, era olw’okuba buno bwe bufumbo bwa alufa obw’obwakabaka bwa Seleucid, bukwatagana era n’obufumbo bwa omega obw’e Raphia mu mwaka gwa 193 nga Kristo tannazaalibwa.

Obufumbo obw’endagaano wakati w’obukiikakkono n’obukiikaddyo mu myaka 252 ne 193 nga Kristo tannazaalibwa bukwatagana n’obufumbo obw’endagaano obw’omwaka 538, nabwo obukwatagana n’obufumbo obw’endagaano obwa Rooma ey’obukaafiiri mu mwaka 40 nga Kristo tannazaalibwa ne mu mwaka 313. Obufumbo obw’endagaano bwonna obutaano obulagibwa mu byafaayo bya Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu butuukirizibwa mu ngeri etuukiridde mu bufumbo obw’endagaano obw’omukaaga era obusembayo, mu kiseera ky’etteeka ly’Olusande erinaatera okujja. Obufumbo obubiri obusooka ntalo wakati w’abalabe ab’obukiikakkono n’ab’obukiikaddyo, ate obw’okusatu n’obw’okuna bulaga olutalo lw’omunda wakati w’obuvanjuba n’obugwanjuba. Obufumbo obw’okutaano n’obw’omukaaga bulaga olutalo olw’eby’omwoyo wakati w’obuvanjuba n’obugwanjuba; wakati w’enzikiriza y’Abasodokisi n’ey’Abakatoliki b’e Rooma; oba wakati wa gavumenti n’ekkanisa. Emu ku njawulo enkulu wakati w’enzikiriza y’Abasodokisi n’ey’Abakatoliki b’e Rooma eri nti Abasodokisi bakkiriza ekiyitibwa “okugatta obuyinza bwa gavumenti n’obw’ekkanisa mu mukono gw’omufuzi w’eggwanga.”

Enkola y’omukulembeze w’eggwanga okuba n’obuyinza obw’oku ntikko ne ku Kkanisa

Caesaropapism kwe kugatta ekkanisa n’obuyinza bw’eggwanga, ng’obuyinza bw’eggwanga bwe bufuga enkolagana eyo. Obukatoliki bw’e Rooma tebukkiriza nkola eyo era bunywerera ku Kiragiro kya Justinian eky’omwaka 533, ekyategeeza nti Ekkanisa Enkatoliki ey’e Rooma gwe mutwe gw’amakanisa era y’egolola abakyamu mu nzikiriza. Okulwanagana okw’eby’omwoyo mu bufumbo obubiri obw’endagaano obwasembayo kwali ku nsonga y’okumanya oba omusajja, akiikirira obuyinza bw’ebyobufuzi, y’afuga omukazi, akiikirira obuyinza bw’ekkanisa. Olutalo olw’eby’omwoyo era lwazingiramu enjawulo mu nsonga ezimu ez’okusinza munda mu kkanisa ne mu njigiriza eyayitibwa “filioque.”

Filioque

Filioque kitegeeza nti “n’omwana.” Okutegeera obukulu bw’ekigambo “filioque” kwetaagisa okwetegereza mu ngeri ey’obunnabbi ekibuga Nicaea, “Enjatula y’Okukkiriza ey’e Nicaea” gye yasooka okukkirizibwa. Nicaea kikwatagana mu bunnabbi n’olunyiriri lw’Obusiraamu, kubanga awo we walambibwa olutalo olw’okubiri olw’e Nicaea mu byafaayo, era kikwatagana mu bunnabbi n’olutalo olw’omwoyo olw’Obukatuliki obw’ebuvanjuba n’obw’ebugwanjuba. Paapa Leo, ng’akabonero, naye akwatagana ne Nicaea awamu n’obujulizi obw’obunnabbi obw’Enjatula y’Okukkiriza ey’e Nicaea.

Obufumbo mukaaga obw’endagaano bulambiddwa mu Danyeri essuula ey’ekkumi n’emu, era obuna obusooka bukuubagano obw’amagye wakati w’obukiikakkono n’obukiikaddyo oba wakati w’obuvanjuba n’obugwanjuba. Obubiri obusembayo bukuubagano mu by’omwoyo wakati w’Abakatoliki Abasodokisi ab’ebuvanjuba n’Abakatoliki Abaruumi ab’ebugwanjuba. Obufumbo obw’endagaano obw’omukaaga era obusembayo bujja kubaamu obubonero bw’olutalo olukwata ku Njatula y’Okukkiriza ey’e Nikeya, era bujja kubaamu Paapa ayitibwa Leo, era ku nkomerero bujja kunyweza endowooza y’Abakatoliki Abaruumi ku kugatta ekkanisa n’obuyinza bw’eggwanga, endowooza eyo nga egaana enkola ya “caesaropapism” Abasodokisi ab’ebuvanjuba gye bagoberera, nga mu nkola eno obuyinza bwa gavumenti butwalibwa ng’obulina obuyinza ku kkanisa.

“Naye ‘ekifaananyi ekikolerwa ensolo’ kye ki? era kinaakolebwa kitya? Ekifaananyi kikolebwa ensolo ey’amayembe abiri, era kifaananyi ekikolerwa ensolo. Era kiyitibwa ekifaananyi ky’ensolo. Kale, okumanya ekifaananyi bwe kifaanana n’engeri gye kinaakolebwamu, tulina okwekenneenya ebiranga ensolo yennyini—obupapa.

“Ekkanisa eyasooka bwe yayonooneka olw’okuva ku njiri ennyangu n’okukkiriza emikolo gy’abakaafiiri n’obulombolombo bwabwe, yafiirwa Omwoyo wa Katonda n’amaanyi ge; era okusobola okufuga abantu mu by’omuntu ow’omunda, yanoonya obuwagizi bw’obuyinza obw’ensi. Ekyavaamu bwali obwapapa, ekkanisa eyafuganga obuyinza bw’eggwanga n’ebukozesanga okutuukiriza ebigendererwa byayo, naddala okubonereza ‘enjigiriza ez’obukyamu.’ Amerika ey’Amasaza Amagatte okusobola okukola ekifaananyi ky’ensolo, obuyinza bw’eddiini bulina okufuga gavumenti ey’ensi ennyo ne kiba nti n’obuyinza bw’eggwanga bujja kukozesebwa ekkanisa okutuukiriza ebigendererwa byayo.” Olutalo Olunene, 443.

Caesaropapism ne filioque bye bintu ebibiri ebikulu ebyawula Abakatoliki ab’omu Bugwanjuba ku b’omu Buvanjuba. Ekisooka kikaayana ku buyinza bw’abafuzi b’ensi; ekyokubiri kikaayana ku njigiriza y’eby’eddiini, ku ky’okumanya obanga Mwoyo Mutuukirivu “ava” mu Kitaffe yekka oba ava mu Kitaffe ne mu Mwana. Eklezia Katolika ey’e Rooma ekkiriza nti Mwoyo Mutuukirivu ava mu bombi, ate Eklezia ey’omu Buvanjuba egaana “filioque,” ng’ewakanya ekyagattibwamu ekigamba nti Mwoyo Mutuukirivu ava mu Kristo. Endowooza ya filioque yagattibwa mpolampola ku Njatula y’Okukkiriza eyasooka, eyategekebwa mu Lukiiko lw’e Nicaea mu mwaka 325, nga waakayita emyaka ena oluvannyuma lw’etteeka lya Ssande eryasooka, era nga waakayita omwaka gumu oluvannyuma lwa Constantine okuwangula Licinius n’afuuka omufuzi yekka ow’obwakabaka bwa Rooma. Enjatula y’Okukkiriza eyasooka teyaliimu nsonga ya “filioque” eyandifuuse oluvannyuma emu ku nsonga ebbiri enkulu ezaaviirako Eklezia Katolika ey’omu Buvanjuba n’ey’omu Bugwanjuba okwawukana.

Mu Lukiiko lw’e Constantinople olwaliwo mu mwaka gwa 381, Enzikiriza ey’e Nicaea yagaziyizibwa n’efuuka eyamanyibwa ng’Enzikiriza ey’e Nicaea ne Constantinople. Ekitundu ekyagaziyizibwa ekikwata ku Mwoyo Mutukuvu kyaliimu ebigambo “ava mu Kitaffe.” Eno y’enkyusa y’Enzikiriza ekyakozesebwa amakanisa g’Abasodokisi ag’Ebuvanjuba, nga temuli kigambo filioque ekyayongerwamu oluvannyuma. Nga wayise emyaka ataano, mu Lukiiko lw’e Ephesus olwaliwo mu mwaka gwa 431, okukkiriza okwassibwawo e Nicaea mu mwaka gwa 325 kwaddamu okukakasibwa, era olukiiko ne luwera okuleetawo okukkiriza okulala mu kifo ky’okwatula okukkiriza okw’e Nicaea. Ekkanisa ey’Ebuvanjuba ebadde ekozesa okuwera kuno ng’ensonga ewakanya okwongera ekigambo filioque mu Nzikiriza. Mu Lukiiko olw’Okusatu olw’e Toledo olwaliwo mu mwaka gwa 589, ekigambo filioque kyalabika mu nkyusa y’Enzikiriza ey’Olulatini eyali ekozesebwa mu Spain. Okukikozesa kwali kukwatagana n’okuwakanya enjigiriza ya Arius mu Bavisigoth, nga kiggumiza obwa Katonda bw’Omwana obujjuvu. N’olwekyo, Olukiiko olw’Okusatu olw’e Toledo lumanyiddwa nnyo ng’erimu ku madaala amakulu agaasooka mu kuyingiza ekigambo filioque mu Nzikiriza ey’Ebugwanjuba.

Mu byasa eby’omunaana n’eby’omwenda, okukozesa filioque kwafuuka enkola eya bulijjo mu makanisa agaali wansi wa Charlemagne n’ab’olulyo lwa Carolingian. Yawolerezebwa mu nkiiko z’ekkanisa ez’omu Bugwanjuba, era n’ekkirizibwa mpolampola mu bitundu bya Bulaaya ebyakozesanga Olulattini, ng’oggyeko Rooma. Ekkanisa ey’Ebuvanjuba yamanya nti ekigambo ekyo kyali kyongeddwamu, n’etandika okukiwakanya.

Mu mwaka gwa 1014, Paapa Benedict VIII yayingiza mu butongole Enzikiriza eyalimu filioque mu Mmisa e Rooma. Awo we filioque we yafuukira ekitundu ekya bulijjo mu nkola entongole ey’okusinza ey’e Rooma. Kino kitera okutwalibwa ng’ekikolwa ekyasalawo eky’Obugwanjuba. Mu mwaka gwa 1054, mu Kwawukana Okukulu, enjuyi zombi zaasaliragana ekibonerezo ky’okusalibwako ku bumwe bw’Eklezia, era filioque yali emu ku nsonga enkulu ez’enjigiriza y’enzikiriza ezaali zaawula dda Obuvanjuba n’Obugwanjuba.

Mu Lukiiko lw’Ekkanisa olwatuula e Florence mu 1438/39, Ekkanisa y’e Rooma yaddamu okukakasa enjigiriza ya filioque n’obuyinza bwa Paapa obw’oku ntikko. Empula w’ebuvanjuba, John Paleologos, yeetaba mu lukiiko olwo. Paleologos yali mukulu wa Constantine ow’ekkumi n’omu era ye yamusooka ku ntebe y’obwakabaka; Constantine oyo yatuukiriza obunnabbi obw’emyaka kikumi mu ataano obwakoma nga 27 Jjulaayi 1449. Mu lukiiko lwa 1438/39, Empula John Paleologos yanoonya obuyambi mu by’amagye ne mu by’enfuna okulwanyisa Ab’Ottoman, era mu kukola atyo n’akkiriza enjigiriza y’Ekkanisa Enkatoliki ey’e Rooma ku filioque n’obuyinza bwa Paapa obw’oku ntikko. Bwe yaddayo e Constantinople awamu n’Abayonaani abaali bamuwerekera, ekkanisa y’ebuvanjuba yagaana endagaano eyo. Mu kiseera kino, Ekkanisa Enkatoliki ey’e Rooma n’amakanisa g’Abapolotesitanti agaava mu kukkiriza agasinga obungi bikyakkiriza enjigiriza ya filioque, ate Ekkanisa y’Abasodokisi ey’Ebuvanjuba egigaana.

Mu mwaka gwa 325, Olukiiko lw’e Nicaea lwayitibwa era ne lwetabwamu Constantine Omukulu, eyali akabonero k’ekkanisa y’e Pergamos ey’okwekiriranya. Mu myaka ekkumi n’omusanvu okuva ku Kiragiro ky’e Milan okutuuka ku kwawulwamu kw’obwakabaka okw’obunnabbi mu mwaka gwa 330, Enjatula y’Okukkiriza ey’e Nicaea yakkirizibwa.

Mu mwaka gwa 533, Ekiragiro kya Justinian kyafulumizibwa, era mu mwaka ogwaddako ogwa 534, Enkuŋŋaanya y’Amateeka ga Justinian yatongozebwa, era mu mwaka gwa 538 obuyinza bwa Paapa bwavvuunuka ekiziyiza ekyokusatu Abagoth bwe baagobebwa mu kibuga Rooma. Oluvannyuma, mu Lukiiko olw’Okusatu olw’e Orleans, etteeka lya Ssande ne liyisibwa.

Ekiseera okuva mu 313 okutuuka mu 330 kikiikirira fulakitaali ya alufa esingako obugazi ey’emyaka 225 egy’ekkanisa y’omu Perugamo, ate ekiseera okuva mu 533 okutuuka mu 538 kikiikirira fulakitaali yaayo eya omega. Omwaka 313 gwe mwaka Ekirangiriro ky’e Milan mwe kyafulumizibwa, era oluvannyuma lw’emyaka 225, mu 538, etteeka lya Ssande lyateekebwawo. Mu byafaayo bya alufa ebisingako obugazi, ekiseera okuva ku Kirangiriro eky’omwaka 313 okutuuka ku tteeka lya Ssande ery’abakaafiiri eryasooka mu mwaka 321 kikwatagana n’ekiseera okuva ku Kiragiro eky’omwaka 533 okutuuka ku tteeka lya Ssande ery’obwapaapa eryasooka mu 538. Perugamo etuwa ebifaananyi bisatu eby’okuyisa etteeka okukulembera era ne kutuusa ku tteeka lya Ssande. Era Perugamo ekiikirira “okusooka okuva mu kukkiriza” Pawulo kwe yalambika mu bbaluwa ye ey’okubiri eri ekkanisa y’e Ssessaloniika.

Omuntu yenna tabalimbanga mu ngeri yonna: kubanga olunaku olwo terulijja, okuggyako ng’okwewaggula kusoose okubaawo, n’omuntu ow’ekibi ng’abikkuliddwa, omwana ow’okuzikirira; oyo awakanya era eyeegulumiza waggulu wa byonna ebiyitibwa Katonda oba ebisinzibwa; bw’atyo n’atuula nga Katonda mu yeekaalu ya Katonda, nga yeeraga nti ye Katonda. 2 Abasessaloniika 2:3, 4.

Okuva mu kukkiriza okwaliwo nga paapa w’e Rooma tannabikkulwa ng’omuntu ow’ekibi kukiikirirwa ekkanisa y’e Perugamo. Okusinziira ku Pawulo, obutategeera bulungi mazima gano kwe kukkiriza obulimba, era olw’okukkiriza obulimba obwo, bonna abakola batyo bajja kuweebwa okubuzaabuzibwa okw’amaanyi (2 Abasessaloniika 2:10–12). Okubuzaabuzibwa okw’amaanyi kukwatagana n’omusango ogusalirwa abantu ab’endagaano n’ensi abantu ab’endagaano mwe baayimusibwa. Ku bikwata ku kkanisa y’Abadiventi ab’Olunaku olw’Omusanvu ey’e Lawodikiya, okubuzaabuzibwa okw’amaanyi kukiikirirwa okugaana kwabwe entegeera ya William Miller nti “ekya buli lunaku” mu kitabo kya Danyeri bwe bukaafiiri okutwalira awamu, era naddala nti kyali kikiikirira Rooma ey’obukaafiiri. Ku bikwata ku Amerika ey’Amassaza Amagatte, okubuzaabuzibwa okw’amaanyi tekusinziira ku kugaana ngeri William Miller gye yategeeramu ekitundu kino eky’Ebyawandiikibwa, kye yayitamu okutuuka ku kutegeera nti “ekya buli lunaku” kyali bukaafiiri. Wabula, okubuzaabuzibwa kwabwe kusinziira ku kwerabira nti omuntu ow’ekibi eyabikkulwa oluvannyuma lwa Rooma ey’obukaafiiri okugwa yali buyinza bwa paapa. Reagan yali kifaananyi ky’okubuzaabuzibwa okwo bwe yeerabira nti yali akimanyi okuva mu buto bwe nti paapa ye mulabe wa Kristo. Reagan bwe yayingira mu mukago ogw’ekyama n’ekyama ky’obujeemu mu myaka gy’e 1980, yali kifaananyi ky’obuzibe obutegeerekebwa, mu nkozesa eno ey’obunnabbi, nti Donald Trump ajja kubuddamu. Obuzibe obwo ka bube bwa bwagenderere oba nga buva ku mawulire amakyamu, enzivvuunula y’obunnabbi eweereddwa wano esuubira nti Trump ajja kuddamu obuzibe bwa Reagan era, okusinziira ku Pawulo, ajja kuweebwa okubuzaabuzibwa okw’amaanyi.

Perugamo ekiikirira ekiseera eky'okwekkiriranya n'okuva mu kukkiriza ekyakulembera okutuuza obwapapa ku nnamulondo. Ebyafaayo bino bikwatagana mu ngeri ey'obunnabbi n'emyaka egy'enkomerero egya Amerika ey'Amawanga Amagatte, ekiseera ekyatandika n'obwapulezidenti bwa Ronald Reagan. Ka kibe nti Perugamo etunuulirwa okuva ku Kiragiro eky'omwaka 313 okutuuka ku tteeka lya Ssande ery'omwaka 538; oba ekitundu ekya alufa ekiddamu ensengeka ya Perugamo okuva ku Kiragiro okutuuka ku tteeka lya Ssande eryasooka mu mwaka 321; oba ekitundu ekya omega ekiddamu ensengeka ya Perugamo okuva mu mwaka 533 okutuuka ku tteeka lya Ssande ery'omwaka 538, ennyiriri zino zonsatule zikiikirira ensengeka y'obunnabbi ey'okuzingiza.

Mu kitundu ekiddako tujja kwogera ku kuzingizibwa kw’ekibuga.