Eliya — Umubare wa Kane

Ubuhamya bwa Eliya butangira igihe atangaje ko hatazabaho imvura, keretse ku ijambo rye, mu gihe cy’imyaka itatu n’igice.

Iyo myaka itatu n’igice igereranya amateka ya Tiyatira kuva mu 538 kugeza mu 1798. Mu 1798, ku iherezo ry’igihe cy’amapfa, Eliya ahamagara Ahabu ngo aze i Karumeli. Ubutumwa bw’umumarayika wa mbere bwatangaje isaha y’urubanza rw’Imana ku wa 22 Ukwakira 1844. Ubutumwa bw’umumarayika wa mbere bwari itegeko ryahawe Ahabu ryo guhamagarira Abisirayeli bose i Karumeli.

Abisirayeli bose bakoraniye i Karumeli mu gihe cya Eliya, ari byo na byo byashushanyaga amateka ya William Miller igihe amatorero atatu yo mu Byahishuwe igice cya gatatu yakoranirizwaga hamwe. Itorero ryari ryarabanje guhungira mu butayu mu mwaka wa 538 kugira ngo rihunge itotezwa rya Yezebeli, nk’uko rishushanywa n’itorero rya Tiyatira, ryavuye mu butayu nk’igisekuru cyagombaga guhangana n’ubutumwa bwa Eliya, bushushanywa na William Miller. Hanyuma inyamaswa y’isi ibumbura umunwa wayo imira umwuzure w’itotezwa wari wararwoherejweho imyaka igihumbi na magana abiri na mirongo itandatu.

Mu buhanuzi, “kuvuga kw’ishyanga” ni igikorwa cy’inzego zaryo zishinga amategeko n’izicira imanza; kandi mu mwaka wa 1789 Leta Zunze Ubumwe z’Amerika zashyizeho inyandiko yera ari yo Itegeko Nshinga rya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, bityo zirinda uburenganzira n’umudendezo bikenewe kugira ngo habeho uburinzi bwo kutarenganywa n’abami b’i Burayi hamwe n’itorero Gatolika ry’ubuhakanyi.

Mu wa 1789, mbere gato y’uko itangira kugaragara uruhare rw’ubuhanuzi rwa Leta Zunze Ubumwe z’Amerika nk’ubwami bwa gatandatu bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya, yavugaga nk’Umwana w’Intama; ariko ku itegeko ryo ku Cyumweru izavuga nk’ikiyoka.

Intangiriro n’iherezo by’inyamaswa yo ku isi birangwa n’uko ivuga. Mu mwaka wa 1798, Ahabu ahamagara Abisirayeli bose ku musozi wa Karumeli, aho Eliya agiye gushyiraho ikigeragezo kugira ngo yerekane abareba niba Imana y’Abaheburayo cyangwa imana ya Yezebeli ari yo Mana y’ukuri. Yezebeli yari afite abahanuzi magana ane na mirongo itanu ba Baali n’abahanuzi magana ane b’Ashera. Ikigirwamana cy’ikinyoma Baali cyari ikigirwamana cy’umugabo, kandi ikigirwamana cy’ikinyoma Ashtaroti cyari ikigirwamana cy’umugore.

Ayo byiciro bibiri by’abahanuzi b’ibinyoma bishushanya ihuriro ry’itorero n’ubutegetsi, kuko mu buhanuzi iyo umugabo n’umugore bagereranyijwe hamwe, umugore agereranya itorero naho umugabo akagereranya ubutegetsi. Eliya yarushijwe umubare inshuro magana inani na mirongo itanu kuri imwe ubwo yahanganaga n’iryo huriro ritagatifu ry’itorero n’ubutegetsi, nk’uko ryashushanywaga n’ibigirwamana by’ibinyoma by’umugore n’umugabo kandi no n’urushako rwa Ahabu na Yezebeli. Ishusho ya Ahabu na Yezebeli y’itorero n’ubutegetsi igereranya kwangirika k’ihembe rya Republicanism, naho Bali na Ashtaroti bagashushanya kwangirika kw’ihembe rya Giprotestanti.

Ikibazo cyari imyigaragambyo ya Eliya irwanya idini ryanduye rigereranywa na Tiyatira mu Byahishuwe igice cya kabiri. Eliya yagereranyaga Umuporotesitanti, kuko igisobanuro rukumbi cy’Umuporotesitanti ari umuntu wigaragambya arwanya Roma. Imyigaragambyo ya Eliya igereranya kurwanya ihuriro ry’itorero na leta rishyirwa mu bikorwa n’ubufatanye butagatifu hagati ya leta yononekaye n’itorero ryononekaye.

Kurya bishushanya ubutumwa wemera, kandi ubutumwa butambiwe ibigirwamana bushushanya inyigisho za Gatolika, ari yo kimenyetso nyakuri cy’ugusenga ibigirwamana kw’ikizira. Abantu b’Imana bo mu Bihe by’Umwijima bari barageze aho bemera inyigisho nyinshi za gipagani za Gatolika, cyane cyane ugusenga izuba.

Ubusambanyi ni umubano utemewe n’amategeko, kandi mu buryo bw’ubuhanuzi bugereranya ishingiro nyakuri ry’ibyo Itegeko Nshinga ribuza: kwifatanya kw’itorero na Leta. Ahabu yari mu mubano utemewe n’amategeko na Yezebeli, kuko nk’umwami wa Isirayeli atagombaga kurongora umwamikazi w’umupagani. Yesu yagaragaje ko Yohana Umubatiza ari Eliya, kandi Yohana na we yahanganye n’uwo mubano utari uwera ubwo yacyahaga Herode azira kurongora Herodiya, umugore wa mwene se.

Guhangana kwa Eliya na Ahabu na Yezebeli kwabimburiye uguhangana kwa Yohana na Herode na Herodiya, kuko izo mibanire zombi zagereranyaga ubumwe butemewe bw’itorero n’ubutegetsi bwa Leta. Bafatanyije bagereranya ubutumwa bwa Eliya bw’abahumbi ijana na mirongo ine na bine bahangana n’ubupapa (Yezebeli na Herodiya), abami icumi bagereranya Umuryango w’Abibumbye (Ahabu na Herode), na Leta Zunze Ubumwe z’Amerika zigereranya umuhanuzi w’ibinyoma (abahanuzi b’ibinyoma bo ku Karumeli na Salome, umukobwa wa Herodiya).

Imiterere y’ubuhanuzi yabereye i Karumeli ikubiyemo uguharanira kwa Eliya Itegeko Nshinga rya Leta Zunze Ubumwe z’Amerika, rishyiraho ihame ryo gutandukanya itorero na leta.

Itegeko Nshinga yashyizeho ko amahembe abiri y’Uburipubulikani n’Ubuporotesitanti azahora atandukanijwe. Ariko Ibyahishuwe bigaragaza ko igihe Leta Zunze Ubumwe z’Amerika izavugira burundu nk’igisato, izabikora ubwo amatorero yateye ubuhakanyi yo muri Leta Zunze Ubumwe z’Amerika azafata ubutegetsi maze akiyunga na leta yateye ubuhakanyi.

Eliya ku Musozi wa Karumeli yagereranyaga umurimo w’Abamillerite, kandi Abamillerite bashyizweho nk’umuhanuzi w’ukuri mu buryo bunyuranye n’abari baherutse kuva munsi y’ubutegetsi bwa Gatolika, ariko bahitamo, binyuze mu kwanga kwabo umucyo w’umumarayika wa mbere, gusubira i Roma. Ni cyo cyatumye ubutumwa bw’umumarayika wa kabiri mu mpeshyi yo mu 1844 bwari bukubiyemo kugaragaza ko amadini y’Abaporotesitanti ari abakobwa ba Babuloni, naho Abamillerite bakaba ihembe nyakuri ry’Abaporotesitanti.

Igihe Imana yakuraga Isirayeli ya kera mu bubata bwo muri Egiputa ikabayobora ikanyuza mu mazi y’Inyanja Itukura, yatangije inzira y’ibigeragezo byagiye bikurikirana, yatangiriye ku kigeragezo cy’umunā wo mu ijuru.

Gutungurana kwabayeho ku itariki ya 22 Ukwakira 1844 kwagejeje ku gusobanukirwa ubuturo bwo mu ijuru, bityo bukomeza kugaragaza ikigeragezo cy’Isabato nk’uko ikigeragezo cya manu cyabaye icya mbere mu ruhererekane rw’ibigeragezo icumi byahawe Isirayeli ya kera.

Igihe Abaporotesitanti basohokaga mu Bihe by’Umwijima mu mwaka wa 1798 kandi igitabo cya Daniyeli kigafungurwa, ubwami bwa gatandatu bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya, ni ukuvuga inyamaswa ifite amahembe abiri ivuye mu isi ivugwa mu Ibyahishuwe igice cya cumi na gatatu, bwatangiye urugendo rwabwo mu mateka y’ubuhanuzi. Ubuporotesitanti bwashingiwe ku nyandiko yera yitwa Bibiliya Yera, kandi Repubulikanisimu yashingiwe ku nyandiko yera yitwa Itegeko Nshinga. Imana yari yarakuye itorero ryayo ryo mu butayu mu Bihe by’Umwijima, ariko nk’uko byagenze kuri Isirayeli ya kera mu gihe cy’uburetwa bwo mu Egiputa, itegeko ry’Isabato ryari ryaribagiranye. Nk’uko Isirayeli yambutse Inyanja Itukura igana aho amategeko yatangiriwe kuri Sinayi, ni ko Isirayeli ya none yambutse Atlantika igana ku wa 22 Ukwakira 1844, aho amategeko yari kongera guhishurwa. Uwiteka yongeye kubyutsa ubwoko bwagombaga kuba ababitsi b’amategeko ye, ababitsi b’ibyahishuwe bye by’ubuhanuzi, kandi bakambara umwambaro w’ubuporotesitanti. Isirayeli ya kera yahawe ibisate bibiri by’Amategeko Cumi nk’ikimenyetso cy’umurimo wayo wo kuba ababitsi b’amategeko ye, kandi Isirayeli ya none yahawe ibisate bibiri bya Habakuki nk’ikimenyetso cy’umurimo wayo wo kuba ababitsi b’Ijambo rye ry’ubuhanuzi.

Isirayeli ya none yagombaga kwikorera ayo matsinda yombi y’ameza abiri-abiri ubwo yatangaga ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu ku isi, ari bwo butumwa butangazwa n’abambaye umwambaro w’Ubuporotesitanti. Ubuporotesitanti bwavuye mu Bihe by’Umwijima icyo gihe ntibwari bwuzuye, nk’uko Isirayeli ya kera na yo itari yuzuye ubwo yambukaga inyanja Itukura. Ubuporotesitanti bwari bwaravuze ko intego yabwo ari Bibiliya na Bibiliya yonyine, ariko bwari bufite gusobanukirwa kutuzuye kw’Ijambo ry’Imana bitewe n’ibinyejana byinshi byo kurya inyigisho za gipagani za Kiliziya Gatolika y’i Roma (ibintu byatambiwe ibigirwamana). Imana yateganyaga ko Umuporotesitanti nyakuri azahagararira Ijambo ry’Imana ryose nk’uko rigereranywa n’“amategeko n’abahanuzi,” ayo matsinda yombi y’ameza abiri-abiri agaragaza umurimo w’ubwoko bw’Imana kimwe n’imico y’Imana. Umurimo w’umumarayika wa mbere wari uwo kubyara ubwoko bw’Abaporotesitanti nyakuri bwaba ari ababitsi b’itegeko ryayo kandi n’Ijambo ryayo ry’ubuhanuzi.

Umuburo ugomba kwamamazwa n’abamenyekanye nk’ababitsi b’amaseti abiri y’ameza abiri ni umuburo wo kwirinda kwakira ikimenyetso cya Gatolika. Uwo mwigaragambyo urwanya ubusabane butemewe bwa Ahabu na Yezebeli, kandi wagereranyijwe na Eliya ku Musozi Karumeli. Itangwa ry’ameza abiri y’amabuye ku Musozi Sinayi ryashushanyaga itangwa ry’ameza abiri y’umwenda ya Habakuki mu mateka yo kuva mu 1842 kugeza mu 1849. Ayo meza abiri ya Habakuki ni ikimenyetso cy’umubano w’isezerano hagati y’Imana n’ubwoko bwayo bw’Abaporotesitanti. Kwanga ayo meza byaba ari kimwe n’uko Isirayeli ya kera yanze amategeko y’Imana.

Abamillerite binjiye Ahera Cyane Cyera cyane, bahabwa umucyo w’Isabato, ariko igikorwa cyo kugeragezwa cyari kitararangira. Muri icyo gihe nyine, ihembe rya Repubulikanisimu na ryo ryari rikomeza kunyura muri ayo mateka nyine. Kandi ayo mahembe yombi yagombaga kugera ku ntambwe ikomeye mu rugendo rwayo rumwe mu mwaka wa 1863.

Ubutumwa bwa Eliya bwa Miller bwabyaye urugendo rw’iyezwa rugenda rutera imbere, bufite intego igambiriwe yo gushinga ihembe ry’Abaporotesitanti; kandi muri iyo mateka nyayo, ihembe ry’Abaripubulikani na ryo ryari rifitanye isano n’urugendo rugenda rutera imbere rw’iterambere rya politiki. Ayo mahembe yombi ari ku nyamaswa imwe yo ku isi, bityo agomba kugendera hamwe mu bumwe mu mateka yose y’iyo nyamaswa yo ku isi.

Ikimenyetso cya mbere cy’ubuhanuzi kiranga ihembe ry’Igihugu cy’inyamaswa y’isi ry’Abarepubulikani cyari igikorwa cyo gushyira Itegeko Nshinga mu bikorwa mu mwaka wa 1789. Mu 1798, (igihe cy’imperuka igihe igitabo cya Daniyeli cyakurwagamo ikimenyetso), inyamaswa y’isi yagombaga kuvuga ku ncuro ya mbere nk’ubwami bwa gatandatu bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya. Umwaka wa 1798 wari intangiriro ya Leta Zunze Ubumwe za Amerika nk’ubwami bwa gatandatu bw’ubuhanuzi bwa Bibiliya, kandi ukuvuga kwabayeho mu ntangiriro y’amateka y’inyamaswa y’isi mu 1798 kwari kugereranya igihe cya nyuma ubwo ubwami bwa gatandatu buzavuga, kandi icyo gihe kigaragazwa nk’ijwi ry’ikiyoka. Iyo dusuzumye amategeko yemejwe n’ihembe ry’Abarepubulikani muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika mu 1798, dukwiriye kwitega kubona ishusho y’igereranya ry’amategeko azemezwa afatanije n’itegeko ryo ku Cyumweru igihe Leta Zunze Ubumwe za Amerika zizavuga nk’ikiyoka. Mu gihe dusuzuma aya mategeko ane akurikira, ibaze niba ayo mategeko ane yemejwe mu 1798 afite ikimenyetso cy’ubuhanuzi cya Alufa na Omega?

Mu wa 1798, Leta Zunze Ubumwe za Amerika zashyizeho amategeko menshi akomeye azwi ku izina rya Alien and Sedition Acts. Ayo mategeko yari urukurikirane rw’amategeko ane yemejwe na Kongere yari igenzurwa n’Abafederalisite kandi ashyirwaho umukono kugira ngo abe amategeko na Perezida John Adams, perezida wa kabiri wa Leta Zunze Ubumwe za Amerika akaba n’uwabaye visi perezida wa George Washington.

Itegeko ry’Ikwemererwa Guhabwa Ubwenegihugu: Iri tegeko ryongereye igihe gisabwa cyo gutura ku bimukira kugira ngo bahabwe ubwenegihugu bwa Leta Zunze Ubumwe za Amerika, rikirambura riva ku myaka 5 rigera ku myaka 14. Ryari rigamije cyane cyane kugabanya uruhare rw’abimukira ba vuba, bakundaga kuba bari ku ruhande rw’ishyaka ritavuga rumwe n’ubutegetsi, ari ryo Democratic-Republicans.

Itegeko ry’Inshuti z’Abanyamahanga: Iri tegeko ryahaga Perezida ububasha bwo kwirukana mu gihugu abatari abenegihugu bafatwaga ko babangamiye umutekano wa Leta Zunze Ubumwe za Amerika mu gihe cy’amahoro. Ryemereraga Perezida gufata no kwirukana mu gihugu umunyamahanga wese atari umwenegihugu yabonaga ko ari umuntu uteje akaga.

Itegeko ry’Abanzi b’Abanyamahanga: Iri tegeko ryateganyaga ifatwa, ifungirwa, n’iyirukanwa ry’abaturage bo mu bihugu byari biri mu ntambara n’Amerika. Ryashyizweho nk’ingamba yo kwirinda mu bihe by’umwuka mubi n’impagarara byaranze impera z’imyaka ya 1790.

Itegeko ry’Ubwigomeke: Iri ni ryo ryateje impaka kurusha andi yose mu Mategeko y’Abanyamahanga n’Ubwigomeke. Ryagize icyaha gihanwa n’amategeko gutangaza inyandiko “z’ibinyoma, ziteye isoni, kandi zifite ubugome” zigamije kurwanya guverinoma cyangwa abayobozi bayo, hagamijwe kubasebya cyangwa kubatesha icyizere no kubashyira mu gasuzuguro. Abaryamaganaga babibonaga nk’igitero gitaziguye ku bwisanzure bwo kuvuga no ku bwisanzure bw’itangazamakuru.

Amategeko y’Abanyamahanga n’Ay’Ubugumutsi yateje impaka zikomeye cyane kandi avamo kurwanywa gukomeye n’Abademokarate-Repabulikani, bibwiraga ko ayo mategeko yarenze ku burenganzira bw’ingenzi bw’Itegeko Nshinga kandi ko yari agambiriye kwibasira ishyaka ryabo rya politiki. Bavugaga ko ayo mategeko yari abangamira Ivugururwa rya Mbere, rirengera ubwisanzure bwo kuvuga no kwandika mu itangazamakuru. Amaherezo, ayo mategeko yagize uruhare mu matora yo mu 1800, ubwo Thomas Jefferson n’Abademokarate-Repabulikani batsindaga umwanya w’Umukuru w’Igihugu na Kongere, bituma Itegeko ry’Ubugumutsi rivanwaho.

Ishyaka rya Democratic-Republican ryizeraga ko ayo mategeko yishe uburenganzira bw’ibanze burengerwa n’Itegeko Nshinga, kandi banizeraga ko ayo mategeko yari agambiriye kwibasira ishyaka rya politiki ritavuga rumwe na bo. Nta cyo bitwaye ko ayo mategeko yaje kuvanwaho cyangwa nyuma akarangira igihe cyayo, Alpha na Omega yerekana iherezo ihereye ku ntangiriro. Mu mateka aho ayo mategeko yashyizweho cyangwa “yavuzwe” kugira ngo abe itegeko, ishyaka rya Federalist ryahangwaga n’ishyaka ryitwaga Democrat-Republicans. Ihindagurika ry’ishyaka rya Democrat-Republican amaherezo ritanga ishyaka rya Republican. Ishyaka rya politiki ryishyize hamwe ahanini rishingiye ku myifatire yo kurwanya ubucakara.

Abanditsi b’amateka bagaragaza ko umwaka wa 1863 ari wo ngingo nyakuri yo hagati y’intambara y’abaturage, intambara yari ishingiye ku kibazo cy’ubucakara. Umwaka wa 1863 kandi ni ikimenyetso cy’inzira ku batwara ibendera rishya b’ihembe ry’Abaprotestanti, abo rero nyuma baje kwanga ubuhanuzi bwa mbere bw’igihe bwahawe Miller n’abamarayika (ubuhanuzi bw’“inshuro ndwi” bwo muri Abalewi makumyabiri na gatandatu). Mbese byaba ari impanuka isanzwe gusa ko ubuhanuzi bw’inshuro ndwi busanzwe bushingiye ku mategeko y’ubucakara yashyizweho mu gice kibanziriza icyo cyo muri Abalewi? “Umuvumo” ugaragazwa n’izo “nshuro ndwi” wari isezerano ry’uko, niba amategeko y’isezerano yo mu gice cya makumyabiri na gatanu yari kuzagomorwa, Isirayeli yari kurangiza amateka yayo isubiye mu bucakara yavanywemo igihe yatangiraga urugendo rwayo ku Nyanja Itukura.

Kuva mu wa 1798 kugeza mu wa 1863, ishyaka rya politiki ryari ishyaka rya Democratic–Republican ryanyuze mu ruhererekane rw’iyungururwa cyangwa kunyeganyezwa. Uhereye mu wa 1798, kandi cyane cyane uhereye ku wa 11 Kanama 1840 kugeza mu wa 1863, urug movement rwa Millerite rwanyuze mu ruhererekane rw’iyungururwa n’ukunyeganyezwa.

Ishyaka ya Demokarate-Republika, yari imwe mu mashyaka ya politiki ya mbere muri Leta Zunze Ubumwe za Amerika, ntiyahindutse mu buryo butaziguye ngo ibe Ishyaka rya Republika ryo muri iki gihe nk’uko riri uyu munsi. Ahubwo, yanyuze mu ruhererekane rw’impinduka no kwicamo ibice uko igihe cyagendaga gihita, bikaza kurangira bitumye havuka amashyaka menshi ya politiki atandukanye mbere y’uko Ishyaka rya Republika rivuka.

Ishyaka rya Demokarasi na Repubulika, rikunze gufatanywa na Thomas Jefferson na James Madison, ryashinzwe mu mpera z’ikinyejana cya 18 nk’igisubizo ku Ishyaka ry’Aba-Federaliste. Aba-Demokarasi na Repubulika bashyigikiraga isobanura rikakaye ry’Itegeko Nshinga, uburenganzira bw’intara, n’inyungu z’ubuhinzi.

Ariko, mu myaka ya 1820, Ishyaka rya Demokarasi n’Abarepubulikani ryatangiye gucikamo ibice hakurikijwe uturere n’imyumvire ya politiki. Ugucikamo ibice kw’ibanze kwabaye mu gihe cyiswe Era of Good Feelings (1817–1825), ubwo haburaga abatavuga rumwe bikomeye n’ubutegetsi bwa James Monroe. Icyo gihe cy’umutekano wa politiki cyagize uruhare mu gucika intege kw’Ishyaka rya Demokarasi n’Abarepubulikani. Amaherezo iryo shyaka ryacitsemo udutsiko twinshi, riza kuvamo amatsinda ya politiki akurikira:

Ishyaka rya Demokarasi: Abakurikira ba Andrew Jackson, wabaye perezida wa karindwi mu 1829, ni bo bashinze Ishyaka rya Demokarasi. Abademokarate bo ku gihe cya Jackson bashyigikiraga ubutegetsi bukomeye bw’urwego nyobozi, kwaguka berekeza iburengerazuba, n’itangwa ry’uburenganzira bwo gutora ku rugero rwagutse ku bagabo b’abazungu.

Ishyaka ry’Igihugu ry’Abaripubulikani: Iri shyaka ryavutse risubiza ku butegetsi bwa Andrew Jackson, nyuma riza kwifatanya n’andi matsinda yarwanyaga Jackson kugira ngo ribe Ishyaka rya Whig. Muri rusange, Abaripubulikani b’Igihugu bashyigikiraga cyane ubutegetsi bukomeye bwa leta nkuru n’iterambere ry’ubukungu.

Ishyaka Rirwanya Ubwiyunge bw’Abafreemasoni: Iri ryari ishaka rya politiki rimaze igihe gito, ryavutse mu myaka ya 1820, cyane cyane risubiza impungenge zari zihari ku byerekeye ingaruka z’umuryango w’ibanga w’Abafreemasoni. Ryinjiyemo bamwe mu bahoze mu ishyaka ry’Aba-Democratic-Republicans.

Ishyaka ry’Abawigi: Ryashinzwe mu myaka ya 1830, Abawigi barimo abahoze ari Abarepubulikani b’Igihugu, Abatavuga rumwe n’Abamasoni, n’andi matsinda y’abatavuga rumwe n’ubutegetsi. Barangwaga no kurwanya politiki za Jackson, gushyigikira ubutegetsi bukomeye bwa leta nkuru, no guteza imbere iterambere ry’inganda n’ubukungu.

Ishyaka rya Repubulikani rya none ryashinzwe mu myaka ya 1850 nk’igisubizo kiziguye ku makimbirane yari agenda yiyongera hagati y’uturere ku kibazo cy’ubucakara. Ryakiriye abahoze mu Ishyaka rya Whig, Abademokarate barwanyaga ubucakara, abo muri Free Soil, n’abandi barwanyaga kwagura ubucakara bukagera mu turere dushya. Umukandida wa mbere w’Ishyaka rya Repubulikani ku mwanya wa perezida, John C. Fremont, yiyamamaje mu matora yo mu 1856, kandi umukandida waryo wa mbere wabashije gutsinda, Abraham Lincoln, yatorewe uwo mwanya mu 1860. Bityo rero, Ishyaka rya Repubulikani ryavutse ritandukanije n’umurage wa Democratic-Republican kandi rigira inzira yariryo yihariye mu mateka ya politiki y’Amerika.

Mu 1860, ishyaka rya Repubulikani ryatoreye perezida waryo wa mbere. Ryari rishingiye ku ihuriro ry’amashyaka ya politiki yarwanyaga ubucakara. Mu 1863 Itangazo ry’Ubwigenge bw’Abacakara “ryavuze” rikuraho ubucakara. Mu 1863 ihembe rya Repubulikani, icyo gihe ryahagarariwe n’ishyaka rya Repubulikani, “ryavuze” rikuraho ubucakara, mu gihe ihembe ry’Abaporotesitanti ryaretse kuba umuryango w’uguhaguruka maze rihinduka Itorero ry’Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi. Umuryango w’Abamillerite warangiye mu buryo bwemewe n’amategeko no ku mugaragaro muri Gicurasi 1863, kandi muri uwo mwaka indahiro ya Mose, ari yo buhanuzi bw’ubucakara, yaranzwe. Ufite ugutwi, niyumve.

Kuri iyi ngingo, byaba bifite umumaro gutanga incamake ngufi y’“indahiro ya Mose” nk’uko yiswe n’umuhanuzi Daniyeli.

William Miller, wayoborwaga na Gaburiyeli n’izindi marayika mu gihe yigaga Ijambo ry’Imana, yabanje kuyoborwa ku “bihe birindwi” byo mu Balewi makumyabiri na gatandatu. Ubuhamya bwa Miller ni uko mu kwiga kwe Bibiliya, yatangiriye mu gitabo cy’Itangiriro, bityo rero biragaragara ko yageze mu Balewi mbere cyane y’uko agera ku myaka ibihumbi bibiri na magana atatu yo muri Daniyeli igice cya munani n’umurongo wa cumi na kane. Yakoresheje gusa Bibiliya n’urutonde rw’amagambo rwa Cruden.

Igitabo cya Cruden cy’amagambo ahuje n’ayo muri Bibiliya nta byerekezo gifite ku magambo y’Igiheburayo cyangwa ay’Ikigereki nyuma yaho yahinduwe mu Cyongereza cya Bibiliya ya King James. Miller yafataga “imiterere y’ibivugwa” y’umurongo yigaga nk’iyamuyobora mu gusobanukirwa ijambo cyangwa igice cy’Ibyanditswe. Ku byerekeye uko yasobanukiwe “ibihe birindwi,” biroroshye cyane kubona ko imiterere y’ibivugwa ku “bihe birindwi” byo mu gice cya makumyabiri na gatandatu cy’Abalewi ari igice cya makumyabiri na gatanu.

Igice cya makumyabiri na gatanu gisobanura iby’ikiruhuko cy’ubutaka, Umwaka wa Yubile n’amategeko agenga uburetwa. Amategeko yo mu gice cya makumyabiri na gatanu ni igice cy’“amategeko ya Mose umugaragu w’Imana” azana umugisha iyo yubahirijwe, kandi akazana “umuvumo” iyo atubahirijwe. Mu gice cya makumyabiri na gatandatu, umuvumo wa “incuro ndwi” uhwanye n’imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri, kandi ushyirwa mu rwego rw’imvugiro igaragara rw’amategeko yerekeye ikiruhuko cy’ubutaka n’amahame y’uburetwa. Mu gice cya makumyabiri na gatandatu, icyo gihano cyitwa “impaka z’isezerano ryanjye.”

Mu buryo bw’iyi ngingo, “isezerano” Imana ifitiyeho “impaka” ni rya sezerano ryari ryamaze kuvugwa mbere mu gice cya makumyabiri na gatanu. Igihano cy’izo “nshuro zirindwi” cyitwa “impaka z’” “isezerano” ry’Imana, kandi “umuvumo” urifatanije na ryo ni uko Isirayeli “izagabizwa mu maboko y’” abanzi bayo; kandi nimara kugera mu gihugu cy’abanzi bayo, (nk’uko byagenze kuri Daniyeli) Isirayeli izahinduka imbata z’abanzi bayo.

Igihe Mose yandikaga Abalewi makumyabiri na gatandatu, Isirayeli ya kera yari imaze gukizwa uburetwa bwo muri Egiputa, kandi amahame y’uburetwa agaragazwa mu gice cya makumyabiri na gatanu yari kuzazana umugisha cyangwa umuvumo. Isirayeli ya kera ntiyigeze yubahiriza amategeko ya Yubile, kandi amaherezo ubwami bwombi, ubw’amajyaruguru n’ubw’amajyepfo, bwaratatanyijwe “incuro zirindwi,” bisohoza ibyo Daniyeli yise “umuvumo wa Mose.”

Umubano w’isezerano hagati y’Imana na Isirayeli wari watangiye mu gihe cy’uburetwa bwabo muri Egiputa, warangiye mu gihe cy’uburetwa bwabo bwa Ashuri n’ubwa Babuloni. “Ibihe birindwi” byagiriye ubwami bw’amajyaruguru byarangiye mu 1798, kandi “ibihe birindwi” byagiriye ubwami bw’amajyepfo byarangiye mu 1844. Intangiriro y’ibyo bihe byombi birindwi igaragazwa muri Yesaya igice cya karindwi n’ubuhanuzi bw’imyaka mirongo itandatu n’itanu, bwatangajwe na Yesaya ku mwami Ahazi w’u Buyuda mu 742 BC.

Yesaya yari yaragaragaje ko “mu gihe cy’imyaka” mirongo itandatu n’itanu uhereye igihe ubwo buhanuzi bwatangirwaga mu wa 742 mbere ya Kristo, ubwami bwo mu majyaruguru bwari kuzamenagurwa. Nyuma y’imyaka cumi n’icyenda, mu wa 723 mbere ya Kristo, ubwami bwo mu majyaruguru bwa Isirayeli bwajyanywe mu bunyage n’umwami wa Ashuri, maze nyuma y’imyaka mirongo ine n’itandatu, umwami wa Babuloni ajyana ubwami bwo mu majyepfo bwa Yuda mu bunyage mu wa 677 mbere ya Kristo. Ubu buhanuzi bw’imyaka mirongo itandatu n’itanu butanga ibimenyetso ndangamateka bitandatu. Icya mbere ni umwaka wa 742 mbere ya Kristo, ari wo iryo hanuzi ryatangarijwemo. Nyuma y’imyaka cumi n’icyenda, mu wa 723 mbere ya Kristo, ubwami bwo mu majyaruguru bwajyanywe mu bunyage n’Abashuri. Nyuma y’imyaka mirongo ine n’itandatu, mu wa 677 mbere ya Kristo, ubwami bwo mu majyepfo bwajyanywe mu bunyage n’Abanyababuloni. Hanyuma imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri ya mbere yatangiye mu wa 723 mbere ya Kristo irangira mu wa 1798. Hanyuma mu wa 1844, imyaka ibihumbi bibiri na magana atanu na makumyabiri yatangiye mu wa 677 mbere ya Kristo yarasojwe. Uhereye mu wa 1844, ubwo buhanuzi bwarakomeje indi myaka cumi n’icyenda bugera mu wa 1863 kugira ngo bwuzuze imiterere yose y’ubuhanuzi, kuko ubwo Alufa na Omega yashyiragaho imyaka cumi n’icyenda ngo itangize imiterere y’ubuhanuzi, hagombaga no kubaho imyaka cumi n’icyenda kugira ngo bugere ku iherezo ryabwo.

Isirayeli ya kera yarokowe ikurwa mu bucakara bwo muri Egiputa, kandi binyuze mu kutumvira ubwami bwo mu majyaruguru n’ubwo mu majyepfo byombi byasubijwe mu bucakara. Ubuhanuzi burarenga amateka y’ubuhanuzi ya Isirayeli ya kera nyakuri bukagera kuri Isirayeli ya none yo mu mwuka, kandi muri uko kubigenza, insanganyamatsiko y’ibimenyetso byose by’ubuhanuzi ni ubucakara.

Ubuhanuzi bwo muri Yesaya igice cya karindwi bwashyikirijwe umwami mubi Ahazi na Yesaya mu mwaka wa 742 mbere ya Kristo, igihe intambara y’abenegihugu yari yegereje hagati y’amajyaruguru n’amajyepfo yatangiraga kumenyekana. Ubwami bwo mu majyepfo bwa Ahazi bwari igihugu cy’ukuri cy’ubwiza cya Isirayeli ya kera. Mu 1798, igihugu cy’umwuka cy’ubwiza cyo mu buhanuzi bwa Bibiliya cyatangiye gutegeka nk’ubwami bwa gatandatu bwo mu buhanuzi bwa Bibiliya. Igihe ibihe birindwi byaciriwe igihugu cy’ukuri cy’ubwiza byarangiraga mu 1844, habayeho, nk’uko byari bimeze mu mateka y’umwami Ahazi, intambara y’abenegihugu yari yegereje. Kugera mu 1844, imivurungano y’amashyaka ya politiki asenyuka kandi agashyiraho ubufatanye yari hafi kuba yaratuje rwose mu byiciro bibiri by’imyumvire ya politiki. Ku birebana n’ubucakara, Abademokarate bashyigikiraga ubucakara, naho Abarepubulikani bakaburwanya. Kuva mu 1798 kugeza intambara y’abenegihugu yatangira mu 1860, gahunda yo guteza imbere ibyiciro bibiri by’amashyaka ya politiki yari yararangije gukomera.

Ahazi yagereranyaga igihugu cy’icyubahiro gisanzwe, bityo agereranya n’igihugu cy’icyubahiro cyo mu buryo bw’umwuka. Amateka ya Ahazi agereranya amateka y’ubuhanuzi aho ubuhanuzi bwatangajwe mu wa 742 mbere ya Kristo, bityo agereranya amateka aho ubuhanuzi bwarangiriye. Mu mateka y’itangiriro, ubwami bw’amajyaruguru bwari bugizwe n’imiryango icumi bwari bwaritandukanije n’indi miryango ibiri mu kwinubira ubutegetsi bwashyizweho n’Imana bw’iyo miryango ibiri y’amajyepfo. Iyo miryango icumi y’amajyaruguru yari yarashyizeho ihuriro na Siriya, bigereranya ubumwe buri hagati y’ihuriro ry’amajyepfo n’ububasha bugereranywa mu buryo bw’ikimenyetso na Siriya.

Iyi ncamake ngufi iragaragaza ko ya “bihe birindwi” byo muri Abalewi makumyabiri na gatandatu ari isezerano ry’isezerano rishyiraho umugisha ku kumvira, cyangwa “umuvumo” w’uburetwa ku kutumvira. Ubwami bwo mu majyaruguru n’ubwo mu majyepfo byatangiriye hamwe ari ishyanga rimwe ryakijijwe rikurwa mu bubata, hanyuma ku mpera zabyo buri kimwe kigashyikirizwa kongera kujyanwa mu bubata.

Imyaka mirongo itandatu n’itanu yo ku iherezo ry’ubwo buhanuzi bw’uburetwa yarangiye Isirayeli yo mu mwuka iri mu gihugu cy’icyubahiro cyo mu mwuka, rwagati rwose mu ntambara y’abanyagihugu y’amajyaruguru irwanya amajyepfo. Abahanganye muri iyo ntambara y’abanyagihugu bari ubwami bwashyizeho ihuriro ry’ibihugu bugatandukana n’ubutegetsi bwashyizweho n’Imana bwari buri mu bwami bwari buburwanya.

Kuva mu wa 1798 kugeza ku ntambara y’abaturage, ihembe rya Repubulikanisimu ryanyujijwe mu nzira yatumye haboneka ibyiciro bibiri by’abahanganye mu bya politiki bigereranya impande ebyiri z’ibibazo by’ubucakara. Abahanganye bashyigikiraga ubucakara, bashakaga gukomeza uwo mugenzo w’ubucakara, batsinzwe urwo rugamba.

Kuva mu wa 1798 kugeza ku ntambara y’abenegihugu, ihembe rya Giprotesitanti ryanyujijwe mu nzira yavuyemo ibyiciro bibiri by’abarwanyaga mu by’idini, byagereranyaga impande ebyiri z’ibibazo by’ubucakara. Abarwanyaga bashyigikiraga ubucakara, bashakaga gukomeza imyumvire y’umwimerere y’ubuhanuzi bw’ubucakara, batsinzwe muri urwo rugamba.

Mu wa 1863, ihembe rya Repubulikaniyisimu ryashoboye kwamagana umugenzo w’ubucakara.

Mu 1863 ihembe ry’Ubuporotesitanti ryashoboye kwanga ubuhanuzi bw’ubucakara.

Kubigenza batyo banze umurimo wa Miller, Eliya w’igihe cye. Kubigenza batyo kandi banze “indahiro ya Mose,” ibuye ry’ifatizo ry’igihe cyabo. Nuko Mose na Eliya baranzwe icyo gihe, kugira ngo bazagaruke ku wa 11 Nzeri 2001.

Alufa na Omega, umunyabumenyi w’indimi utangaje, yanditse umukono We w’ubumana mu buhanuzi bw’igihe bwose bw’“indahiro ya Mose” We ubwe yatangaje ari Palmoni, Ubarura mu buryo butangaje. Nimutizera, ni ukuri ntimuzakomezwa.