Danielpaq Apocalipsispaq librunkuna hukninwan huknin yanapanakunku, chaymi iskayninku huñusqa hunt’asqa kan.

«Apocalipsispiqa Bibliamanta llapan librokuna tinkunku hinaspa tukuynku. Kaypiqa Danielpa libronpa hunt’asqanmi kachkan.» Hechos de los Apóstoles, 585.

Bibliapa willakuy-qillqapi qhawaq kamachikuykunaqa willakuy-qillqapa yachaqninpa umalliq qhawarisqan kanan, chaypiqa qhipa p’unchaykunapa hawa historiankuqa aswan hatunmanta rikuchisqa kasqanrayku.

“Achka allinmi kanman yachakuy, Diospa siminpa k’anchayninpi, imarayku kamachisqankuna qhapaq suyukunapa hatariyninta urmaynintawan. Waynakuna kay qillqasqakunata yachachunku, hinaspa rikuchunku imaynatas cheqaq allin kawsay nacionkunapa Diosmanta hamuq kamachiykunata chaskisqankuwan hukllachasqa karqan. Payqa yachachun hatun reformayuq kuyuykunapa willakuyninta, hinaspa rikuchun hayk’a kuti kay kamachiykuna pisipasqa, cheqnisqa kaptinkupas, paykunata rimarqankunata wisq’ana wasiman, wañuchina patamanpas apachiptinkupas, kay kikin sacrificiokunawan atiparqanku.” Education, 238.

Chuya ñawpa willakuykunaqa —“hatun allinchay kuyuykuna” kachun utaq “qhapaq suyukunapa hatariynin hinaspa urmaynin” kachun— Diospa Siminpiqa kawsaymanta utaq wañuymanta kaq asuntukunam kanku. Pabloqa 2 Tesalonicenses nisqapa iskay kaq capitulonpim kayta qillqarqan: chiqaq kayta mana munakuq hinaspa qhipaman sinchi pantachiyta chaskiq runakunaqa chay pantachiyta chaskinku, chay qillqasqapi Pablopa riqsichisqan willakuyta mana chaskiyta akllasqankurayku. Chay qillqasqaqa wak'akunata yupaychaq Romapa papapa kamachisqan Romawan tinkunakuynintam riqsichin; chaymi Pergamospa Thyatirawan tinkunakuyninpas, q'illaypa llink'iwan tinkunakuyninpas, hinallataq dragónpa sallqa uywawan tinkunakuyninpas. Thyatirapa unanchasqan papapa kamachisqan Romapa hatariyninpas, Pergamospa unanchasqan wak'akunata yupaychaq Romapa urmayninpas, sinchi pantachiyta chaskiqkunapa chiqnisqan huk chiqaq kaymi kanku.

Millerllaq historiankupi, Millerllaqwan Protestantekunawan rimanakusqanku, 1843 watapi ñawpaq chartaman chayasqa karqan, Daniel chunka hukniyuq t’aqapi chunka tawaq versiculopi “llaqtaykipa suwaqkuna” nisqawan ima historiamanta atiyta rikuchisqa kasqanmanta. ¿Suwaqkunaqa pagano Roma hatarimuyninchu karqan, Millerllaqkuna nisqankuman hina, icha Seleucidakunapa urmayninkuchu karqan, Protestantekuna nisqankuman hina?

“Llapa nacionmi, mayqanpas ruray pampa-man yaykurqan, allpapi churasqa kananpaq saqesqa karqan, rikuchikunampaqchu mana hunt’anqa ‘El Vigilante y el Santo’-pa munasqan nisqanta. Profecíami qatiqninpi qillqarqan kay pachapa hatun imperiokunapa wiñariyninta hinaspa urmayninta—Babilonia, Medo-Persia, Grecia, hinaspa Roma. Sapa hukninkunawanpas, aswan pisilla kallpayuq nacionkunawan hina, historiapas kikillantata yapamanta ruwarqan. Sapa hukninmi pruebayuq pacha karqan, sapa hukninmi pantarqan, hatun kaynin chinkarqan, kallpan ripurqan, hinaspa lugar-ninta hukñataq hap’irqan....”

“Santu Qillqakunapi sut’inchasqa nacionkunapa oqarisqanmantawan urmasqanmantawan yachakunanmi tiyan, llapa hawaq, kay pachapi kaq hatunchayqa mayna mana imapaqniyuq kasqanta. Babilonia, llapa atiyninwan, llapa sumaq hatun kayninwanpas — chay hina kaqta kay pachanchikqa manam chaymanta qhipaman rikurqanchu —, atiypas hatun kaypas chay p’unchaw runakunapaq sinchi sayasqa, unaypaq takyasqa hina rikurisqaqa, imaynataq tukuyta chinkapun! ‘Qurapa t’ikran’ hina wañusqan. Chay hinallataq tukukuqmi tukuy ima mana Diosta cimientonpaqniyuq kaq. Paypa munayninwan huñusqa, Paypa kayninta rikuchiqlla atinqa sayayta. Paypa kamachikuyninkunam kay pachanchik yachasqan sapallan mana kuyukuq imakuna kanku.” Education, 177, 184.

Bibliapi willakusqa wiñay kawsayqa Salomónpa, rikuy mana kaptinqa runakuna chinkapunku nispa willaspa, kananpuni kasqanta riqsichisqan rikuymi. Milleristakunaqa Apocalipsispa isqun kaq capitulonpa pichqa kaq hinallataq chunka kaq versiculonkunapi “pichqa killa” nisqawan unanchasqa pachak pichqa chunka watakunata riqsirqanku, willarqankutaq; ichaqa Apocalipsispa isqun kaq capitulonpi unanchasqa wiñay kawsaytaqa manam ukhunkama t'aqwirqankuchu. Chunka kaq versiculopi pichqa killa nisqapa imata unanchasqantaqa allintam riqsirqanku; ichaqa, pichqa kaq versiculopipas chunka kaq versiculopipas “pichqa killa” nisqa rimay kasqanrayku, chayqa iskaynin versiculokunapi unanchasqa ñak'arichiymanta profeciata kallpachayllapaq kasqanta yuyaykusqankum rikukun. Kunanqa mana sasachakuspa rikuchiyta atikun pichqa kaq versiculo “pichqa killa” nisqata unanchaspaqa, 632 watapi Mohammedpa wañuyninwan qallariq, 782 watapitaq Bizancio imperioq, utaq inti lluqsimuy lawpi kaq Roma imperioq, quyan Irene p'inqachisqa kaptin tukuq pachak pichqa chunka watakunata unanchasqanta.

Ñawpaq qallarichiqkunaqa chunka ñiqin versículopa nisqanta allintam tupachirqaku, 1299 watapa julio killanpa 27 ñiqin punchawninpi Nicomediapi maqanakuyta Constantinoplapi kamachiq qhipa kaq Constantino 1449 watapa julio killanpa 27 ñiqin punchawninpi p'inqachisqa kasqanwan tukukuq pachak phisqa chunka watakunapa qallariynin hina riqsispa. Siq'i patapi siq'i, pachak phisqa chunka watayuq pachaqa tukuy pachapi Islamtam riqsichin, Arabiapi Islampa ñawpaq kaq ñak'ariyninwanpas Turquíapi Islampa iskay ñiqin ñak'ariyninwanpas unanchasqa kasqanman hina. Emperadortapas emperatriztapas kuskallata p'inqachiq Islamqa Irenepa unanchasqan huk warmiwan qhipa kaq Constantinopa unanchasqan huk qhariwan huñusqa huk reinota atipaspa hap'iq tukuy pachapi Islamtam riqsichin.

Irenepa pinqachisqa kasqanwan tukukuq pachak pichqa chunka watakunapiqa, Arabia suyumanta Islammi Bizancio qapaq suyupa allpanta utaq suyunta kamachiyninman churan, Irenetataq ancha pinqachisqa kaypi saqin; chaymi payqa huk kallpawan mañakusqankunawan kuska kimsa wata unay tributota qunan karqa. Llapamanta qipa kaq Constantine pinqachisqa kaptinmi, tawa wata unayniyuq pacha qallarirqa; chay pachaqa inti lluqsimuy lawpi kaq Romapa uma llaqtanta muyurispa harkasqankuwan hinaspa urmachisqankuwan tukukun. Iskayninpi Islammi karqa: Irenepa kasqanpi Arabia suyumanta Islam, llapamanta qipa kaq Constantinepa kasqanpiñataq turkukunapa Islamnin. Qipa pachakunapiqa, ñawpaq kaq hinaspa iskay kaq ñakariykunapi riqsichisqa Arabia suyumanta Islam hinaspa turkukunapa Islamnin nisqa iskay testigokunawan unanchasqa tukuy pachapi kaq Islammi ñawpaqta suyuta hapinqa, chaymantañataq uma llaqtata. Inti lluqsimuy lawpi kaq Romamanta Constantinewan unanchasqa qipa pachakunapi kaq llaqta kamachiy huñuqa, inti lluqsimuy lawpi kaq Romamanta Irenewan unanchasqa qipa pachakunapi kaq iñiy huñuwanmi unanchaypi sawachakusqa kachkan. Llaqta kamachiy huñu hinaspa iñiy huñu nisqa sutichaytam llamkachini, sallqa uywapa rikchayninpa unanchan ñawpaqta Estados Unidos suyupi, chaymantañataq tukuy pachapi rikurimusqanta riqsichinaypaq. Sallqa uywapa rikchayninqa Constantinewan Irenepa unanchaypi sawachakuyninkum; iskayninkum Islam allpankutapas uma llaqtankutapas qichusqanrayku pinqachisqa kanku.

Paykunapa casarakuyninkuqa iskaynin ñawpa kawsay willakuykunata tupachispam riqsikun, chay casarakuyninkutaq 313 watapi Constantiawan Liciniuspa casarakuyninkuwan unanchasqa karqan; chay watapim Milánpa Kamachikuynin churakurqan, unancha hina rikuchisqa Smyrna iñiq tantanakuy tukukurqan, unancha hina rikuchisqa Pergamos iñiq tantanakuytaq qallarirqan. Paulpa sinchi pantachiyta chaskiqkuna hina riqsichisqan runakunaqa Paulpa yuyaychaq willakuyninta rikuyta mana munankuchu; chay willakuypiqa huchapa runan rikuchisqa kananpa ñawpaqninta iñiymanta t'aqakuy kananpas willakusqam kachkan. Iñiymanta t'aqakuyqa Pergamospa ñawpa kawsay willakuyninpim kan, huchapa runantaq 538 watapi rikuchisqa karqan, Thyatira iñiq tantanakuy qallarisqan pachapi.

Ama pipas ama llullachisun imaymanawanpas: chay p’unchawqa manam chayamunqachu, mana ñawpaqta hatun sapanchasqa wikch’ukuy hamuqtin, hinaspa huchapa runan rikuchisqa kaqtin, chinkaypa churin; paymi tukuy Dios sutiwan sutichasqapa, utaq yupaychasqapa contran sayan, hinaspa llapanta aswan pataman hoqarikun; chhaynataq Dios hina Diospa templonpi tiyaykun, kikinta Dios kasqanta rikuchispa. 2 Tesalonicenses 2:3, 4.

Inti lluqsimuy suyu Romaq ñawpa kawsayninqa, inti lluqsimuy suyu Romaq inti chinkaykuy suyu Romawan unanchakuq tinkuyninpipas rikuchisqa kaq profecíaq cheqaq kayninmanta iskay testigokunatan qon. Chay tinkuypiqa, inti chinkaykuy suyu Romaqa iglesian, inti lluqsimuy suyu Romataq estadon. Romaqa iglesiawan estadoq huñunakuyninmi, Daniel libroq iskay kaq capitulonpi q’illaywan t’uruwan unanchasqa kasqan hina.

Qhipa p'unchawkunapi tukuy pachapi Islam, iglesiawan Estadopa hukllachakuynin hina unanchasqa huk atiyniyuqman sayarispa, chaypa suyuntawan uma llaqtantawan hap'ikunanta sut'ita rikuy atinapaq huk yuyayqa, Apocalipsispa isqun kaq capitulunpi kaq ch'uya ñawpa kawsaymanta iskay wak testigokunawan takyachisqa kachkan. Osmanqa 1299 watapi julio killap 27 p'unchawninpi Nicomediapa suyunta atipaspa hap'ikurqan, chaymantataq iskay wata qhipaman, 1301 watapi, Nicaeapa suyunta atipaspa hap'ikurqan. Churinmi 1331 watapi Nicaea uma llaqtata atipaspa hap'ikurqan, kikin churinñataq Nicomedia uma llaqtata atipaspa hap'ikurqan, 1337 watapi tukukuq tawa watantin muyuykuspa hark'asqanwan. Ñawpaq ñan kichariqkunaqa 1299 watapi julio killap 27 p'unchawninta Osmanwan tupachispa unancharqanku, ichaqa mana hayk'aqpas qatimuq maqanakuyta, Nicaeapi maqanakuyta, Otomano Imperiota sayarichinapaq ñawpa kawsaypi iskay kaq thatki hina qhawarqankuchu. 1299 watapi julio killap 27 p'unchawninqa domingo p'unchaw kamachiyman chayanapaq kaq achkha thatkikunamanta ñawpaq kaq thatkimi karqan. Turkokunap Islamninpa ñawpaq iskay thatkinmi huk ñawpaqmantaraq willakuypa qallariyninta riqsichirqan; chay willakuyqa 1449 watapi tukukurqan, chaymanta wakmanta 1840 watapi, chaymanta wakmanta 9/11 nisqapi, chaymantataq wakmanta 2023 watapi diciembre killap 31 p'unchawninpi.

Chay iskay thatkimanta ñawpaq kaqqa manam pachak pichqa chunka watapa qallariynillantachu rikuchirqan, aswanpas kimsa chunka pusaq watapa qallariynintapas. Chayqa Osman Nicomediapa allpa suyunta hap'iptinmi qallarirqan; kimsa chunka pusaq wata qhipamantaq tukukurqan, 1337 watapi tawa wata unay llaqtata muyuykuspa hark'aypa tukukuyninpi Osmanpa churin Nicomediapa uma llaqtanta hap'iptin. Kimsa chunka pusaq yupayqa “hatarikuy” nisqatam unanchan, Osman allpa suyuta hap'iptin ruwasqa ñawpaq thatkitaq turkukunapa islam iñiyninpa hatarikuyninta rikuchirqan. Chay kimsa chunka pusaq watayuq ñawpaq thatkipiqa, “tawa watayuq” muyuykuspa hark'aymi tukuyninta rikuchin. Pachak pichqa chunka watapa qhipa kaq thatkinpiqa p'inqachiyqa chayachisqa kan, tawa wata qhipamantaq, 1453 watapi, inti lluqsiy lawpi kaq Romapa uma llaqtan hap'isqa kan.

1453 watapi otomano turkukunaña kachun, utaq 1337 watapi Nicomediatapas 1331 watapi Nicaeatapas hapikuq Osmanpa churinña kachun, chay kimsantin kutipiqa sapa uma llaqtaqa ñawpa kawsaypa huk pachanpi inti lluqsimuy lawpi kaq Romapa uma llaqtan karqa. Kimsantin siqikunaqa inti lluqsimuy lawpi kaq Romata atipaytam riqsichichkanku. Chay kimsa siqikunamanta sapankanqa Islampa ñawpaqta inti lluqsimuy lawpi kaq Romapa suyunta, chaymantataq uma llaqtanta atipasqantam riqsichin. Kimsantin uma llaqtakunapa sutinmi suyupa sutinwan kikin. Chay kimsa siqikunamanta sapankanpa alfa hinallataq omega nisqa ñawpa kawsaypi riqsisqa runankunaqa hukkunamanta hukniraymi. Islampa emperadortapas emperatriztapas pinqayman churasqanwan iglesiapa Estadowan tinkuyninta riqsichichkaspaqa, profecíapi kaq pinqayman churayqa paykunapa siqinkunata inti chinkaykuy lawpi kaq Romawanmi tinkuchin; chay Romatapas Hatun Constantineqa 330 watapi Roma llaqtapa rantinpi Constantinopleta akllaspan pinqayman churarqa. Inti chinkaykuy lawpi kaq Romapa qipa kaq pinqayman churasqa kayninqa 476 watapim, qipa kaq emperadorwan, karqa; chaymanta pachataq chay Romaqa utqaylla pisiyaspan qatirqa.

Inti chinkay lawpi kaq Romaqa, inti lluqsiy lawpi kaq Romawan tupachisqa, iglesiam karqa; inti lluqsiy lawpi kaq Romañataqmi Estado karqa. Qallariyninpi 330 watapi uraychasqa kay, chaymanta 476 watapi uraychasqa kay, chaymanta 782 watapi, hinaspa hukmanta 1449 watapi. Uraychasqa kaypa huk siqinmi huk qhapaq suyup rakikusqanwan qallarirqa; chayta qatispataq 476 watapi emperadorninta chinkachisqanrayku, chayraykutaq imperiontapas chinkachisqanrayku uraychasqa kay hamurqa; chaypa qhipantataq Islamqa ñawpaqta 782 watapi inti lluqsiy lawpi kaq suyuman, chaymantataq 1453 watapi inti lluqsiy lawpi kaq suyup uma llaqtanman uraychasqa kayta apamurqa.

Bibliaq willakuy proféticapi Islamqa qhawarichin inti lloqsiy chinanpiwan inti yaykuy chinanpiwan Romapa mirayninta; chaymanta, kunan p’unchawkunapi Islam apamushan k’anchayqa, Islampa qallariy k’anchayninwanmi tinkun, ichaqa Millerita ñawpaq puriqkunapaq chay k’anchaymanta aswan karuymi chayan. 2024 watapi qallarisqa prueba tiempoqa, “qamkuna llaqtaykipa suwa runankuna, rikuyta sayarichiqkuna” nisqapaq pichus kasqanwan, prueba periodopa alphanninta karqan; kunanmi, chay prueba periodopa tukukuyninpi, Apocalipsis isqon ñiqi kapitulumanta Islam nisqa yachachisqamanta k’anchayqa yapan testigokunata inti yaykuy Romamanta wan inti lloqsiy Romamanta, kay qhepa p’unchawkunakama mana hayk’aqpas allinta evalúasqa kasqankuta.

Isqun kaq t'aqamanta chunka hukniyuq kaq t'aqakama rikuchisqa Islampa profecía siqinkunaqa, kay qillqakunapi ima siqikunamantachus ña rimakuchkan chaykunawan tinkuq testimoniokunata quspa, Danielpa chunka hukniyuq kaq t'aqanpi, chunka kaq versiculumanta chunka suqtayuq kaq versiculukama tarikuq historia siqikunata huñun. Ichaqa Islampa hatariyninta rikuchiq profecía unanchaypa ukunpiqa Milleristakunapa kuyuriyninpa hatariyninpas, pachak tawa chunka tawayuq waranqapa kuyuriyninpa hatariyninpas kanmi. Apocalipsispa isqun kaq t'aqanpi kaq pachamanta profecíakunapa ukunpi allinta takyachisqa, chaykunapa huk rak'in hina kaq tawa watayuq iskay pachakunaqa 1840 watamanta 1844 watakama kaq tawa watakunamantam testimoniota qunku. 1844 watapiqa profecíapa pachan manañam kanchu, chayrayku unancha hina rikuchisqa tawa watayuq pachaqa kikinpa profecía kayninkunaman hinam sut'inchakun, manam pachaman hinachu. Ñawpaq tawa watayuq pachaqa Islampa 1337 watapi Nicomediata, inti lluqsimuy lawpi kaq Romapa ñawpaq uma llaqtanta, atipaspa hapikusqanta riqsichin, taytan chay allpata atipaspa hapikusqanmanta kimsa chunka pusaqniyuq wata qhipaman. Iskay kaq tawa watakunaqa inti lluqsimuy lawpi kaq Romapa polítikapi kamachiqninkunapas religiónpi kamachiqninkunapas 1449 watapi Islampa p'inqachisqa kasqankuta riqsichin, hinaspa kinsa kaq tawa watakunaqa Diospa atiynin sumaq k'anchaywan rikurimusqanta riqsichin, kikinpa sumaq k'anchayninwan kay pachata k'anchariq ángel 1840 watapi agosto killapa 11 kaq p'unchayninpi uraykamusqanpi.

Huk ñiqin angelmantawan iskay ñiqin angelmantawan Milleristakunapa wiñay kawsayninqa, pachak tawa chunka tawayuq waranqa runakunata sellachkaptinku, kimsa ñiqin angelpa wiñay kawsayninwanmi tupakun. Chay qhipa sellay llamkayqa huchata pichaymi; Dios kaypa runa kaywan huñunakuyninmi, hinaspam Islampa apamuchkasqan awqanakuy pachapi ruwakun.

Hina ukhu wichq’arirqan mana tukukuq t’uquta; chay t’uqumantaq qosñi lluqsimurqan, hatun hornomanta qosñi hina; intiwan wayraqa tutayasqa karqan chay t’uqumanta qosñi rayku. Chay qosñimantaq langostakuna lluqsimurqanku kay pachaman; paykunamanqa atiy qosqasqa karqan, imaynachus kay pachapi alaqranakuna atiyniyuq kanku hina. Hinaspan paykunaman kamachisqa karqan ama ñak’arichinankupaq kay pachapa qhuranta, nitaq ima q’omer kaqta, nitaq ima sach’ata; aswanqa chay runakunallata, pikunachus urkunkupi Diospa sellonta mana charinkuchu. Apocalipsis 9:2–4.

Tukuy willakuykunapa hunt’asqa junt’aynenqa qhipa p’unchaykunapim kachkan, chayrayku kay qillqasqaqa pachak tawa chunka tawa waranqa sellasqa kayninta reqsichin. Apocalipsis isqun ñiqipi Islammanta willakuq qhelqasqaqa historiapi llaveta qun, chaymi aswan hunt’asqa rikch’ayninta atiywan huñuykun, chay atiyqa chay musqhoyta sayarichin, chay historiapi tukukuspa 11 agosto 1840 p’unchaypi, maypachachus Islam hark’asqa karqa. Chaymanta pacha Apocalipsis isqun ñiqipi testimoniunqa chunka ñiqiman mast’arikurqan, hinaspa ñawpaq kaq angelpa, iskay kaq angelpa historiankumanpas. Chaymantataq chunka hukniyuq ñiqipi kinsa kaq ayqeyqa qonqaylla domingo kamachiyman chayan, chaypim kinsa kaq angelpa hatun qapariynin qallarin. Isqun ñiqiqa Islammanta llave kachkan, Danielpi hinaspa Apocalipsispi churakusqa suyuqkunapa hatariyninta hinaspa urmayninta wakichispa. Chunka hinaspa chunka hukniyuq ñiqikunataq pachak tawa chunka tawa waranqa yuyaysapa doncellakunapa experiencianta reqsichin. Isqun ñiqiqa chay hawapi musqhoyta sayarichiq unanchata reqsichin, chunka hinaspa chunka hukniyuq ñiqikunataq Uyaywan Purispa Aswan Santu Lugarman qatipaywan tinkisqa ukhupi musqhoyta reqsichin.

Apocalipsis libropa chunka kaq capitulunqa, kichasqa huchuy libroyuq uraykamuq ancha atiyniyuq angel hina Cristota rikuchispa qallarin. Chayqa 1840 watapi agosto killapa 11 kaq punchawninpi huntakurqa, Apocalipsis libropa isqun kaq capitulunpi kaq, kimsa pachak isqun chunka hukniyuq watata chunka pichqayuq punchawtawan riqsichiq profeciapa tukukuyninpi. Apocalipsis libropa chunka kaq capitulunqa chaymantapacha imakuna kasqanta riqsichin, 1844 watapi octubre killapa 22 kaq punchawninpi Juanpa wiksanpi willakuy hayaqman tukusqankama. 1840 watamanta 1844 watakama kaq tawa wataqa ñawpaq kaq angelpa chayamuyninwan qallarin, kimsa kaq angelpa chayamuyninwantaq tukukun. 1840 watapi agosto killapa 11 kaq punchawninpi profecia huntakusqanpa qipanpi hamuq chay tawa wataqa, kimsa pachak isqun chunka hukniyuq watapa chunka pichqayuq punchawpawan qallariyninpi, 1449 watapi julio killapa 27 kaq punchawninmanta 1453 watakama kaq tawa watawan ñawpaqmanta unanchasqa karqa. Chay iskaynin tawa wata unayniyuq pachakunaqa 1333 watamanta 1337 watakama Nicomedia llaqta muyurayasqa kasqan tawa watawan tupanku. Unanchaypiqa, inti lluqsimuy lawpi kaq Romaqa Islamwan kimsa kuti atipasqa karqa. Ñawpaq kaq kutipiqa 1331 watapi Nicea llaqta muyurayasqa kasqanpim karqa, chaymanta 1337 watapi Nicomedia llaqta tawa wata muyurayasqa kasqanpi, hinaspataq 1453 watapi Constantinopla llaqta muyurayasqa kasqanpi.

Diocletianqa 293 watapim kamachiyman hina Romata inti lluqsimuy lawman, inti chinkaykuy lawman ima rakirqa; Constantineñataqmi 330 watapi profecíaman hina Romata inti lluqsimuy lawman, inti chinkaykuy lawman ima rakirqa. 395 watapi, Theodosius I emperador wañuqtinmi, imperioqa kamachiyman hina wiñaypaq rakisqa karqa, paypa iskay churinkunaman inti lluqsimuy suyuta, inti chinkaykuy suyuta ima saqipusqanrayku. Católica iglesiaqa 1054 watapi “hatun rakikuy” nisqapim inti lluqsimuy lawman, inti chinkaykuy lawman ima rakikurqa. Chay rakikuyqa pisi pisim karqa, qhipanta hamuq tukupuypas hinallataqmi karqa. Chay rakikuyqa kunan p'unchaykamam kachkanraq. Chay watamanta pacha phichqa chunka wata manaraq hunt'akuqtinmi, Romapi kaq inti chinkaykuy law iglesiaqa Islam iñiypa contranpi yaqa iskay pachak wata unayniyuq cruzadakunata qallarirqa. Inti chinkaykuy law Romaqa 476 watapi qhipa kaq emperadorninta chinkachispa urmarqa. Inti lluqsimuy law Romaqa 1453 watapim urmarqa. Papakunapa Romaqa 1798 watapim urmarqa. Wak'akunata yupaychaq Romaqa 293, 330, 395 watakunapim inti lluqsimuy lawman, inti chinkaykuy lawman ima rakikurqa. Papakunapa Romaqa 1054 watapim inti lluqsimuy lawman, inti chinkaykuy lawman ima rakikurqa. White ñañaqa, Diospa Siminta t'aqwirinapaq, qhapaq suyukunapa hatariyninta urmayninta ima aswan chaniyuq qhawarinakunamanta hukninta hinam riqsichin.

Apocalipsispa isqun kaq capitulonmanta pacha ñawpa kawsaypa kanchayninman hurqusqa qapaq suyukunaqa, chay rikuchisqata takyachiqqa Roma kasqanta niq yuyayta aswan kallpanchan. Islamwan pachak tawa chunka tawayuq waranqa runakunapa ñawpaqmantaraq willakuypi tinkuyninkuqa, chawpi tuta qapariypa willakuynin —Cristopa asnupi sillakuspa Jerusalénman yaykusqanwan ñawpaqmantaraq unanchasqa— pachamanta huk ñawpaqmantaraq willakuywan unanchasqa kasqanta rikuchin. Chay ñawpaqmantaraq willakuyqa ñawpaq kaq ñakariypa pachanpim qallarirqa, iskay kaq ñakariypi chay ñawpaqmantaraq willakuypa iskay kaq rakininpi hinalla qatirirqa, hinaspam tawa watapi pasasqakunapi huntakuyninman chayarqa; chaypim chay kikin ñawpaqmantaraq willakuypa huntakuyninwan ñawpaq kaq angelpa hinaspa iskay kaq angelpa Millerita kuyuynin qallarirqa. Chay ñawpaqmantaraq willakuyqa Islampa hatarimuyninta riqsichiq “kimsa chunka pusaqniyuq hinaspa iskay watakuna” (1299 hinaspa 1301) nisqa unanchawanmi qallarirqa, hinaspam Milleritakunapa hatarimuyninta riqsichiq “kimsa chunka pusaqniyuq hinaspa iskay watakuna” (1838 hinaspa 1840) nisqa unanchawan tukurqa.

1844 watapi, Millerpa qatikuqninkunapa 1333 watamanta 1337 watakama muyurayakuywan, hinallataq 1449 watamanta 1453 watapi muyurayakuykama kaq pachawan unanchasqa tawa watayuq pachan tukukuptin, profecíapa pachanqa manañam tupachina karqanchu. Pachak tawa chunka tawayuq waranqa runakunapa unanchanta huqariyqa Islam huqarisqa kasqan profecíawanmi chiqanmanta tinkisqa kachkan.

Judá, qanmi kanki wawqeykikuna yupaychasqan; makiykiqa awqaykikunapa kunkanpi kanqa; taytaykipa churinkuna ñawpaqniykipi k’umuykunkuqa. Judáqa leónpa mallkinmi: chaskisqamanta, churiy, wicharinqui. K’umuykurqan, sirikurqan león hina, machu león hinapas; pitaj hatarichinqa? Cetroqa mana Judámanta anchuykanqachu, nitaq kamachiqpas chakinkunapa chawpinmanta, Shiloh hamunankama; paymanmi llaqtakuna huñunakunkuqa. Uvas sach’aman wataspa malta asnunta, akllasqa uvas sach’amanpas asna mallkinta; p’achankunataqa vinopi mayllakurqan, llach’apankunatapas uvaspa yawarninpi: Ñawinkunaqa vinowan puka kanqa, kirunkunapas ñuñuwan yuraq kanqa. Génesis 49:8–12.

Pachak tawa chunka tawayuq waranqa runakunaqa Cristopa kayninta hunt'asqata rikuchinku, Cristotaqmi, huk unanchakunawanpas rikuchisqa kachkaspa, “akllasqa uvas yura”. Ismaelqa Génesis 16:12 nisqapi “sallqa” runa nispa riqsichisqam.

Payqaqaqa sallqa runa kanqa; makinpas llapa runakunapaqmi sayanqa, llapa runakunap makinkunapas paypaqmi sayanqaku; hinaspataq llapa wawqinkunapa ñawpaqenpi tiyanqa.

“Sallqa” nispa tikrasqa simiqa Arabiamanta sallqa asnutam niyta munan. Qipa punchawkunapi Cristopa rantinpi kaqkunaqa Arabiamanta sallqa asnupa willakuynin patapim sillakunku: chay asnupi sillakuspam Cristoqa Jerusalénman yaykurqa, chay asnutaqmi Balaam kimsa kaq kutita maqasqan qipaman chayraq rimarirqa. 1840 watapi ñawpaq kaq angelpa willakuyninta kallpachaq willakuyta riqsichiq kachasqakunaqa, kuyuriyta kallpachaq willakuypa kasqan chay kikin profecíapi rikuchisqa wiñay kawsaypi, chaywan tupaq hinaspa ancha chaniyuq pachak pichqa chunka watayuq profecíata manam rikurqakuchu. Chay kikin pachamanta profecíapim 1840 watamanta 1844 watakama wiñay kawsayta unancha hina ñawpaqmantaraq rikuchiq tawa watayuq iskay pachakunatapas mana rikurqakuchu. Judá ayllumanta Leónqa kunanmi “ñawpa ñankuna”manta mana haykapipas ñawpaqta rikusqa achkiyta kicharichkan, chay achkiyqa 2023 watapa diciembre killanpa 31 punchawninmanta pacha kicharikuchkaq achkiywanmi tupan. Chayqa Nashville llaqtata takaq Islamchu kan icha manachu chaymanta tukuy iskayrayaytapas chinkachinmi. Chay achkiyqa Romapa unanchantam achkichan, chaynam 2024 watapi llaqtaykipa suwakuqninkunamanta alfa rimapayanakuypaq omega rimayman tukun, hinallataqmi Milleristakunapa wiñay kawsayninpi chay kikin unanchamanta rimapayanakuypa omega unanchanpas kan. Chayqa Apocalipsispa isqun kaq capitulonpi pachamanta profecíakunapa rikuchisqan Islam, pachak tawa chunka tawayuq waranqa runakunaman sello churana pachapa uku wiñay kawsayninpi hawa willakuy kasqantam riqsichin. Kay chiqap kaqtam huk pachamanta pacha yachachichkayku, ichaqa kunanqa Apocalipsispa isqun kaq capitulonpi qallarispa Apocalipsispa chunka hukniyuq kaq capitulonpi tukuq huk siqillapi rikuchiy atikun. 1840 watamanta 1844 watakama huntakusqa Islampa pachamanta profecíanwan tinkisqa kimsa kaq tawa watayuq pachaqa pachak tawa chunka tawayuq waranqa runakunaman sello churana pachata rikuchinmi. Apocalipsispa chunka hukniyuq kaq capitulonpa hatun pachakuyuyninwanmi pachak tawa chunka tawayuq waranqa runakunaqa wipala hina huqarisqa kanku.

Ezequielpa kimsa chunka qanchisniyuq capitulunpiqa, Diospa llaqtanta huk awqaq huñu hina sayarichiyqa iskay t'aqayuq ruwaymi; chayqa Adanpa kamasqa kayninpi ñawpaqmantaraqmi unancha hina rikuchisqa karqan. Ñawpaqtaqa Adanqa t'urumanta ruwasqam karqan; chaymantataq Cristoqa kawsay samayta payman phukuykurqan. Ezequielpiqa ñawpaq kaq profecíaqa ayakunatam ruwan, ichaqa wañusqallaraqmi kachkanku. Chaymantataq tawa wayrakuna chay ayakuna pataman phukusqa kanku, hinan paykunaqa huk ancha kallpasapa awqaq huñu hina sayarinku. Kimsa chunka pusaqniyuq hinaspa tawa chunka yupaykunaqa chay iskay t'aqatam unanchanku.

Kaykunak qillqapi kaykunataqa qatiqasaqku.

Kay qhipamanmi judíokunapa raymin karqa; hinaspan Jesusqa Jerusalénman wicharirqan. Jerusalén llaqtapitaq ovejakunapa punku qayllapi huk qucha karqan, hebreo simipi Betesda sutiyoq, pichqa corredorkunayuq. Chaykunapin siraykarqaku ashka onqosqa runakuna, ñawsa, suchu, ch’akiyoq, yakupa kuyuriyninta suyaspa. Imaraykuchus huk ángelmi wakin p’unchaykunapi quchaman uraykamuq, yakuta kuyuchispa; chay yaku kuyuchisqa qhipaman ñawpaqta yaykuqqa mayqin onqoyniyoq kasqanmanta alliyachisqa karqan. Chaypin huk runa karqan, pusaq chunka pusayuq watakuna onqoyniyoq. Jesusqa payta siraykaqta rikuspataq, unayñataña chay hinalla kasqanta yachaspa, nin: ¿Alliyachisqa kayta munankichu? Onqosqa runaqa kutichirqan: Señor, manan pipas kanchu yaku kuyuriptin quchaman churawanampaq; ñoqa rishaqtiytaqmi hukqa ñawpaqta uraykun ñawpaqniyman. Jesusqa nin: Sayariy, camillaykita hap’iy, puriy. Chay ratollan runaqa alliyachisqa karqan, camillanta hap’ispa purirqan; chay p’unchaytaq samana p’unchay karqan. Juan 5:1–9.

Kunan hatariy, nisqani, hinaspataq Zered mayuta chimpaychis. Chaymanta Zered mayuta chimpasqanchik. Kadeshbarneamanta lloqsisqanchikmanta Zered mayuta chimpananchikkama pacha, kimsa chunka pusaq watam karqan; chaykama tukuy chay miray, maqanakuy runakunamanta, soldadokuna, kamachikuna ukhupi tukukuq hina chinkarqan, imaynachus Señorqa paykunaman jurarqan hina. Deuteronomio 2:13, 14.