Igitabo cya Daniyeli — Umubare w’ijana na makumyabiri na gatatu

Umurongo wa mirongo ine wo muri Daniyeli cumi na rimwe ni umwe mu mirongo yimbitse cyane iri mu Ijambo ry’Imana, nk’uko ari na ko bimeze kuri Daniyeli igice cya munani, umurongo wa cumi na kane. Umurongo wa mirongo ine ushushanywa n’Uruzi Hidekeli, naho Uruzi Ulayi rugashushanya Daniyeli igice cya munani, umurongo wa cumi na kane.

Umurongo wa mirongo ine utangirana n’amagambo ngo, “kandi mu gihe cy’imperuka,” bityo ukerekana by’umwihariko ko intangiriro y’uwo murongo ari 1798. Amagambo mirongo itanu n’imwe y’uwo murongo yafunguwe mu 1989, igihe yamenyekanaga ko agaragaza ugusenyuka kw’Ubumwe bw’Abasoviyeti muri icyo gihe. Ayo magambo mirongo itanu n’imwe yo muri uwo murongo ahagarariye igihe cy’imperuka cyo mu 1798, hanyuma akagaragaza n’ikindi gihe cy’imperuka cyo mu 1989. Alufa na Omega yashyize umukono wayo kuri uwo murongo ku bw’abiteguye bose kureba no kumva. Ibihe by’imperuka by’imigendere y’umumarayika wa mbere n’uwa gatatu byombi bihagarariwe muri uwo murongo umwe.

Umurongo ukurikira ugaragaza igihe ubupapa, bugereranywa n’umwami wo mu majyaruguru, buzatsindira Leta Zunze Ubumwe za Amerika, zigereranywa n’igihugu cy’icyubahiro, mu itegeko ryo ku Cyumweru rizaza vuba muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika. Ni cyo gituma, nubwo amagambo yo mu murongo wa mirongo ine agaragaza igihe cy’imperuka mu 1798 nk’intangiriro, n’igihe cy’imperuka mu 1989 nk’iherezo, ukuri ariko ni uko amateka y’ubuhanuzi agaragazwa mu murongo wa mirongo ine atarangira kugeza ku murongo wa mirongo ine n’umwe, ubwo umwami wo mu majyaruguru atsindira igihugu cy’icyubahiro. Ibi bisobanura ko amateka ahera ku isenyuka ry’Ubumwe bw’Abasoviyeti mu 1989 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru rizaza vuba mu murongo wa mirongo ine n’umwe, agereranya amateka ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika kuva ku Perezida Ronald Reagan kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru rizaza vuba. Ayo mateka akubiyemo ku wa 11 Nzeri 2001 n’ibyakurikiyeho kugeza ku isaha y’umutingito ukomeye wo mu Byahishuwe igice cya cumi na kimwe.

Igihe uwo murongo wabanje gufungurwa, haje kuvutswa impaka zirwanya ukuri ko “ikirego cya Pippenger, cy’uko uwo murongo ugaragaza amateka yo mu 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru, cyari ikirego kidafite ishingiro, kuko imirongo yo muri Bibiliya itigera igereranya ibihe birebire by’amateka bityo.” Nta gitekerezo twari twarigeze tugira ku byerekeye igitekerezo cy’uko haba hari imbibi ku gihe runaka gishobora kuboneka mu murongo umwe, ariko ako kanya twahise twibuka ko Ibyahishuwe igice cya cumi na gatatu, umurongo wa cumi n’umwe, ugaragaza ayo mateka nyine, kandi ubikora, mu murongo umwe. Amateka y’inyamaswa yo mu isi yatangiye mu 1798, kandi ukuvuga kw’inyamaswa yo mu isi nk’ikiyoka, kuzasohozwa ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza bidatinze.

Niba ngombwa ko umuntu aba umutekinisiye, umurongo wa mirongo ine uvuga amateka yo mu 1798, ukageza ku murongo wa mirongo ine n’umwe, kandi mu murongo wa mirongo ine n’umwe ni ho itegeko ryo ku Cyumweru rigaragazwa; bityo rero, bitandukanye n’umurongo umwe wo mu Byahishuwe igice cya cumi na gatatu, umurongo wa mirongo ine mu by’ukuri uba ari mugufiho gato kuko itegeko ryo ku Cyumweru riri mu murongo ukurikira, mu gihe mu Byahishuwe igice cya cumi na gatatu, kuva mu 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru biri mu murongo umwe. Mushiki wa White atumenyesha ko “umurongo umwe w’ubuhanuzi” uri mu gitabo cya Daniyeli wongera gufatwa mu gitabo cy’Ibyahishuwe, kandi Ibyahishuwe igice cya cumi na gatatu, umurongo wa cumi n’umwe, bishobora byoroshye rwose kurenga hejuru y’umurongo wa mirongo ine, niba uhisemo gukurikiza ihame ry’umurongo ku wundi murongo.

Iyo ukoresheje ihame ry’umurongo ku wundi, usanga ishusho yo mu murongo wa mirongo ine y’inyamaswa yo ku isi yo mu Byahishuwe 13 (Leta Zunze Ubumwe za Amerika), yo muri uwo murongo wa mirongo ine igereranywa n’“amagare, amato n’abagendera ku mafarashi,” ihinduka iva ku nyamaswa imeze nk’umwana w’intama ifite amahembe abiri mu 1798, ikaba inyamaswa ivuga nk’ikiyoka igihe itegeko ryo guhimbaza ku Cyumweru rigiye kuza vuba; kandi nanone ko iyo nyamaswa imeze nk’umwana w’intama ifite amahembe abiri.

Umurongo wa mirongo ine na wo uhagarariye iyo myaka mirongo irindwi y’ikigereranyo igihe maraya w’i Tiro yibagirana, kuko iyo myaka mirongo irindwi y’ikigereranyo imeze nk’iminsi y’umwami umwe, kandi umwami ni ubwami. Dushingiye ku murongo wa mirongo ine, no ku murongo wa Ibyahishuwe igice cya cumi na gatatu, ubwami bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya butegeka muri iyo myaka mirongo irindwi y’ikigereranyo yo muri Yesaya igice cya makumyabiri na gatatu ni inyamaswa yo ku isi, ifite amahembe abiri y’imbaraga. Inyamaswa yo ku isi itangira ifite amahembe abiri y’imbaraga ahagarariye Urepublikanisimu n’Uprotestantisimu, ariko uko amateka y’umurongo wa mirongo ine agenda yegera isohozwa ryayo mu murongo wa mirongo ine n’umwe, ni bwo izo mbaraga zayo ebyiri z’ubuhanuzi zimenyekana nk’“amato” (ububasha bw’ubukungu), n’“amagare n’abagendera ku mafarashi” (ubushobozi bwa gisirikare).

Mu myaka mirongo irindwi y’ikigereranyo yo muri Yesaya igice cya makumyabiri na gatatu, maraya w’i Tiro, ari we mu murongo wa mirongo ine uvugwaho nk’umwami w’amajyaruguru, yibagirana. Ariko nyuma, ku iherezo ry’iyo myaka mirongo irindwi y’ikigereranyo, azongera gusambana n’abami bo mu isi, nk’uko byagenze mu mateka yabanje ugusenyuka kw’Ubumwe bw’Abasoviyeti, igihe abahanga bose b’amateka bemeza ko Perezida Reagan yagiranye isezerano ry’ibanga n’umwanzi wa Kristo uvugwa mu buhanuzi bwa Bibiliya kugira ngo bahirike Ubumwe bw’Abasoviyeti. Mu gihe cyabanje kugera ku 1989, Reagan yari yaratangiye gusangira umubano w’ibanga kandi utemewe n’umuntu w’icyaha; bityo abacuranzi ba Nebukadinezari batangira kwimenyereza injyana maraya wari waribagiranye yatangiye kuririmba. Umurimo udasanzwe wakorewe isi yose na Yohani Pawulo wa II, muri ayo mateka nyene, ni wo wabaye intangiriro y’“indirimbo n’imbyino” byatumye “isi yose” “ikurikira ya nyamaswa itangaye”.

Umurongo wa mirongo ine na wo ugereranya amateka y’Adiventisimu y’i Lawodikiya, yatangiye mu 1798 ari Sarudi; hanyuma abo muri Sarudi bemera umucyo wari warafunguwe, maze igikorwa cy’i Filadelifiya gisohoka muri Sarudi. Igihe igikorwa cy’i Filadelifiya cyangaga umucyo wo mu 1856, cyahise gihinduka kiva ku kuba igikorwa kijya ku rusengero rw’i Lawodikiya mu 1863. Bityo rero urwo rusengero rwagenewe kurukwa mu kanwa k’Umwami mu murongo wa mirongo ine n’umwe, ari wo tegeko rya ku cyumweru rigiye kuza bidatinze. Umurongo wa mirongo ine ntugaragaza gusa amateka ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika, ahubwo ugaragaza n’amateka y’Adiventisimu y’i Lawodikiya.

Uwadiventisimu bwo muri Lawodikiya bwahawe umucyo wera w’Ijambo ry’Imana kugira ngo ube ishingiro ryabwo n’imbaraga zabwo, kandi ubutegetsi bwa Leta Zunze Ubumwe za Amerika bwahawe umucyo wera w’Itegeko Nshinga rya Leta Zunze Ubumwe za Amerika kugira ngo ube ishingiro ryabwo n’imbaraga zabwo. Byombi byatangiye mu buryo bw’ubuhanuzi nk’amahembe mu wa 1798, kandi ku iherezo ry’iyo myaka mirongo irindwi y’ikigereranyo, ihembe ry’abagome rya Repubulika n’ihembe ry’abagome ry’Abaporotesitanti bizahurira hamwe bibe ihembe rimwe kandi bivuge nk’ikiyoka.

Amahembe abiri yo ku murongo wa mirongo ine ni ubutegetsi n’itorero ryatoranyijwe, bigereranya imirongo ibiri y’ubuhanuzi ijyana hamwe, kuko bigaragazwa nk’amahembe abiri ku nyamaswa imwe. Aho hose iyo nyamaswa ijya, ayo mahembe abiri na yo arahajyana, kandi abikora mu mateka amwe y’ubuhanuzi. Ihembe ry’Ubuporotesitanti rifite kamere y’ubuhanuzi igizwe n’ibice bibiri, ihagarariwe na Lawodikiya na Filadelifiya. Ihembe ry’Uburepubulikani na ryo rifite kamere y’ubuhanuzi igizwe n’ibice bibiri, ihagarariwe n’amashyaka ya politiki y’Abaripubulikani n’Abademokarate. Icyiciro cya kabiri cya buri kamere y’ihembe igizwe n’ibice bibiri, kizamuka nyuma kandi kikazamuka kiruta ikindi, nk’uko bivugwa muri Daniyeli igice cya munani.

Imico ibiri ya buri hembe igaragazwa mu murongo wa Kristo n’Abasadukayo n’Abafarisayo, byo mu hembe y’Abarepubulikani bihwanye n’ubwisanzure bw’iterambere (gushyigikira uburetwa, demokarasi, woke-ism na globalism), n’ubw’ubugumyabitekerezo (kurwanya uburetwa, repubulika ishingiye ku Itegeko Nshinga, abakomera ku muco gakondo, MAGA). Imico ibiri y’ihembe ry’Abaporotesitanti ihwanye na Filadelifiya na Lawodikiya. Nta kugereranya gutunganye kubaho hagati y’igabanyuka ry’amahembe yombi mu kimenyetso cy’ibice bibiri, kuko haba ubwisanzure bw’iterambere bukabije cyangwa se MAGA-ism y’ubugumyabitekerezo nta na kimwe kijya ku ruhande rukwiriye ku kibazo cy’itegeko ryo ku Cyumweru, kuko Abafarisayo n’Abasadukayo bahuriye ku musaraba; ariko ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba, ryagereranyijwe n’umusaraba, Lawodikiya irarukwa ikavanwa mu kanwa k’Umwami, maze ihembe rya Filadelifiya rikazamurwa nk’ibendera. Nyamara kandi, imiterere y’ibice bibiri by’amahembe yombi igereranywa n’impaka za tewolojiya hagati y’Abafarisayo n’Abasadukayo, kandi intumwa ku Banyamahanga (Pawulo), mu mateka ya Kristo, mbere yari Umufarisayo w’Abafarisayo.

Uburyo bw’imvura y’itumba, kubera ko ari umurongo ku wundi murongo, butanga umucyo mwinshi muri umurongo wa mirongo ine iyo bushyizwe mu bikorwa. Ibyahishuwe igice cya kabiri kugeza ku cya cumi n’umunani, byose bihuriye hamwe n’umurongo wa mirongo ine. Ubuhamya bwa Yesaya igice cya makumyabiri na gatatu bwerekeye maraya w’i Tiro na bwo bujyanye n’uwo murongo. Birumvikana ko hari n’indi mirongo myinshi igomba gushyirwa hejuru y’umurongo wa mirongo ine, ariko ahari ishyirwa mu bikorwa ry’ingenzi kurusha ayandi, ry’umurongo ku wundi murongo ry’umurongo wa mirongo ine, ni umurongo wa mirongo ine ubwawo.

Mu murongo wa mirongo ine, igihe cy’imperuka cyo mu 1798 n’igihe cy’imperuka cyo mu 1989, byombi biragaragazwa. Ibyo biyobora umunyeshuri w’ubuhanuzi gushyira igihe cy’imperuka cyo mu 1798 hejuru y’igihe cy’imperuka cyo mu 1989. Ibyo bimaze gukorwa, amateka yo mu murongo wa mirongo ine atanga imirongo ibiri, buri umwe ugatangirira mu 1798, kandi ugakomeza kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba ryo mu murongo wa mirongo ine n’umwe. Umurongo utangirira mu 1798 ugaragaza ubutumwa bw’imbere bw’ubwoko bw’Imana bwo mu minsi y’imperuka, kandi umurongo utangirira mu 1989 ugaragaza ubutumwa bw’inyuma bw’ubwoko bw’Imana bwo mu minsi y’imperuka muri ayo mateka nyene. Bityo rero, umurongo wa mirongo ine urimo ubwawo ikimenyetso gihagarariwe n’isano y’ubuhanuzi y’imbere n’iy’inyuma, nk’iyo amatorero arindwi n’ibimenyetso birindwi bifitanye mu gitabo cy’Ibyahishuwe. Kandi iki gikorwa cy’ubuhanuzi kigaragarira mu murongo umwe, ugizwe n’amagambo mirongo itanu n’imwe!

Abamilerite bamenye ubutumwa bw’imbere n’ubw’inyuma bw’amatorero arindwi n’ibimenyetso birindwi, kandi banamenye ko n’amakondera arindwi na yo yagereranyaga umurongo wa gatatu w’ukuri wari kimwe mu bigize amateka yagereranyijwe n’amatorero arindwi n’ibimenyetso birindwi. Amakondera, nk’uko Miller abivuga, yari “imanza zihariye” zazanwe kuri Roma. Abamilerite basobanukiwe ko imanza z’Imana zagereranyijwe n’amakondera arindwi zari zifitanye isano n’amateka y’amatorero arindwi n’amateka abangikanye y’ibimenyetso birindwi.

Umurongo wa mirongo ine urimo amateka ya ku wa 11 Nzeri 2001, kandi ni yo mpamvu no muri uwo murongo wa mirongo ine umurongo w’ubuhanuzi w’amakondera arindwi nawo uhurizwa hamwe. Umumarayika wa mbere yaje mu mwaka wa 1798 kugira ngo atangaze ugufungurwa kw’urubanza mu 1844. Urwo rubanza rugabanyijemo urubanza rw’iperereza n’urubanza nyubahiriza. Amateka y’umurongo wa mirongo ine ni amateka y’urubanza rw’iperereza, kandi amateka y’umurongo wa mirongo ine n’umwe gukomeza kugeza igihe Mikayeli ahagurutse kandi ibyago birindwi bya nyuma bisutswe, ni amateka y’urubanza nyubahiriza.

Urubanza nyubahirizategeko rutangira igihe Leta Zunze Ubumwe za Amerika zivuga nk’inzoka nini.

Igihe Leta Zunze Ubumwe z’Amerika “zivuze,” kandi zigashyiraho itegeko ryo kuruhuka ku Cyumweru rigiye kuza vuba, “ijwi rya kabiri” ryo mu Ibyahishuwe igice cya cumi n’umunani, “rivuga,” rihamagarira abagabo n’abagore gusohoka i Babuloni.

Mu murongo wa mirongo ine n’umwe, igihe Leta Zunze Ubumwe z’Amerika zivuga, abacyari mu mimerere y’ubwoko butatu bwa Babuloni ya none bahamagarwa gusohoka igihe “ijwi rya kabiri” ryo mu Ibyahishuwe igice cya cumi n’umunani rivuga. Abo bahamagarwa gusohoka icyo gihe bagereranywa mu murongo wa mirongo ine n’umwe na “Edomu, Mowabu n’abakuru b’abana ba Amoni.” Muri uwo murongo, abagereranywa muri icyo kimenyetso cy’ubwoko butatu bwa Babuloni ya none barokoka ukuboko k’umwami w’amajyaruguru (ubupapa). Ijambo ry’Igiheburayo risobanura “gucika ku icumu,” risobanura gucika ku kintu binyuze mu kunyerera, kandi igisobanuro cyaryo cy’imbere ni uko uko gucika ku icumu gukorerwa ku kintu mbere y’uko habaho uko gucika ku icumu cyari gifashe mu bunyage abacika ku icumu.

Mu murongo wa mirongo ine n’ibiri, ubupapa (umwami wo mu majyaruguru) bunesha inkomyi yabwo ya gatatu y’akarere igihe bwigarurira Egiputa, ari yo kimenyetso cy’Umuryango w’Abibumbye, nk’uko byagereranyijwe n’umunsi mukuru w’isabukuru ya Herodi, igihe atsindwa n’imbyino y’uburiganya ya Salome (Leta Zunze Ubumwe z’Amerika), umukobwa wa Herodiya (ubupapa). Ibi biranga igihe Umuryango w’Abibumbye (“abami icumi” bo mu Byahishuwe 17) bemera guha ubwami bwabo ya nyamaswa isaha imwe. Iyo saha imwe ni yo saha y’“umutingito ukomeye” wo mu Byahishuwe 11, kandi ni na yo “saha” indaya y’i Babuloni icirwaho urubanza. Mu murongo wa mirongo ine n’ibiri, Egiputa (Umuryango w’Abibumbye) “ntizacika.”

Ijambo ry’Igiheburayo ryahinduwemo “guhunga” mu murongo wa mirongo ine n’ibiri ritandukanye n’ijambo ry’Igiheburayo riri mu murongo wa mirongo ine n’umwe. Mu murongo wa mirongo ine n’ibiri, ijambo “guhunga” risobanura “kutabona ugutabarwa”; ariko umurongo wa mirongo ine n’umwe werekana igihe ababanjirije itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba bari barafatanyije na papa, hanyuma bagahunga nk’aho banyerera. Mbere y’isaha y’akaga k’itegeko ryo ku Cyumweru, abari mu bumwe bw’i Babuloni ya none bari baremeye igitekerezo cya satani cy’uko ku Cyumweru ari wo munsi w’Imana wo kuramiraho. Igihe ikimenyetso cy’inyamaswa gishyizweho ku ngufu, umuntu ashobora kukemera ku bw’impamvu iyo ari yo yose, cyangwa se akabyizera koko ko ari ko biri. Kubyizera ni kwakira ikimenyetso mu gahanga, naho kugikemera gusa ni ukwakira ikimenyetso mu kuboko kwawe.

Abazarokoka ukuboko kw’ubupapa mu gihe cy’itegeko ryo ku cyumweru, banga igitekerezo cya Satani cy’uko umunsi w’Imana wo kuramirizaho ari umunsi w’izuba, muri cya gihe nyine Leta Zunze Ubumwe za Amerika n’Umuryango w’Abibumbye bifatanyiriza ukuboko n’indaya y’i Roma, ubutware bw’ubupapa, umwami wo mu majyaruguru.

Ni iby’ingenzi gufata igihe cyo gusobanura imiterere y’imirongo itandatu ya nyuma ya Daniyeli cumi na rimwe, mu gihe dukomeje kuzirikana umurongo wa mirongo ine. Umwami w’amajyaruguru, ari we Roma ya Kijyambere, atsinda inzitizi eshatu z’uturere kugira ngo ashingwe ku ntebe y’ubwami bw’isi. Roma ya gipagani yatsinze inzitizi eshatu z’uturere, kandi ni ko na Roma ya gipapa yabigenje; bityo Roma ya Kijyambere itsinda umwami w’amajyepfo (icyahoze ari Ubumwe bw’Abasoviyeti) mu murongo wa mirongo ine, hanyuma igatsinda igihugu cy’ikuzo (Leta Zunze Ubumwe za Amerika) mu murongo wa mirongo ine n’umwe, maze igatsinda Egiputa (Umuryango w’Abibumbye) mu mirongo ya mirongo ine n’ibiri na mirongo ine n’itatu.

Ariko nk’uko amagambo ya mbere yavuzwe na Mushiki wa White abigaragaza, Leta Zunze Ubumwe z’Amerika zifatanya amaboko n’ubupapa hamwe n’Umuryango w’Abibumbye icyarimwe. Ubumwe bw’inshuro eshatu bw’ikiyoka, inyamaswa n’umuhanuzi w’ibinyoma busohozwa ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba, nubwo Daniyeli igice cya cumi na kimwe umurongo wa mirongo ine n’umwe kugeza kuri mirongo ine n’itatu byerekana uko gutsinda gukorwa icyarimwe mu buryo bukurikiranye. Uru ruhererekane rwerekanwa ruhagarariye uko ibyabaye bikurikirana, ariko byose bisohozwa ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba.

Muri uwo mwanya, “ijwi rya kabiri” ryo mu Ibyahishuwe igice cya cumi n’umunani ni ho “rivugira,” aho Leta Zunze Ubumwe za Amerika na zo “zivugira.” Imana ivugira aho kandi igihe Satani avugira. Mu murongo wa mirongo ine na kane, inkuru ziturutse iburasirazuba no mu majyaruguru zihagarika umutima umwami wo mu majyaruguru, maze ubwicanyi ndengakamere bwa nyuma bwa gipapa bugatangizwa. Umurongo wa mirongo ine na kane, kimwe n’imirongo ya mirongo ine na kabiri na mirongo ine na gatatu, utangirira mu murongo wa mirongo ine na rimwe, igihe marayika ukomeye wo mu Ibyahishuwe igice cya cumi n’umunani atangira guhamagara izindi ntama ze gusohoka i Babuloni.

Ubutumwa Atanga ni bwo butumwa bugaragaza Isilamu y’ishyano rya gatatu nk’igikoresho Cye cy’urubanza, n’igihano cy’indaya y’i Babuloni. Isilamu igereranywa n’“amakuru ava iburasirazuba”, kandi ubupapa (umwami w’amajyaruguru w’impimbano) ni bwo “amakuru ava amajyaruguru”. Daniyeli igice cya cumi na kimwe umurongo wa mirongo ine hagaragaza urubanza rw’iperereza, kandi umurongo wa mirongo ine n’umwe kugeza kuri mirongo ine n’itanu hagaragaza urubanza nyir’izina.

Tuzakomeza gusuzuma umurongo wa mirongo ine wa Daniyeli cumi na umwe mu ngingo ikurikira.