Igitabo cya Daniyeli - Ijana na Makumyabiri n’Itanu

Umurongo wa mirongo ine wa Daniyeli 11 utangirira mu gihe cy’imperuka, ariko uwo murongo ugaragaza ibihe bibiri by’imperuka, bityo ugaha umwigishwa w’ubuhanuzi uburyo bwo guhuza igihe cya mbere cy’imperuka n’igihe cya kabiri cy’imperuka. Igihe iri koranabuhanga rishyizwe mu bikorwa, umurongo w’amateka y’Abamillerite watangiye mu 1798 ugendera ugereranywa n’amateka ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika mu 1989. Iyo mirongo yombi igaragaza umurongo w’ihembe nyakuri ry’Abaporotesitanti n’umurongo w’ihembe ry’Abarepubulikani ry’inyamaswa yo mu isi yo mu Byahishuwe igice cya cumi na gatatu. Iyo mirongo yombi itangirira mu gihe cy’imperuka mu 1798, kandi igihe cy’imperuka cyo mu 1989 cyuzuza gusa kandi kigatanga ubuhamya bwa kabiri bw’ibimenyetso nyabyo by’ukuri byafunguwe muri uwo murongo.

Igikorwa cy’umumarayika wa gatatu cyageze ku wa 22 Ukwakira 1844, ariko gisubikwa n’ubwigomeke bw’imyaka irindwi bwo mu 1856 kugeza mu 1863. Ukuza kw’umumarayika wa gatatu kwarasubiwemo ku wa 11 Nzeri 2001. Mu 1863 hagereranyijwe n’aho Isirayeli ya kera yabambiye amahema bwa mbere i Kadeshi hamwe n’ubwigomeke bw’abatasi icumi, naho ku wa 11 Nzeri 2001 hagereranyijwe n’aho Isirayeli ya kera yabambiye amahema bwa nyuma i Kadeshi hamwe n’ubwigomeke bwa Mose. Ubwigomeke bwo mu 1863 bwagereranyaga ubwigomeke bwa mbere bw’i Kadeshi, bwazanye urubanza rw’urupfu mu butayu. Ubwigomeke bwo ku wa 11 Nzeri 2001 bwagereranyaga ubwigomeke bwa nyuma bw’i Kadeshi, bwazanye urupfu rw’ubuyobozi bw’Abadivantisiti b’i Lawodikiya.

Kumanuka kw’umumarayika ku wa 11 Kanama 1840, kwatangije urugendo rwo mu 1840 kugeza mu 1844, ari na rwo Mushiki wacu White yise ukwigaragaza kw’ikuzo kw’ububasha bw’Imana, kwashushanyaga ku wa 11 Nzeri 2001 kandi kwagaragazaga ukwigaragaza kw’ikuzo kw’ububasha bw’Imana.

Ukuza kwa mbere kwa marayika wa gatatu ku wa 22 Ukwakira 1844 (Kadēshi ya mbere), kwari ukugira ngo umurimo urangizwe, ariko ubwoko bw’Imana bwahisemo kwitoranyiriza undi muyobozi no gusubira muri Egiputa. Mu 1863, bari bamaze “kongera kubaka Yeriko”, aho kwifatanya mu murimo w’Imana wo gusenya inkuta za Yeriko. Ni cyo cyatumye bavumwa, bagacirwa urwo gupfira mu butayu.

Nk’uko byagendekeye Isirayeli ya kera i Kadeshi ya mbere, ubwo yanangaga ubutumwa bwa Yosuwa na Kalebu, ni ko no kwigomeka kwa Isirayeli y’iki gihe i Kadeshi ya mbere (1863) kwabazaniye umuvumo wa Yosuwa. Igihe marayika wa gatatu yagarukaga ku wa 11 Nzeri 2001 (Kadeshi ya nyuma), umurimo wa nyuma ubanziriza Imana gusenya Yeriko n’inkuta zayo watangiye.

Ku wa 22 Ukwakira 1844 haranga ukuza k’umumarayika wa gatatu, kandi kubw’ibyo haranga no kuza kw’icyumweru kigiye kuza vuba mu minsi y’imperuka. Umwaka wa 1863 uranga iherezo ry’igihe cyo kugeragezwa kw’umumarayika wa gatatu cyatangiye ku wa 22 Ukwakira 1844. Ni cyo gituma 1863 ari ikimenyetso cy’itegeko ry’icyumweru rigiye kuza vuba, kuko Yesu buri gihe ahuza iherezo n’intangiriro. Mu 1863, igihugu cyagabanyijwemo amatsinda abiri, kandi ni na ko ku itegeko ry’icyumweru amatsinda abiri azagaragazwa.

Igihe cy’igeragezwa cy’umumarayika wa gatatu mu mateka y’Abamillerite cyatangiye mu 1844 kirangira mu 1863, kandi intangiriro n’iherezo, byombi, byaranzwe n’itegeko ryo ku Cyumweru ryo mu minsi y’imperuka. Mu mateka ari hagati y’intangiriro (1844) n’iherezo (1863), harimo ubugome bwo kwigomeka bw’umuryango w’Abamillerite (1856). Bityo rero, icyo gihe gihe gifite ikimenyetso cya “Ukuri.” Gusubira i Kadeshi ku nshuro ya kabiri ku wa 11 Nzeri 2001 kuranga intangiriro y’igikorwa cy’igeragezwa cy’umumarayika wa gatatu, kikarangirira ku itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba, nk’uko ryagereranyijwe na 1863.

Uhereye kuri iryo tegeko ryo ku Cyumweru kugeza igihe igihe cy’igeragezwa cy’abantu kizafungirwa, Yeriko n’inkuta zayo bizasenyerwa, bihuje n’urubanza nyubahirizategeko rwaciwe maraya w’i Babuloni uhagarariwe muri ayo mateka. Umurongo wa mirongo ine utangirira mu 1798, kandi usozwa n’itegeko ryo ku Cyumweru rigiye kuza vuba mu murongo wa mirongo ine n’umwe. Igihe cy’imperuka cyo mu 1798 kigereranya umurongo w’imbere w’itorero ry’Imana, utangirira ku ba-Millerite bo mu rugendo rw’umumarayika wa mbere, ugakomeza kugeza ku rugendo rw’umumarayika wa gatatu n’abihumbi ijana na mirongo ine na bane. Byose biri mu murongo umwe.

Intambara iri hagati y’umwami w’ikamajyaruguru yatangiye igihe umwami w’ikamajyepfo yazamukaga ku butegetsi mu 1798, yashojwe mu 1989, ubwo umwami w’ikamajyepfo yatsindwaga n’ishyirahamwe ry’ubwami bwa gatanu n’ubwa gatandatu bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya. Intambara y’umwami w’ikamajyaruguru n’umwami w’ikamajyepfo yatangiye mu 1798, yamenyekanywe n’Abamillerite nk’intambara yarwanyaga Roma, iyo babonaga gusa nk’ububasha bubiri busesereza, ari bwo ubwa gipagani n’ubwa gipapa. Igihe intambara yarangiraga mu 1989, ububasha bwose uko ari butatu busesereza bwari buyirimo, kandi byaranze itangira ry’ishushanyo cy’ubuhanuzi cy’ayo mabasha uko ari atatu ayobora isi ayijyana kuri Harimagedoni, hagereranywa mu buryo bw’akarere mu murongo wa mirongo ine n’itanu wa Daniyeli cumi n’umwe.

Umurongo wa mirongo ine kugeza kuri mirongo ine n’itanu ugaragaza imikorere y’ubuhanuzi y’ububasha butatu bugeza papa ku iherezo rye hagati y’inyanja n’umusozi wera w’icyubahiro. Iyo bisobanuwe neza, amateka y’ubuhanuzi agaragazwa mu murongo wa mirongo ine n’umwe akubiyemo imirongo ya mirongo ine n’umwe kugeza kuri mirongo ine n’ine.

Ni yo mpamvu, duhereye ku gihe cy’iherezo mu 1989, hamwe n’umuhamya wa kabiri wa 1798, hagaragaza intangiriro n’iherezo by’intambara iri hagati y’umwami w’ikusi n’umwami w’amajyaruguru, umurongo wa mirongo ine n’umwe kugeza kuri mirongo ine n’ine ugaragaza ubumwe bw’incuro eshatu bwa papa wakize uruguma rwe rwica, kandi umurongo wa mirongo ine n’itanu ni ho aza ku iherezo rye. Iyo mirongo, iyo yegerejwe muri iyi miterere, itanga amateka ari hanze y’itorero ry’Imana, nk’uko nanone bigaragazwa n’isano iri hagati y’ibimenyetso birindwi n’amatorero arindwi mu gitabo cy’Ibyahishuwe.

Umurongo w’amateka y’ubuhanuzi ugereranywa na 1798 uhagarariye mbere na mbere urubanza rw’iperereza, kandi umurongo utangirira aho hantu nyine mu 1989 uhagarariye mbere na mbere urubanza rw’isohozwa. 1798 ishimangira mbere na mbere umurimo w’intumwa itegura inzira y’Umumarayika w’Isezerano, kandi 1989 ishimangira mbere na mbere umurimo w’intumwa ya Eliya.

Guhera mu mwaka wa 1798, igihe igitabo cya Daniyeli cyafungurwaga, tugira ukwiyongera kw’ubumenyi bw’amateka y’ubuhanuzi, aho Kristo ayobora ubwoko Bwe mu mubano w’isezerano usohoza ubumwe buhoraho bw’ubumana n’ubumuntu. Iryo sezerano ryo ku munsi wa nyuma rigaragazwa incuro nyinshi mu Byanditswe.

Abahanuzi bose bagaragaza iminsi y’imperuka, kandi imvugo “iminsi y’imperuka,” mu buhanuzi ihagarariye igihe cy’urubanza. Marayika wa mbere yaje mu 1798, mu gihe cy’imperuka, kugira ngo atangaze itangizwa ry’urubanza mu 1844, na byo bikaba ari no kuza kw’iminsi y’imperuka. Iminsi y’imperuka ni yo “minsi” ya Yeremiya izaza, ubwo Imana yari “kubabarira” “gukiranirwa” kandi “ntizongere kwibuka” ibyaha by’ubwoko bwayo. Uwo murimo usohozwa na Kristo, ari we Mutambyi Mukuru, ku munsi nyakuri w’impongano ushushanywa n’uwa kera, muri “iyo minsi y’imperuka.”

Iyaba Adiventisimu y’Abamilleri yarakomeje kugenda mu kwizera ikurikiza umucyo wagendaga urushaho kubasira w’umumarayika wa gatatu wageze ku wa 22 Ukwakira 1844, baba baramaze kuba mu rugo rwabo rw’iteka bari kumwe na Yesu. Icyo ni cyo Yeremiya ashaka kuvuga iyo agira ati: “nyuma y’iyo minsi.” “Iyo minsi” ni ibihe by’ubuhanuzi byagejeje kuri 1844 kandi birangirira muri uwo mwaka. Ni yo “minsi” igice cya cumi na kabiri cya Daniyeli kivugaho.

Ku “mpera y’iminsi,” cyangwa nk’uko Yeremiya abivuga, “nyuma y’iyo minsi,” Kristo yagambiriye gushyira amategeko Ye mu bice by’imbere by’ubwoko Bwe no kwandika amategeko Ye ku mitima. Ibice by’imbere bikaba ari kamere yo hasi, cyangwa nk’uko Pawulo ayita, umubiri, naho umutima ukaba ari kamere yo hejuru. Isezerano risezeranya guha ubwoko Bwe ubwenge bushya mu gihe cyo guhinduka, n’umubiri mushya mu Kugaruka kwa Kabiri. Umuntu yaguye ari kumwe na Adamu, waremwe mu ishusho y’Imana, kandi waremwe afite kamere yo hejuru na kamere yo hasi. Isezerano rya Kristo ni ugucungura inyokomuntu hamwe na kamere yayo ebyiri, ikava munsi y’umuvumo w’icyaha.

Iyo Yeremiya avuze ati “nyuma y’iyo minsi,” “iminsi” yabanje umurimo ushushanywa na Kristo aza mu buryo butunguranye mu rusengero rwe kurweza, yari ibihe by’ubuhanuzi byarangiriye mu 1798 no mu 1844. Iherezo ry’iyo minsi y’ubuhanuzi (ibihe), ni ryo ryaranze imyaka mirongo ine n’itandatu Kristo yamaze yubaka urusengero rw’Abamilerite; kandi ubwo yazaga mu buryo butunguranye ku wa 22 Ukwakira 1844, yarimo asohoza Malaki igice cya gatatu, nk’uko na bwo yagisohoje ubwo yezaga urusengero mu itangiriro no ku iherezo ry’umurimo we.

Kandi “nyuma y’iyo minsi,” Kristo yari agamije kweza urusengero yari yarubatse, rwagereranyaga umurimo we wo kweza imitima y’ubwoko bwe ayikuramo ikizinga cy’icyaha, cyangwa nk’uko Yeremiya abivuga, kwandika amategeko ye ku mitima no mu nda y’abantu.

Amagambo ngo “iyo minsi” yari “iherezo ry’iminsi” rya Daniyeli, ryarangiriye mu 1798 no mu 1844. Umurongo w’ihembe ry’Abaporotesitanti utangirira mu 1798, mu murongo wa mirongo ine wa Daniyeli cumi na rimwe, ushimangira isano y’isezerano ishyirwaho n’abihumbi ijana na mirongo ine na bine. Ijambo ry’Igiheburayo “lot” ni akabuye gato kahoraga gakoreshwa kugira ngo hamenyekane iherezo ry’umuntu. Daniyeli yabwiwe kugenda akaruhuka (mu rupfu), kugeza ku “iherezo ry’iminsi,” ubwo, mu 1844, urubanza rwari gutangira maze iherezo rye rikagenwa.

“Iminsi” y’“iherezo ry’iminsi,” ishushanya ubuhanuzi bw’ibihe bwarangiye mu 1844, kuko nyuma y’aho igihe cy’ubuhanuzi kitari kuzongera kubaho. Imyaka ibihumbi bibiri na magana atatu, yari iyerekwa rya marah, risobanura kuboneka gutunguranye kwa Kristo mu buturo Bwera bwe, na yo yarangiye icyo gihe; kandi n’imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri y’uburakari bwa nyuma na yo yarangiye, nk’uko iminsi y’uburakari bwa mbere yari yararangiye mu gihe cy’iherezo mu 1798. “Nyuma y’iyo minsi,” nk’uko byavuzwe na Yeremiya, nyuma y’aho ni ko Pawulo yabivuzeho. Pawulo yerekeza kuri ayo magambo ya Yeremiya ngo “nyuma y’iyo minsi” incuro ebyiri, kuko Pawulo adasobanura gusa isezerano ryagombaga gushyirwaho “nyuma y’iyo minsi,” ahubwo ikirushijeho kuba ingenzi ni uko arimo agaragaza umurimo wa Kristo nk’Umutambyi Mukuru.

Imyaka magana abiri na makumyabiri ihuza ubuhanuzi bw’iyerekwa rya marah ryerekeye ukuboneka kwa Kristo n’ubuhanuzi bw’imyaka ibihumbi bibiri magana atanu na makumyabiri bw’iyerekwa rya chazon ry’amateka y’ubuhanuzi, ihuza, cyangwa se ikomatanya, intangiriro z’izo ngingo zombi z’ibihe by’ubuhanuzi, ikoresheje ihuriro ry’ikigereranyo rihagarariye ukwihuza kwa kamere-muntu n’ubumana, ari wo murimo Kristo asohoza mu kwezwa kuba mu gihe cy’umurimo wa marayika wa gatatu, kandi bikarangira ku isezerano agirana n’abihumbi ijana na mirongo ine na bane.

Iyererekwa rya chazon, ryerekana ukugandagurwa k’urusengero, ni iyerekwa ry’ubumuntu bwagandaguwe n’icyaha, uhereye ku bugome bwa Adamu mu Ngobyi ya Edeni; kandi iyerekwa rya marah, ryerekana umurimo wa Kristo wo gusubiza mu mwanya no kweza urusengero, byombi byasohoye ku wa 22 Ukwakira 1844. Hariho ubuhanuzi bubiri bw’imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri by’uburakari bw’Imana, bugaragaza ukugandagurwa kw’ingabo n’aheranda.

Izo buhanuzi zombi zigereranya ugukandamizwa kw’ikiremwamuntu, kuzagarurwa no kwerekanwa kwa marah. Uburakari bubiri bw’Imana ku bwoko Bwayo bugereranya uburakari ku bantu baguye, bari kuzarokorwa no kugarurwa gusa n’umurimo wa Kristo mu kongera kubaka no kweza urusengero rwaguye.

Ubwo burakari bubiri bugereranya kamere yo hejuru n’iyo hasi by’umuntu. Mu kugwa kwa Adamu, kamere yo hasi yafashe ubutegetsi ku kamere yo hejuru, kandi umugambi wa Kristo ku bantu wari uw’uko kamere yo hejuru yaganza kamere yo hasi. Mu kugwa kwa Adamu, kamere yo hejuru yatsinzwe n’irari rya kamere yo hasi, maze umugambi w’Imana urahindurwa. Ibi ni byo Bibiliya yita “guhinduka.” Guhinduka bisobanura gusubizwa kwa kamere yo hejuru mu mwanya wayo wo gutegeka kamere yo hasi. Guhindura ni ugusubiza ibintu uko byari biri, cyangwa kubihindukiza hejuru bikajya hasi.

Uburakari bwa mbere bwerekezwaga ku bwami bwo mu majyaruguru, bwari uburakari bwerekezwaga kuri kamere yo hasi yigaruriye kamere yo hejuru mu kugwa. Ubwo burakari bwaje mbere, kuko Kristo yafashe umurimo wo gucungura aho watangiriye bwa mbere rwose, kandi watangiranye no kwifuza kwa kamere yo hasi, ari ko kwifuza k’inda. Kristo yatangije umurimo We n’iminsi mirongo ine yo kwiyiriza ubusa.

Uburakari bwa kabiri bwari bwerekeye kamere isumba izindi, ihagarariwe n’ubwami bwo mu majyepfo, aho i Yerusalemu iherereye, akaba ari wo murwa Imana yahisemo ngo ihashyire izina ryayo. Ku wa 22 Ukwakira 1844, umurimo Kristo yashakaga gukora, n’umurimo ariho asohoza ubu, bigereranywa n’inkoni ebyiri za Ezekiyeli.

Iyo nkoni zombi za Ezekiyeli zihujwe zigahinduka inkoni imwe iteka ryose, biba bigaragaza isezerano aho Kristo akuraho ibyaha mu bwoko Bwe iteka ryose, kandi kamere yo hejuru n’iyo hasi zigasubizwa mu miterere yabyo y’urutonde rwiza rw’ubuyobozi, maze abantu bakongera kuba bazima rwose. Mu mimerere y’utarahinduka, kamere yo hasi y’umuntu, ishushanywa n’uburakari bwa mbere, yategekaga kamere yo hejuru y’umuntu ishushanywa n’uburakari bwa nyuma. Ni cyo cyatumye uburakari bwa mbere bwerekezwa ku bwami bwo mu majyaruguru, bwari mu buryo bw’akarere “hejuru” y’ubwami bwo mu majyepfo.

Iyo myaka magana abiri na makumyabiri ihuza rya yerekwa ryombi, marah na chazon, n’ubumana n’ubumuntu, mu ntangiriro zabyo zihuye, byose bihurira hamwe bikaba inkoni imwe igihe Kristo asoje umurimo w’umumarayika wa gatatu afatanyije n’ibihumbi ijana na mirongo ine na bine. Ni ubuhanuzi bw’uburakari bwa nyuma bwagenewe ubwami bw’amajyepfo bwahujwe n’ubuhanuzi bw’ukubonekera mu 1844, kuko isezerano ritanga ubwenge bushya mu gihe cyo guhinduka, ariko umubiri mushya (ubwami bw’amajyaruguru) usubizwaho gusa ku kuza kwa kabiri, mu kanya nk’ako guhumbya kw’ijisho.

Umurongo wa mirongo ine wa Daniyeli cumi n’umwe ugaragaza ibihe byombi by’iherezo, kandi mu kubikora ushimangira umurongo w’imbere n’uw’inyuma w’amateka y’ubuhanuzi mu gihe cy’amateka y’inyamaswa yo ku isi ivugwa mu Ibyahishuwe igice cya cumi na gatatu. Ukuri guhishurwa muri uwo murongo kugereranya byombi: umurongo w’imbere n’uw’inyuma w’ukuri Kristo yaje kumenyekanisha no gusohoza mu bwoko Bwe. Ukuri kuvuga ko ubumuntu bwifatanyije n’ubumana butakora icyaha kugereranywa n’umucyo ufitanye isano n’ingaruka zo guhishurwa kw’ubumenyi, kandi kugereranya ukuri kw’imbere kw’ubwoko bw’Imana mu minsi y’imperuka. Umucyo ugereranywa n’intambara iri hagati y’ububasha buyobora isi kuri Harumagedoni ni wo kuri kw’inyuma kw’ubwoko bw’Imana mu minsi y’imperuka.

Tuzakomeza iki cyigisho mu nyandiko ikurikira.