Ukuri ni Iki? – Nomero ya Mbere

Mbere y’uko twinjira mu ngingo y’icyo ari ukuri, twibutse ko twatangiye ubu bushakashatsi duhereye ku mirongo itatu ya mbere y’Ibyahishuwe igice cya mbere, hanyuma nyuma yaho twongeraho inyandiko ivuga kuri Eliya. Intego nke z’aya masomo ni ukugaragaza uruhare rwa Leta Zunze Ubumwe za Amerika mu buhanuzi, guhingura ubutumwa bw’Ibyahishuwe bya Yesu Kristo, kumenya uruhare rw’abahanuzi nk’ibimenyetso by’ubwoko bw’Imana, no kuzirikana ku ngaruka zikubiye mu cyo bivuga ko Yesu ari Alufa. Twerekanye ko imirongo itatu ya mbere y’Ibyahishuwe ihura kandi igahuza n’imirongo ya nyuma y’Ibyahishuwe, kandi muri ibyo byombi, mu ntangiriro no ku iherezo, Yesu yivuga ko ari Alufa na Omega, itangiriro n’iherezo, uwa mbere n’uwa nyuma.

Twakoresheje ikiganiro kigufi kivuga kuri Eliya mu nyigisho ya kabiri kugira ngo twerekane ko imirongo ibanza ya Bibiliya ihuje n’imirongo isoza y’Isezerano rya Kera n’Isezerano Rishya, kandi byongeye ko n’imirongo ibanza y’Isezerano Rishya ihuje n’intangiriro cyangwa n’iherezo ry’uburyo ubwo ari bwo bwose wahitamo kureberamo Bibiliya, yaba muri rusange uko yakabaye yose cyangwa nk’Amasezerano abiri.

Ikindi kintu dushaka kurushaho gusobanukirwa ni uko Ubumana bwakoze umurimo wo guhishura buhoro buhoro Ubumana mu mateka yose. Ni cyo gituma twagaragaje ko uko igihe gikomeza kugenda mu nsanganyamatsiko ya Bibiliya yerekeye amateka y’isezerano, Imana yagiye intambwe ku yindi ihishura cyane kurushaho imico yayo ikoresheje ibimenyetso biri mu mazina yayo anyuranye. Imana Ishoborabyose yavuganye na Aburahamu, kandi iyo Mana ni yo yavuganye na Mose, ariko ibwira Mose ko uhereye ubwo izina ryayo ryari rigiye kumenyekana ko ari Yehova. Hanyuma Kristo aza, Yimenyekanisha akoresheje izina ritari rizwi mu Isezerano rya Kera, keretse aho iryo zina ryavuzwe inshuro imwe n’Umunyababuloni mu gice cya gatatu cya Daniyeli. Yesu ntiyagaragaje gusa ko ari Umwana w’ikinege wa Se, ahubwo kandi muri ayo mateka yihariye y’isezerano Yiyerekanye nk’Umwana w’Umuntu. Imana kandi yahaye Adivantisime y’Abamilerite izina igihe Yajyanaga mu isezerano n’intangiriro ya Adivantisime.

Izina Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi bahawe, bahawe n’Umwami, kandi mushiki wacu White akunze kwita Abadiventisiti ubwoko bw’Imana bwitiriwe izina ryayo. “Kwitirirwa izina” bisobanura guhabwa izina. Amatorero yombi yonyine mushiki wacu White agaragaza ko ari ubwoko bw’Imana bwitiriwe izina ryayo ni Isirayeli ya kera na Isirayeli ya none.

Nuko rero, uko dukomeza mu nyigisho yacu y’igitabo cy’Ibyahishuwe, ndatanga igitekerezo cy’uko “izina rishya” rihishurirwa Abanyafiladelifiya, na bo kandi bakerekanwa nk’abihumbi ijana na mirongo ine na bine, ari igice gikomeye cy’ibanga ry’ubuhanuzi rishyirwa ahagaragara gato mbere y’uko igihe cy’imbabazi kirangira.

Ubutumwa bwa nyuma bw’umuburo ni ubutumwa bw’Ibyahishuwe bya Yesu Kristo, kandi ni uguhishurwa kw’imico ye.

Dufite byinshi cyane byo kwandika no gushyira mu nyandiko ku byerekeye Yesu nk’Ijambo, ariko noneho tugiye gufata ijambo “ukuri.” Gusobanukirwa “ukuri,” ndetse n’ijambo “ukuri,” kimwe n’inyuguti zikoreshwa mu kubumba “ijambo ry’ukuri,” ni ugusobanukirwa imico ya Kristo.

Ijambo ry’Ikigereki ryahinduwemo “ukuri” muri uwo murongo rikomoka ku jambo ry’Igiheburayo, na ryo rikaba ari inyuguti, ndetse rikaba n’umubare. Inyuguti ya mbere y’inyuguti z’Igiheburayo ni “aleph.” Mu by’ukuri, inyuguti ebyiri za mbere z’inyuguti z’Igiheburayo ni “aleph” na “beth,” kandi zisa cyane n’inyuguti ebyiri za mbere z’Ikigereki ari zo alpha na beta. Hamwe zigize umuzi w’ijambo “alphabet.” Bityo rero ijambo “alpha” (rikomoka ku nyuguti y’Igiheburayo aleph) rikoreshwa nk’inyuguti, ijambo, umubare kandi nanone nk’imwe mu mazina menshi ya Yesu.

Igihe Pilato yabazaga ikibazo ati: “Ukuri ni iki?” Yesu yari yarangije kumubwira ko impamvu “yaje mu isi,” kandi n’impamvu “yabyawe,” yari iyo guhamya “ukuri.” Yongeyeho ati: “umuntu wese ukomoka ku kuri yumva” ijwi Rye.

UKURI: G225—Bikomotse kuri G227; ukuri: – ukuri, X by’ukuri, ukuri, ukuri nyako. G227—Bikomotse kuri G1 (nk’agace gahakana) na G2990; ukuri (nk’ibidahishwe): – ukuri, by’ukuri, ukuri. G1; Α. Bikomoka mu Giheburayo; inyuguti ya mbere y’urutonde rw’inyuguti: mu buryo bw’ikigereranyo gusa (bitewe no gukoreshwa kwayo nk’umubare) iya mbere. Alufa.

Ubwo Yesu yavugaga ati “Ndi… ukuri.” Yavugaga ko ari inyuguti, umubare n’ijambo ry’inyuguti alufa, kandi ijambo alufa, n’umubare alufa byose ari “ukuri.” Mu gitabo cya Daniyeli, Kristo yihishuye nk’Umubarurabwenge w’Igitangaza, ari byo bisobanuro by’ijambo ry’Igiheburayo “Palmoni,” ryahinduwemo ngo “uwo wera wizewe wavugaga,” muri Daniyeli umunani.

Uwo “wera” uvugwa mu murongo wa cumi na gatatu ni “Palmoni” — umubarura w’igitangaza, cyangwa umubarura w’amayobera. Iyi mirongo yombi ni ho ubuhanuzi bw’imyaka 2300 n’ubuhanuzi bubiri bw’imyaka 2520 bishyirwa ahagaragara. Imyaka 2300 yerekeye “Ahera,” naho ubuhanuzi bubiri bw’imyaka 2520 bukareba “ingabo,” kuko Ahera n’ingabo byombi byagombaga gukandagirizwa n’i Roma. Ubuhanuzi bw’imyaka 2520 bugaragaza ugukandagirizwa kw’Ahera h’Imana n’ubwoko bwayo. Ubuhanuzi butatu bwimbitse, buhujwe hagati yabwo, bushingiye ku gihe, buri aho muri Bibiliya Yesu yimenyekanisha nk’umubarura w’igitangaza w’amayobera. Si uko gusa yahisemo iyi mirongo yombi ngo yimenyekanishe nk’Umutware w’igihe, ahubwo iyi mirongo yombi yihishuriramo igaragaza igihe yari kuzagiraniramo isezerano na Isirayeli ya none yo mu buryo bw’umwuka, kandi iyo mirongo yombi ni yo shingiro n’inkingi nkuru by’Ubwadivantisiti.

Mu gihe cy’iherezo mu 1798, igitabo cya Daniyeli cyakuweho ikimenyetso, kandi ubutumwa bw’umumarayika wa mbere bwinjira mu mateka, bugaragaza ukwiyongera kw’ubumenyi bw’ubuhanuzi kwabayeho mu gihe cy’umuryango wa Millerite, ari na byo byari intangiriro y’Abadivantisiti b’Umunsi wa Karindwi. Igihe igitabo cya Daniyeli cyakurwagaho ikimenyetso ku ba-Millerite, ubutumwa bwaturutse kuri Palmoni—butumwa bw’igihe—bwarumviswe. Ijambo ry’Imana ntiryigera ritsindwa, kandi buri gihe rihuza iherezo n’itangiriro. Bityo rero, ku iherezo ry’Abadivantisiti nta gushidikanya hazabaho ihishurirwa ry’imico Ye, nk’uko byagenze mu mateka y’aba-Millerite. Uko kuri gushingiye ku ntangiriro n’iherezo by’Abadivantisiti, ariko kandi gushingiye no ku isano ryavuzwe hagati y’igitabo cya Daniyeli n’igitabo cy’Ibyahishuwe. Daniyeli n’Ibyahishuwe bigereranywa n’igitabo kimwe, kandi muri uko kugereranywa ni abahamya babiri, uwa mbere akaba Daniyeli, naho uwa nyuma akaba Ibyahishuwe.

Daniyeli n’Ibyahishuwe ni ibitabo bibiri nyamara bikaba igitabo kimwe, nk’uko Bibiliya ari igitabo kimwe kigabanyijemo Isezerano rya Kera n’Isezerano Rishya, cyangwa intangiriro n’iherezo. Mu Byahishuwe igice cya cumi na kimwe, abahamya babiri berekanwa nka Mose na Eliya ni Isezerano rya Kera n’Isezerano Rishya.

Daniyeli na Yohana ni abagabo babiri b’abahamya, bombi barahiganyijwe, bombi barajyanwa mu bunyage, bombi bahabwa umurongo umwe w’amateka y’ubuhanuzi wo kwandika, bombi bahagarariye abo ijana na mirongo ine na bane, bombi babayeho nyuma y’irimbuka rya Yerusalemu, bombi bakaba ibimenyetso by’urupfu n’izuka, (Yohana avanywe mu mavuta abira na Daniyeli mu rwobo rw’intare).

Daniyeli agaragaza ihishurirwa ryihariye ry’imico ya Kristo, kandi abikora mu mirongo ibiri i Buhumekero bwita “inkingi nkuru n’ishingiro” by’itorero ry’Abadivantisiti b’Umunsi wa Karindwi. Iyo mirongo yombi yari “ibuye risoza inyubako” ari ryo buye rya nyuma ryashyizwe ku musingi wagereranywaga n’imirimo ya William Miller. Iryo buye risoza inyubako ryazanye kumenya ubuturo bwo mu ijuru, amategeko y’Imana, Isabato, urubanza rw’iperereza, n’abamarayika batatu bo mu Ibyahishuwe igice cya cumi na kane. Daniyeli ni intangiriro y’igitabo, Yohana ni iherezo.

Ibyanditswe bya Yohana bizagaragaza ihishurwa ry’imico ya Kristo ku iherezo ry’Adiventisime. Mu ntangiriro za Isirayeli ya none, Yihishuye nk’Umubari utangaje, Umuremyi wa byose birebana n’imibare; kandi ku iherezo rya Isirayeli ya none arimo Yihishura nk’impuguke itangaje mu by’indimi. Ni We Muremyi wa byose bifitanye isano n’ururimi, haba imiterere yarwo, amategeko y’ikibonezamvugo, amagambo, ndetse n’inyuguti z’inyuguti shingiro. Yaremye itumanaho rikorwa n’amagambo, rigengwa n’amategeko y’ikibonezamvugo, ryaba iryanditswe cyangwa irivugwa, ryandikwa hakoreshejwe inyuguti z’inyuguti shingiro zashyizweho nk’uko yabigeneye; kandi ibirenze ibyo byose—ni We Jambo. Binyuze muri iryo Jambo ahindura Abalawodikiya bahumye kandi batiteguye akabagira Abafiladelufiya bejejwe.

Ijambo ryahinduwemo ngo “kweza” risobanura kugira uwera. Abo ibihumbi ijana na mirongo ine na bine bazaba bera, kandi bazaba bageze kuri iyo mimerere y’imico binyuze mu “kuri,” cyangwa se wakavuga uti, binyuze mu “Ijambo” rye, kuko Yesu ari we Jambo kandi ni we kuri.

Zirikana ko iki ari cyo cya mbere Yohana yanditse mu Butumwa bwe bwiza. Birumvikana ko bihura n’icyanditswe cya mbere cyanditswe mu Itangiriro. Byongera ku buhamya, bikarushaho kugaragaza mu buryo busobanutse ibyavuzwe mu Itangiriro igice cya mbere.

Ijambo ryahinduwemo “Imana” mu murongo wa mbere riri mu bwinshi, bityo rikerekana uhereye mu “itangiriro” ubwaryo ko Imana atari imwe gusa. “Mu itangiriro” mu Ivanjili ya Yohana, Jambo yari kumwe n’Imana kandi yari Imana. Kandi Jambo yari Umuremyi.

Yesu ni Jambo, kandi yatanze Bibiliya biciye mu guhuza ubumana n’ubuntu—ubumana bugereranywa na Mwuka Wera, n’ubuntu mu muntu w’abanditse amagambo ari mu bitabo byagombaga koherezwa mu matorero. Ni cyo gituma Bibiliya ari uguhuriza hamwe ubumana n’ubuntu nk’uko Yesu ari. Bibiliya rero, nubwo mu kuyandika habayeho uruhare rw’abantu baguye, b’abanyamubiri, ni iyera; kandi n’abagabo bayanditse na bo bari abera.

Nubwo abahanuzi bari abantu bera, bari bagikiri abantu bacumuye, kuko bose bakoze icyaha kandi ntibashyikira ubwiza bw’Imana. Nyamara, Bibiliya ni uruvange rw’ubumana n’ubumuntu, kandi ni iyera, kuko Ijambo ry’Imana ryaje kugaragaza mu mibereho Yaryo no mu Ijambo Ryayo ryanditswe ko ubumuntu bwahujwe n’ubumana butica icyaha. Iby’ukuri kuri Bibiliya ni na byo kuri Kristo, kuko ari we Bibiliya.

Yesu yambaye kamere y’icyaha, nyamara ntiyigeze akora icyaha; bityo atanga urugero rw’uko ubumuntu bwahujwe n’ubumana budakora icyaha.

Yesu ni Jambo, kandi Yesu na Bibiliya vyose ni uruvange rw’ubumuntu n’ubumana. Igihe Yesu yateranya Bibiliya mu binjana vyose, yashize amategeko muri Bibiliya kugira ngo abashaka kwumva bumve. Ayo mategeko agenga Bibiliya na yo nyene ni ingeso z’akamere kiwe.

Ijambo “complement” risobanura kugeza ku butungane bwuzuye. Ubuhamya bwa Daniyeli busorezwa mu Byahishuwe, bigatuma ubuhamya bwa Daniyeli buba intangiriro, naho Ibyahishuwe bikaba iherezo. Intangiriro y’Ibyahishuwe isubirwamo ku iherezo ry’Ibyahishuwe, kandi mu murongo wa mbere w’igice cya mbere cya Daniyeli haboneka intambara hagati ya Isirayeli nyakuri na Babuloni nyakuri, ari yo Babuloni itsinda; ariko ku musozo w’amateka y’igihe cy’igeragezwa, muri Daniyeli 11:45, 12:1, Babuloni ya mwuka iri mu ntambara n’Isirayeli ya mwuka, kandi ku iherezo Babuloni iratsindwa, Isirayeli ikanesha. Nk’uko byagenze kuri Yohana mu Byahishuwe, intangiriro y’ubuhamya bwa Daniyeli ihura n’iherezo ryabwo. None se, ukuri ni iki?

Inyigisho ni ijambo riranga ibyo umutwe w’abizera bumva ko ari ukuri. Intego yaryo cyangwa imikoreshereze yaryo ntibigarukira kuri Bibiliya cyangwa ku Bukristo. Mu cyo bita Ubukristo, birashoboka ko hari “inyigisho” z’ibinyoma nyinshi kurusha iz’ukuri, kuko Babuloni y’umwuka, ari yo ubupapa, ari akazu k’inyoni zose zihumanye kandi zangwa; kandi izo nyoni zigereranya ikibi, gikomezwa kandi kigahishirwa n’amatorero binyuze mu nyigisho z’ibinyoma, nko kuvuga ko amategeko yakuwemo. Ariko hariho inyigisho y’ukuri.

Hari “inyigisho” ari zo “ukuri kw’ubutumwa bwiza,” kandi zigomba gusuzumwa. Zimwe muri zo, (niba atari zose) ni “ukuri k’igerageza.” Isabato ni ukuri k’igerageza kworoshye gusobanukirwa. Hari inyigisho z’ukuri n’iz’ibinyoma. Zimwe mu nyigisho z’ukuri zishyira ikigeragezo imbere y’abazumva. Hari kandi ubwoko bw’ukuri bugenewe igihe runaka. Uko kuri kwitwa “ukuri kw’iki gihe.”

Abadivantisiti bakunze gukoresha uyu murongo kugira ngo birinde icyo uvuga koko. Bavuga ko ikintu cyose kigomba gushimangirwa mu butumwa bwacu bw’“ukuri kw’iki gihe” ari ubuturo bwera, iminsi 2300, amategeko n’ukwizera kwa Yesu. Ibi babivuga kugira ngo birinde ibyagaragajwe kuri izo ngingo enye.

Intego y’aya kuri uko ari ane akomeye ni uko “yabazwe mu buryo butunganye rwose kugira ngo asobanure urugendo rwa mbere rw’Abadivantisiti, kandi agaragaze uko duhagaze ubu, ashimangire kwizera kw’abashidikanya, kandi atange ugushidikanya kudashoboka ku bihe by’ejo hazaza by’icyubahiro.” Izi nyigisho enye z’ukuri kw’iki gihe zagenewe kugaragaza ko intangiriro y’Ubwadivantisiti (urugendo rwa mbere rw’Abadivantisiti) ishushanya iherezo ry’Ubwadivantisiti (uko duhagaze ubu). Izo nyigisho enye z’ibanze “zabazwe mu buryo butunganye rwose” kugira ngo zisobanure ihame ry’uko iherezo rishushanywa n’intangiriro. Dukurikije uyu murongo w’ihishurwa, uku ni ko “kuri kw’iki gihe” “umukumbi ukeneye ubu.”

Isirayeli ya kera ni intangiriro ya Isirayeli, naho Isirayeli y’iki gihe ni iherezo ryayo. Isirayeli ya kera, isanzwe mu buryo bw’ukuri, yari ikigereranyo cy’ubwoko bw’Abadiventisiti b’Umunsi wa Karindwi bo mu gihe cy’imperuka guhera mu mwaka wa 1798 kugeza ku itegeko ryo ku Cyumweru. Mbere yo kuza kwa mbere kwa Kristo, “ukuri kw’iki gihe” ntikwabonwaga n’Abayuda, kuko bari impumyi (b’i Lawodikiya) bitewe no kwishingikiriza ku migenzo no ku mihango.

Dukurikije amagambo tugiye gukurikizaho, Abayahudi bari baratakaje ukureba “ukuri kw’Imana kwa mbere,” kandi uko kuri kwa mbere ku Bayahudi kwari amateka yo gukizwa bakavanwa muri Egiputa. Amateka y’uko gukizwa kwabo ni yo yari ukuri kwabo kwa mbere; ni ko kuri bari barategetswe kwigisha abana babo mu bihe byabo byose. Barananiranye, nk’uko n’Abadiventisti byabagendekeye. Kugira ngo ageze ukuri ku Bayahudi bari bahumishijwe, Yesu yashyize ukuri mu rwego rw’imiterere yarwo.

Mu kuza kwe kwa mbere, Yesu “yasubizaho ukuri kwa kera, agushyira mu miterere y’ukuri. Yaguhuza kandi arugereranya, aruteranya, akora uburyo bw’ukuri bwuzuye kandi buhuje neza.” Yesu yakoresheje amateka yo ku ntangiriro ya Isirayeli ya kera kugira ngo yongere gushyiraho ukuri kwa kera, kandi yabigezeho ahuza uko kuri (hakurikijwe ingingo) kandi aguteranya (mu buryo bubangikanye, umurongo ku wundi murongo). Ibyo yabikoze agamije kubohora Abayuda bo mu migenzo n’imihango byari byarabahumye. Ayo mateka yari amateka yo ku iherezo ya Isirayeli nyakuri.

Adiventisime irimo gusubiramo amateka y’iherezo rya Isirayeli ya kera, kandi urwego ukuri kugomba gushyirwamo kugira ngo hakurweho ubuhumyi bwa Lawodikiya buturuka ku muco n’imigenzo burimo kurangizwa ubu, nk’uko byagenze igihe Kristo yagiranaga imikoranire n’Abayuda. “Ukuri kwa kera” kugomba gushyirwa mu “rwego” rw’ukuri, kugira ngo imirongo y’ubuhanuzi ihurizwe hamwe n’indi mirongo y’ubuhanuzi, “umurongo ku murongo,” mu buryo bubangikanye, hagamijwe wenda kubohora umuLawodikiya ave mu buhumyi bwe. Kristo ni we cyitegererezo cyacu muri byose.

Hari ukuri muri Bibiliya busobanurwa nk’inyigisho, kandi “hari ukuri kwinshi gutangaje,” ariko kandi hariho “ukuri kw’iki gihe” akaba ari “ikigeragezo ku bantu bo” “iki gisekuru” bariho igihe uko kuri guhishurwa. Mu buryo bw’ubuhanuzi, ibi bibaho mu gisekuru cya kane cy’Abadivantisiti, kandi “ukuri kw’iki gihe” “kuba ari ikigeragezo kuri iki gisekuru” ntikwari ikigeragezo ku bisekuru bya mbere by’Abadivantisiti.

Ku bashobora kwifuza guhakana ko mu mateka y’Abadiventisiti harimo ibisekuru bine, nabereka Ameza ya Habakuki. Uburyo bworoshye cyane bwo gusobanukirwa iki kuri ni uko izina Lawodikiya risobanura abantu baciriwe urubanza. Intangiriro y’Abadiventisiti yatangaje ugufungurwa kw’urubanza, kandi iherezo ry’Abadiventisiti ritangaza isozwa ry’urubanza. Isozwa ry’urubanza ribaho mu gisekuru cya gatatu no mu cya kane.

Ku iherezo ry’urubanza, igisekuru cya nyuma cy’Abadiventisiti b’i Lawodikiya (abantu baciriwe urubanza) kizacirwa urubanza kandi kirukwe mu kanwa k’Umwami, nk’uko byagendekeye Isirayeli ya kera mu gihe cyo kurimbuka kwa Yerusalemu. Inyigisho za Bibiliya ni ukuri, kandi hariho n’ukuri kugerageza, kandi hariho n’ukuri kw’iki gihe. Ukuri kw’iki gihe buri gihe kuba ukuri kugerageza, ariko kukagaragaza by’umwihariko ukuri kugerageza kwateguriwe igisekuru kiriho ubu. Nyamara ariko, ukuri kw’ibintu kurushaho kuba uku: ukuri kose ko mu Ijambo ry’Imana duhisemo kwanga, kuba kubaye ukuri kugerageza twamaze gutsindwa.

Yesu ni Ijambo ry’Imana, kandi ni We kuri. Yabwiye Pilato ko impamvu “yaje” “mu isi” ari ukugira ngo “ahamye ukuri,” kandi ko umuntu wese wumva ijwi Rye, “akomoka ku kuri.” Ijambo “ukuri” Pilato na Yesu bavuze rikomoka ku jambo ry’Igiheburayo risobanurwa ngo “ukuri,” kandi riboneka incuro ijana na makumyabiri n’indwi mu Isezerano rya Kera. Iryo jambo ry’Igiheburayo (H571) rihindurwa mu magambo anyuranye y’Icyongereza, ariko mu Isezerano rya Kera rihindurwamo “ukuri” incuro mirongo cyenda n’ebyiri. Ni rimwe muri ayo magambo afite imbaraga zikomeye cyane, ku nzego nyinshi.

Ijambo ryahinduwemo ngo “ukuri” mu Isezerano rya Kera rigizwe n’inyuguti eshatu z’Igiheburayo, kandi mu nyuguti z’Igiheburayo, buri nyuguti igira igisobanuro cyayo bwite; bityo rero ijambo riremwa n’izo nyuguti rikomatanya ibisobanuro bihuriweho bya buri nyuguti kugira ngo havemo igisobanuro cyuzuye cy’iryo jambo. Ijambo “ukuri” rigizwe n’inyuguti eshatu z’Igiheburayo: inyuguti ya mbere y’inyuguti zose z’Igiheburayo, inyuguti iri hagati, n’inyuguti ya nyuma y’inyuguti z’Igiheburayo. “Ukuri” mu Isezerano rya Kera kugaragazwa n’inyuguti ya mbere n’iya nyuma z’urutonde rw’inyuguti, hakabamo n’inyuguti iri hagati!

Iki ni cyo gisobanuro cy’itegeko rya Bibiliya ryitwa “itegeko ryo kuvugwa bwa mbere.” Ubwa mbere ingingo yerekanwa ni ho hantu h’ingenzi kurusha ahandi hose mu gusobanura iryo jambo, kuko ari imbuto, kandi ririmo ADN yose ikenewe kugira ngo havemo inkuru yose uko yakabaye. Ahantu ha kabiri h’ingenzi cyane muri “itegeko ryo kuvugwa bwa mbere” ni aho rivugwa bwa nyuma, kuko ari ho inkuru zose zivuka hagati y’intangiriro n’iherezo zihurizwa hamwe. “Mu Byahishuwe ibitabo byose bya Bibiliya ni ho bihurira kandi bikarangirira,” kandi Ibyahishuwe ni cyo gitabo cya nyuma cya Bibiliya.

Ijambo ry’Igiheburayo risobanura “ukuri” turimo gusuzuma ritangirana n’inyuguti “Aleph”; inyuguti ya cumi na gatatu ni “Mem,” naho inyuguti ya makumyabiri na kabiri kandi ya nyuma ni “Tav.” Birumvikana ko hariho utunoge dutandukanye mu bisobanuro by’izi nyuguti bitewe n’umuhanga mu by’indimi ugannyeho kugira ngo aguhe ibisobanuro, ariko ibisobanuro rusange birigisha cyane.

א (Aleph): Inyuguti ya mbere y’inyuguti z’Igiheburayo, kandi akenshi ifitanye isano n’ubumwe, ikaba ishushanya Ubumana n’iteka ryose, ikagaragaza isano iri hagati y’Imana n’iremwa.

מ (Mem): Inyuguti ya cumi na gatatu y’inyuguti z’Igiheburayo kandi akenshi ifitanye isano n’amazi.

ת (Tav): Inyuguti ya nyuma y’inyuguti z’Igiheburayo, kandi ifite igisobanuro cya “ikimenyetso” cyangwa “ikirango.” Akenshi ihuzwa n’igitekerezo cyo kurangira cyangwa “ikimenyetso gisoza” ibyaremwe. Mu Giheburayo cya kera, inyuguti Tav yari ifite ishusho y’umusaraba.

Ijambo ry’Igiheburayo risobanurwa ngo “ukuri” turimo gusuzuma rigizwe n’inyuguti eshatu, kandi hamwe zigereranya ubutumwa bwiza bw’iteka ryose. Gute? Ibi biroroshye kubibona niba usobanukiwe ko ubutumwa bw’abamarayika batatu ari bwo butumwa bwiza bw’iteka ryose. Biramenyekana, kuko ibisobanuro by’izo nyuguti eshatu bigereranya ubutumwa bw’abamarayika batatu.

Marayika wa mbere uvugwa mu Ibyahishuwe igice cya cumi na kane aranga ubutumwa bwiza bw’iteka ryose, hanyuma akabwira isi yose “kubaha Imana” no kuyihimbaza bayisenga nk’Umuremyi. Igisobanuro cya (Aleph), inyuguti ya mbere muri izo nyuguti eshatu, ni “Imana y’Ubumana, Ihoraho, kandi nk’Umuremyi w’abantu, Imana abantu bakwiriye kubaha no kuyisenga bubashywe.”

Aleph igereranya ubutumwa bw’umumarayika wa mbere.

Ubutumwa bw’umumarayika wa kabiri burararikira abantu gusohoka i Babuloni, bukerekana igihe Umwuka Wera asukwa kandi bukagaragaza ubugome bwo kwigomeka bwa Babuloni. Igisobanuro cya (Mem) gifitanye isano n’amazi, (ikimenyetso cyo gusukwa k’Umwuka) kandi ni inyuguti ya cumi na gatatu mu nyuguti z’inyandiko, umubare cumi na gatatu ukaba ikimenyetso cyo kwigomeka, bityo ukagaragaza Babuloni. Mem ihagarariye ubutumwa bw’umumarayika wa kabiri.

Umumarayika wa gatatu aburira abantu kutemera ikimenyetso cy’inyamaswa, kandi atandukanya ibyiciro bibiri by’abaramya n’uburakari bw’Imana. Insobanuro ya (Tav) ni uko ihagarariye “ikimenyetso,” (ikimenyetso cy’inyamaswa) kandi igahagararira ikimenyetso cy’irema (ikimenyetso cy’Imana). Inyuguti ubwayo ifite ishusho y’umusaraba. Tav ihagarariye ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu.

Ijambo ry’Igiheburayo risobanurwa ngo “ukuri” rigizwe n’inyuguti eshatu, kandi buri nyuguti ifite igisobanuro cyayo bwite. Ibyo bisobanuro bitatu ni na byo bisobanuro by’ubutumwa bw’abamarayika batatu. Kandi ni na byo bisobanuro by’ubutumwa bw’umumarayika wa mbere, kuko ubutumwa bw’umumarayika wa mbere ari bwo butumwa bwariho mu itangiriro ry’Abadivantisiti, naho ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu bukaba ari bwo butumwa bwo ku mpera z’Abadivantisiti. Kubera ko Yesu agaragaza impera akoresheje intangiriro, umumarayika wa mbere afite ibimenyetso byose by’ubuhanuzi biranga ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu. Bityo, ibisobanuro by’izo nyuguti eshatu z’Igiheburayo bihinduka ibimenyetso bitari iby’ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu gusa, ahubwo bikaba n’ibimenyetso by’ubutumwa bw’umumarayika wa mbere.

Yohana mu Ibyahishuwe yabwiwe kwandika ibintu byariho icyo gihe, kandi mu kubikora ni ko yari no kwandika ibintu bizabaho mu gihe kizaza. Yanditse iby’itangiriro kugira ngo agaragaze iby’iherezo. Mu magambo adasizeho ugushidikanya, Abadiventisti b’Umunsi wa Karindwi babwiwe kwiga no kwamamaza ubutumwa bw’Abamilerite, ari bwo butumwa bw’umumarayika wa mbere. Mu kwiga no kwamamaza ayo kuri n’ayo mateka, tuzaba twamamaza ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu kandi tugasubiramo amateka y’umumarayika wa mbere.

Ubutumwa bw’umumarayika wa mbere n’amateka aho ubwo butumwa bwatangarijwe birahuye kandi bigashushanya amateka yacu y’iki gihe—arimo zimwe mu mburizi z’ubuhanuzi. Ayo mateka yombi kandi ahagarariwe n’inyuguti eshatu zakoreshejwe n’Umuhanga mu ndimi w’Imana kugira ngo akore ijambo “ukuri.” Kandi iryo jambo “ukuri” rihagarariye ubutumwa bwiza bw’iteka ryose.

Amateka y’Abamilerite mu ntangiriro y’Ubwadivantisiti agereranya marayika wa mbere, kandi amateka yo ku iherezo ry’Ubwadivantisiti agereranywa na marayika wa gatatu ni amateka ajyana, nyamara arimo itandukaniro runaka.

Marayika wa mbere atangaza itangira ry’urubanza, naho marayika wa gatatu akatangaza iherezo ry’urubanza. Imiterere y’ubuhanuzi amateka y’Abadiventisiti yagaragajwemo irasa rwose haba mu ntangiriro zayo no mu mpera zayo. Buri mpera muri zo zombi ishobora kugaragazwa nk’ikurikira intambwe eshatu z’abamarayika batatu uko bagera mu mateka. Kandi abo bamarayika batatu ni na zo nzandiko eshatu. Ni cyo gituma urukurikirane rw’ibyabaye by’ubuhanuzi ku mpande zombi z’Amadiventisiti rushingiye ku ntambwe eshatu z’abamarayika batatu, ari zo bimenyetso by’inzira kandi na none bigahagararirwa n’izo nyuguti eshatu z’Igiheburayo zigize ijambo “ukuri.”

Alufa ni intangiriro y’Ubudiventisiti, Omega na yo ni iherezo ry’Ubudiventisiti, kandi inyuguti iri hagati, ikaba ari inyuguti ya cumi na gatatu, bityo ikagaragaza ubugome bwo kwigomeka bw’Ubudiventisiti uhereye ku ntangiriro yabwo ukageza ku iherezo ryabwo.

Twigishwa aho inzira y’Imana iri:

Mu buturo bwera dusangamo ko inzira y’Imana ari ya ntambwe eshatu nk’ubutumwa bw’abamarayika batatu. Mu rugo rw’imbere, gutinya Imana bituma umuntu atanga igitambo kandi akabona gutsindishirizwa. Ahera herekana kwezwa, kugereranywa n’ubuzima bwo gusenga bugereranywa n’igicaniro cy’imibavu, ubuzima bwo kwiga bugereranywa n’ameza y’imitsima yo kumurikwa, n’ubuzima bw’umurimo bugereranywa n’ibitereko by’amatabaza. Ahera Cyane hagereranya urubanza. Iyo dufite gutinya Imana nk’uko kugereranywa mu butumwa bwa marayika wa mbere, dushaka gutsindishirizwa munsi y’umusaraba, mu rugo rw’imbere. Iyo tumaze gutsindishirizwa (guhindurwa abakiranutsi) tugendera mu bushya bw’ubuzima bwejejwe (gukura mu kwezwa) nk’uko bugereranywa n’Ahera. Ahera hagereranya umurimo w’Umukristo nk’uko washojwe n’Abamilerite mu gihe cy’ubutumwa bwa marayika wa kabiri buherekejwe n’Induru ya Saa Sita z’ijoro. Tumaze gutsindishirizwa no kwezwa, tuba twiteguye urubanza rugereranywa n’Ahera Cyane. Intambwe eshatu z’ubuturo bwera, zigereranya, mu bindi, amagambo atatu ya teyolojiya—gutsindishirizwa, kwezwa no guhabwa ubwiza—kandi zikanagereranya ubutumwa bw’abamarayika batatu, kandi koko zikanagereranya ubutumwa bwa marayika wa mbere, kandi koko zikanagereranya n’inyuguti eshatu zikoreshwa mu kurema ijambo “ukuri.”

Mu rugo rw’urusengero, dusangamo na ho izo ntambwe uko ari eshatu. Intambwe ya mbere yo kwinjira mu rusengero igomba kugaragaza intambwe ya nyuma y’urusengero, nk’uko marayika wa mbere ahwanye na marayika wa gatatu. Intambwe ya mbere mu rugo rw’urusengero ni ukwicwa kw’igitambo, bigereranya gutsindishirizwa. Intambwe ya kabiri ni ikibase cyo kozerezamo, aho urugimbu (icyaha) rukurwaho, maze igitambo kigahanagurwa mbere y’intambwe za nyuma. Amazi yo muri icyo kibase ni ikimenyetso kiranga intambwe ya kabiri. Intambwe ya gatatu ni igitambo cyoswa rwose nyir’izina, cyagereranyaga Kristo ku musaraba aho urubanza rwasohorejwe. Izo ntambwe uko ari eshatu ni zo ziboneka no mu ntambwe ya mbere y’urusengero, nk’uko izo ntambwe uko ari eshatu ziboneka no mu butumwa bwa marayika wa mbere. Ihame rya Alufa na Omega riri mu rusengero, nk’uko riri no mu butumwa bw’abamarayika batatu, kandi nk’uko riri no mu nyuguti zigize ijambo “ukuri.”

Ubuhanuzi bw’imyaka 2300 bufite imiterere imwe rwose. Ubwo buhanuzi bwatangiranye n’amategeko atatu kandi bwarangiye ku kuza kw’ubutumwa bw’umumarayika wa gatatu ku wa 22 Ukwakira 1844. Ubwo buhanuzi bugaragaza imirongo itanu y’ubuhanuzi, kandi amateka yo mu ntangiriro y’ubuhanuzi bw’imyaka 2300 ahagarariye amateka y’iherezo ya buri kimwe muri ubwo buhanuzi butanu. Intangiriro n’iherezo by’ubuhanuzi bwuzuye bw’imyaka 2300 bifite amategeko atatu, kandi burangirana n’ubutumwa butatu.

Intangiriro y’ubuhanuzi mu mwaka wa 457 mbere ya Kristo yabayeho mu bihe by’amakuba kandi iteganya ko Abayuda bagaruka bakubaka urusengero n’umurwa. Nk’uko byahanuwe, nyuma y’imyaka 49 uhereye ku murimo watangijwe mu mwaka wa 457 mbere ya Kristo, byarangiye mu bihe by’amakuba. Intangiriro y’iyo myaka 49 ishushanya iherezo ry’iyo myaka 49.

457 Mbere ya Kristo ni ho hatangirira ubuhanuzi bugaragaza gusigwa kwa Kristo mu mubatizo We. Gusigwa Kwe kwaranze itangiriro ry’umurimo We wo gukoranyiriza hamwe ubwoko ngo bube abenegihugu ba Yerusalemu Nshya, atari iya kera, nk’uko Isirayeli ya kera yakoranirijwe hamwe ngo yongere kubaka Yerusalemu nyakuri mu mwaka wa 457 Mbere ya Kristo.

457 Mbere ya Kristo na ho hagaragaza itangiriro ry’ubuhanuzi bwerekana igihe Kristo yari kuzabambirwaho. Mushiki wa White ahuza amateka y’umusaraba n’Ikibazo Gikomeye cyo ku wa 22 Ukwakira 1844, kandi nanone agahuza amateka yo kwambuka Inyanja Itukura n’Ikibazo Gikomeye. Mu mwaka wa 457 Mbere ya Kristo habayeho ugucika intege kwagereranyaga ugucika intege kw’Abaheburayo ku Nyanja Itukura, Ikibazo Gikomeye ku Badivantisiti, ugucika intege kw’abigishwa ku musaraba n’ukwa Ezira mu mwaka wa 457 Mbere ya Kristo.

457 mbere ya Kristo hanaranga itangiriro ry’ubuhanuzi bugaragaza igihe Isirayeli ya kera yari kuzatandukanywa n’Imana kandi ubutumwa bwiza bukajyanwa ku banyamahanga, bityo bikaranga iherezo ry’igihe cyihariye cy’igeragezwa cy’imyaka 490 cyari kigenewe by’umwihariko Isirayeli ya kera. Ni cyo gituma 457 mbere ya Kristo haranga itangiriro ry’igihe cyabo cy’igeragezwa, naho 34 nyuma ya Kristo ikaranga iherezo ry’igihe cyabo cy’igeragezwa, bishushanya ko igihe cy’igeragezwa cy’Abadiventisiti cyatangiye mu 1844 kandi kirangirira ku itegeko ryo ku Cyumweru.

Hari n’ubundi buhanuzi buke bw’ibihe bukubiye mu buhanuzi bw’imyaka 2300, ariko bwose bufite ikimenyetso cya Alufa na Omega. Intangiriro zabwo zigaragaza iherezo ryabwo.

Ni iby’ingenzi kumenya yuko Isirayeli ya kera yagizwe abashinzwe kurinda amategeko y’Imana, kandi ko Isirayeli ya none yagizwe atari gusa abashinzwe kurinda amategeko yayo, ahubwo n’abashinzwe kurinda ubuhanuzi bwayo. Igihe Uwiteka yagiranaga isezerano na Isirayeli ya kera, yabagize abashinzwe kurinda Amategeko Cumi nk’uko yanditswe ku bisate bibiri by’amabuye. Igihe yagiranaga isezerano na Isirayeli ya none mu mateka y’Abamillerite, yabagize abashinzwe kurinda ijambo ryayo ry’ubuhanuzi nk’uko ryagereranyijwe ku bisate bibiri bya Habakuki byagereranywaga n’ibishushanyo by’abapayoniya byo mu 1843 no mu 1850. Intangiriro ya Isirayeli ya kera yerekana intangiriro ya Isirayeli ya none.

Ihingurwa ry’izo mbaho ebyiri, mu gusohoza igice cya kabiri cya Habakuki, ryari ugusohora kw’ubuhanuzi bwinshi.

Gukorwa kw’icyapa cy’abapayiniya cyo mu 1843 hamwe n’icyapa cy’abapayiniya cyo mu 1850 byari ugusohora k’ubuhanuzi. Kwiga ibyerekeye Imbonerahamwe za Habakuki bitanga ibimenyetso bihagije by’ibi. Ariko igice cyo muri Habakuki gitanga umusanzu w’ingenzi kuri iyi ngingo turi kuganiraho.

Nyuma ya 1843, Uwiteka yategetse ko hakorwa indi mbonerahamwe, ariko ko iya mbere (1843) itagomba guhindurwa, keretse byaba bikozwe n’uguhishurirwa.

Mu gihe yari abana na Mwene Data Nichols (wakoze imbonerahamwe yo mu 1850), mu gihe yayikozaga, Mushiki wa Data White yavuze ko yabonye iyo mbonerahamwe yo mu 1850 muri Bibiliya.

Habakuki yari yategetse iti: “Andika iyerekwa, urigire risobanutse ku bisate.” Ibyo bisate bibiri bya Habakuki byari ikimenyetso cy’isezerano Imana yagiranye n’Abadivantisiti ubwo yabahinduraga abashinzwe kubitsa ubuhanuzi bwayo, nk’uko yabigenje igihe yagiranaga isezerano na Isirayeli ya kera ikayiha ibisate bibiri by’amategeko hamwe n’inshingano yo kuba ari yo ibitswa amategeko. Ariko Habakuki agaragaza ibyiciro bibiri by’abaramya ku birebana n’ibyo bisate byagombaga gutuma iyerekwa risobanuka. Icyiciro kimwe ni icy’ufite “umutima we wishyize hejuru” kandi “utarangwamo gukiranuka,” n’ikindi cyiciro kikaba icy’abiswe “abakiranutsi,” ari bo “bazabeshwaho no kwizera kwe.”

Imvugiro ya Habakuki igaragaza ko abatsindishirijweho gukiranuka babeshwaho n’ukwizera gushingiye ku Ijambo ry’ubuhanuzi, nk’uko rigereranywa n’izo mbaho ebyiri, bityo rero abataratsindishirizwaho gukiranuka bakaba baranze intangiriro z’Ubwadiventisiti. Ingingo nshaka kugaragaza ishingiye ku murongo twigeze gusuzuma mu gihe cyashize. Ugira uti:

Tumaze gusubiramo aya kuri uko ari ane yose; ubuturo bwera, iminsi 2300, amategeko y’Imana n’ukwizera kwa Yesu. Twashyize aya kuri uko ari ane yose mu rwego rw’ukuri “rwabazwe mu buryo butunganye rwose kugira ngo rusobanure umuvuduko wa Adventi wo mu gihe cyashize kandi rugaragaze uko duhagaze ubu.” Urwo rwego ni “itegeko ryo kubanza kuvugwa,” ni ikimenyetso kiranga Alufa na Omega, kandi ni urwego rw’ukuri, kuko ijambo “ukuri” rikubiyemo icyo kimenyetso nyirizina kimwe n’icy’ayo kuri uko ari ane yose y’ukuri agaragazwa ko ari “ukuri kw’iki gihe” kwagenewe gusobanura intangiriro y’Ubwadivantisiti.

Nibura nta kindi, ibi bisobanura ko ijambo ryahinduwemo “ukuri” turimo gusuzuma ari urwego rw’ubutumwa bwiza bw’iteka ryose, kandi ni urwego rw’ubutumwa bw’iburira rya nyuma, kandi ni urwego rw’ubutumwa bwa marayika wa gatatu, kandi ni igice kinini cy’Ibyahishuwe bya Yesu Kristo.

Ubutumwa bwa nyuma bw’imbuzi buhagarariwe nk’Ibyahishuwe bya Yesu Kristo mu mirongo itatu ya mbere y’igice cya mbere cy’Ibyahishuwe, bwongera guhamywa ubwa kabiri ku iherezo ry’Ibyahishuwe. Iherezo ry’Ibyahishuwe rihamya imirongo ya mbere y’Isezerano rya Kera, kandi rikanahamya imirongo ya nyuma y’Isezerano rya Kera. Uhereye kuri ayo marengurambaga ane, bishobora gusozwa, hakoreshejwe itegeko ry’Imana ryo gushyira umurongo w’ubuhanuzi ku wundi murongo w’ubuhanuzi, ko ubutumwa bwa nyuma bw’imbuzi bufitanye isano n’umubano w’Umuremyi n’ibyo yaremye. Bufitanye isano n’ubushobozi bwe bwo kurema. Bufitanye isano n’uburyo ubwo bushobozi bwe bwo kurema bushyikirizwa itorero rye. Bufitanye isano n’ikiranga cy’Ubumana gihuza iherezo n’itangiriro. Ni ubutumwa bugera mbere gato y’ifungwa ry’igihe cy’imbabazi, kandi burenze n’ibyo. Iyo byose bifatiwe hamwe, bwerekeye ubushobozi bw’Imana bwo kurema! Kandi ukuvugwa kwa mbere kw’ubushobozi bwe bwo kurema kuboneka mu ntangiriro z’Itangiriro igice cya mbere, uhereye ku murongo wa mbere ukageza ku gice cya kabiri umurongo wa gatatu.

Imirongo ibanza igereranya ubuhamya bwose bw’irema, ishimangira ko ijambo ry’Imana rifite imbaraga zo kurema.

Imbaraga zirema izo zaremye isi ni zo Kristo akoresha mu guhindura abantu.

Ibyahishuwe rya Yesu Kristo rigaragaza uburyo Ijambo ry’Imana rishyikirizwa abantu. Rituruka ku Data, rikagera ku Mwana, rikagera ku mumarayika, rikagera ku muhanuzi uryandika maze akarohereza amatorero. Uko gutumanaho kugaragazwa mu ntangiriro no ku iherezo ry’igitabo cy’Ibyahishuwe kunagereranywa n’urwego rwa Yakobo, aho abamarayika bazamuka kandi bakamanuka kuri urwo rwego. Kwanagereranyijwe n’imiyoboro ibiri ya zahabu ya Zekariya izanira amavuta ahera ubuturo bwera. Uko gutumanaho hagati y’Imana n’umuntu ni ingingo y’ubuhanuzi bwa Bibiliya, kandi ubutumwa bwoherezwa burimo imbaraga yo kurema yaremye ijuru n’isi. Mu buryo bwo gutumanaho bugaragazwa mu gice cya mbere cy’Ibyahishuwe, hagomba gusobanukwa ko ubutumwa bwashyikirijwe amatorero bukubiyemo imbaraga zo guhindura Umunya-Lawodikiya akavamo Umunya-Filadelifiya.

Iyo twaba turebye intangiriro cyangwa iherezo ry’Isezerano rya Kera cyangwa ry’Isezerano Rishya, ubutumwa ni bumwe. Imana iri gutanga ubutumwa bwa nyuma bw’imbuzi, kandi burimo imbaraga z’irema z’Imana niba bwumviswe kandi bukitonderwa n’ababwumva. Ubutumwa busohoza ibi bushyizwe mu rwego rw’ubumana rw’Alufa na Omega. Intangiriro, hagati n’iherezo. Inyuguti eshatu z’Igiheburayo zifatanyiriza hamwe zigakora ijambo “ukuri” ni ubutumwa bwiza bw’iteka ryose, kandi izo nyuguti n’ibisobanuro byazo, n’ijambo zikora iyo zihujwe hamwe, bishushanya ihame ndetse n’Uwo ari Alufa na Omega. Bishimangira imbaraga Ze z’irema. Amagambo atatu ya nyuma y’inkuru y’irema, buri rimwe ritangirana n’izo nyuguti eshatu, mu rutonde rugize ijambo “ukuri.”

Amagambo atatu asoza inkuru y’irema atangirana n’inyuguti eshatu, iyo zishyizwe hamwe zigakora ijambo risobanura “ukuri.” Amagambo atatu ya nyuma y’uwo murongo atangirana n’inyuguti א (Aleph), מ (Mem), na ת (Tav) hakurikijwe uko zikurikirana. Ayo magambo atatu ahindurwa ngo “Imana,” “yaremye,” na “yakoye.” Kuba ayo magambo uko ari atatu atangirana n’inyuguti א (Aleph), מ (Mem), na ת (Tav) muri iyo gahunda, birushaho gushimangira ubwuzure n’itunganywa ry’inkuru y’irema. Ubu buryo bwagaragajwe n’abasobanuzi b’Abayahudi nk’ikintu gishimishije kiranga imiterere y’ururimi rw’umwandiko w’Igiheburayo.

Inkuru y’irema itangirana n’amagambo ngo “mu ntangiriro,” kandi igasozwa n’amagambo atatu ahagarariye Alufa na Omega, intangiriro n’iherezo, uwa mbere n’uwa nyuma. Imbaraga yo kurema igaragazwa n’ubuhamya bwo mu Itangiriro itangirana kandi igasozwa n’umukono w’uwo Musesenguzi w’indimi utangaje.

Icya mbere cy’ikintu kigaragaza icy’iherezo cyacyo ni cyo umuhanuzi Yohana yashimangiye igihe, yandika ibyariho icyo gihe, yari icyarimwe yandika n’ibizabaho.

Ubutumwa bwa nyuma bw’imbuzi bwa Eliya bugaragazwa ku mperuka y’Isezerano rya Kera bugaragaza ihame rimwe ry’ubuhanuzi, mu rwego rw’ihuriro ry’akaga k’itegeko ryo ku Cyumweru n’ibyorezo birindwi bya nyuma byegereje.

“Amategeko yo kubanza kuvugwa” n’ibyo byose ahagarariye ni yo “rwego” “ukuri kw’iki gihe” kugomba gushyirwamo. Urwo rwego ni “amategeko yo kubanza kuvugwa,” na yo akaba ari kimwe mu biranga Imana.

Mu gitabo cya Daniyeli kigereranya intangiriro y’Abadivantisiti, no mu gitabo cy’Ibyahishuwe kigereranya iherezo ry’Abadivantisiti, tubonamo ibisobanuro bihuje bitangaje iyo tukirebye dukurikije ihame ry’uko icya mbere gisobanura icya nyuma. Igitabo cya Daniyeli kigaragaza kamere imwe ya Yesu igihe gikoresha izina Palmoni, risobanura umubazi utangaje w’amabanga. Daniyeli kandi atangiza Yesu nka Mikayeli marayika mukuru. Yohana yakoreshejwe gukora nk’ibyo Daniyeli yakoze, kandi ntagaragaza umutware w’imibare, cyangwa umuyobozi w’abamarayika, ahubwo agaragaza umutware w’ururimi. Iyo dutekereje kuri Yesu nk’umutware w’inyuguti, dukwiriye kuzirikana Zaburi 119, igice kirekire kurusha ibindi muri Bibiliya.

Zaburi 119 ni umuvugo wubakiye ku nyuguti zikurikirana z’inyuguti z’uruheburayo, bisobanura ko inyuguti ya mbere ya buri gice cy’imirongo umunani itangirana n’inyuguti imwe. Hari inyuguti makumyabiri na ebyiri mu nyuguti z’uruheburayo, ni cyo gituma habaho ibice makumyabiri na bibiri by’imirongo umunani. Buri gice gitangirana n’inyuguti imwe y’urutonde rw’izo nyuguti uko zikurikirana, hanyuma buri murongo muri iyo mirongo umunani wagenewe iyo nyuguti na wo ugatangirana n’iyo nyuguti. Buri nyuguti ifite imirongo umunani, bityo imirongo umunani ikubye mu nyuguti makumyabiri na ebyiri z’uruheburayo bikangana imirongo ijana na mirongo irindwi n’itandatu. Iyi Zaburi ishimangira kumvira Imana ari na yo Mana y’urutonde (ni cyo gituma yubakitse kuri uwo muvugirizo w’inyuguti zikurikirana), atari Imana y’akajagari.

Insanganyamatsiko ikomeye iboneka muri Zaburi 119 ni ukuri kwimbitse kuvuga ko Ijambo ry’Imana ryihagije muri byose. Muri iyi Zaburi yose habonekamo amagambo umunani atandukanye yerekeza ku Ijambo ry’Imana: amategeko, ibihamya, amabwiriza, amateka, amategeko yategetswe, imanza, ijambo, n’amateka y’itegeko. Hafi muri buri murongo, Ijambo ry’Imana riravugwamo. Zaburi 119 ntiyemeza gusa imiterere y’Ibyanditswe, ahubwo inemeza ko Ijambo ry’Imana rigaragaza kamere bwite y’Imana ubwayo. Reba ibi biranga Imana byashyizwe ahagaragara muri Zaburi 119:

Zaburi itangirana n’amagambo abiri y’umugisha. “Hahirwa” abafite inzira zitunganye, bagendera ku mategeko y’Imana, bitondera amategeko yayo, kandi bayishakana umutima wabo wose. Aya ni yo masomo atugenewe muri iyi Zaburi ikomeye. Ijambo ry’Imana rirahagije kugira ngo ritugire abanyabwenge, ritumenyereze gukiranuka, kandi riduhe ibidukwiriye byose byo gukora imirimo myiza yose (2 Timoteyo 3:15–17).

Birumvikana, Zaburi 119 iri mu nsanganyamatsiko itarabonera umuti mu buryo bugaragara mu isi y’amadini. Ifitanye isano n’icyo ari cyo murongo wo hagati muri Bibiliya n’igice cyo hagati muri Bibiliya. Nusenga kuri interineti, uzasanga impaka zitandukanye zishingiye kuri Bibiliya ukoresha n’ibindi nk’ibyo. Ikibazo kiri muri buri mwanya uwo ari wo wose muri izo mpaka ni uko insobanuro y’icyo bita hagati muri Bibiliya, yaba umurongo cyangwa igice, ikwiriye kugenwa n’Umwanditsi wa Bibiliya, atari umunyeshuri wa Bibiliya cyangwa uyinenga w’umuntu.

Bibiliya yigisha ko buri kintu cyose gifite intangiriro n’iherezo. Buri kintu cyose gifite igihe cyacyo.

Hariho igihe cyo kuvuka n’igihe cyo gupfa, nyamara kandi hariho n’ubugingo bubaho hagati y’itangiriro n’iherezo by’ubuzima bwacu. Kuvuka ni akanya kagufi mu gihe, kandi ni ko no gupfa. Ubugingo ni bwo bwo hagati, kandi muri rusange buba bufitanye isano n’amateka menshi kurusha igihe tuvukiraho n’igihe dupfiraho.

Igice cyo hagati mu “itegeko ryo kubanza kuvugwa” muri rusange kiba gifite ubuhamya bwinshi kurushaho kuruta icya mbere n’icya nyuma. Gushaka umurongo umwe cyangwa igice kimwe muri Bibiliya, maze ukabigena ko ari byo biri hagati, ni ukwirengagiza ibihamya bya Bibiliya, kabone nubwo intangiriro n’iherezo mu by’ukuri ari ingingo z’igihe; hagati ho muri rusange ni igihe runaka. Birumvikana ko intangiriro, iherezo n’igihe cyo hagati bizahuza hagati yabyo, nubwo akenshi ikimenyetso nyirizina cyo ku iherezo kiba gihabanye n’intangiriro.

Yesu yavuze ko Yohana Umubatiza ari Eliya, kandi bombi bagaragaza urukurikirane rumwe rw’ibyabaye by’ubuhanuzi; ariko Eliya yarenganyijwe n’umugore mubi (Yezebeli) washakaga kumufunga no kumwica, nyamara ntiyabikoze na rimwe. Yohana wari ikimenyetso cya Eliya yashatswe n’umugore mubi (Herodiya) washakaga kumufunga no kumwica, kandi yarabikoze. Eliya na Yohana ni ibimenyetso bishobora gusimburana, ariko bafite bimwe mu biranga by’ubuhanuzi bihabanye, nyamara bigakomeza kugendana mu buryo bubangikanye. Eliya ntiyapfuye, Yohana yarapfuye. Gusobanukirwa ko ibimenyetso by’ingenzi by’ubuhanuzi bihurirana kenshi biba bihabanye bituma abifuza kubona basobanukirwa ko hagati muri Bibiliya ari Zaburi 118.

Iyo dukoresheje ihame ry’ubutegetsi bw’ivugwa rya mbere nk’uko twagiye turisobanura, dusanga intangiriro y’ihuriro ryo hagati rya Bibiliya ari Zaburi 117, ari na yo gice kigufi kurusha ibindi muri Bibiliya, kigizwe n’imirongo ibiri. Gikurikirwa n’igice cya 118, ari cyo gice cyo hagati cya Bibiliya, kandi igice cya 118 kigakurikirwa na 119, ari cyo gice kirekire kurusha ibindi muri Bibiliya n’iherezo ry’ihuriro ryo hagati rya Bibiliya. Uwo Muhanga mu ndimi utangaje aranga intangiriro akoresheje igice kigufi kurusha ibindi, hanyuma akarangira iherezo akoresheje igice kirekire kurusha ibindi. Ni ibice bibiri bihabanye. Intangiriro ni urubuto, naho iherezo ni ho igihingwa cyageze ku bukure bwuzuye kigakurira, aho ubuhamya bwose buri muri iryo huriro ryo hagati buhuzwa hamwe. Itegereze Zaburi 117.

Ijambo turi kuzirikana rigizwe n’inyuguti eshatu, risobanurwa ngo “ukuri” mu murongo wa kabiri, kandi rihagarariye intangiriro y’ahari hagati muri Bibiliya, (aho hagati muri Bibiliya hakaba ari Zaburi 117–119). Iherezo ry’aho hagati ni Zaburi 119. Zaburi 118 ni yo iri hagati mu hagati. Zaburi 118 ikikijwe n’ibice bigufi cyane kandi birebire cyane muri Bibiliya, kandi igice kigufi cyane ari cyo ntangiriro gishyira ahagaragara ijambo “ukuri” ryaremwe n’inyuguti eshatu zigereranya intambwe eshatu z’ubutumwa bwiza bw’iteka ryose, kandi ni zo shingiro ry’imyumvire y’ukuri. Uwo murongo-ngenderwaho ukaba ari ihame rigereranya imico ya Kristo nk’Alufa na Omegā.

Iherezo ry’uruhande rwo hagati, ari rwo Igice cya 119, ni akorositiki y’inyuguti z’urutonde rw’inyuguti yashyizwe hagati muri Bibiliya, ishimangira uwo Muvugizi utangaje. Inshuro enye mu Gice cya 119 ijambo rimwe ryahinduwemo ukuri.

Ukuri buri muri iyi mirongo ni ihame ry’ubuhanuzi bwo muri Bibiliya rimenyekanisha iherezo uhereye ku ntangiriro, kandi ukuri buri muri iyo mirongo ni uko Alufa na Omega yashyize umukono We hagati muri Bibiliya, nk’uko yabigenje ku ntangiriro no ku iherezo. Umukono w’Uwa mbere n’Uwa nyuma ni wo “rwego-ngenderwaho” rwo gutangarizamo ubutumwa bwa nyuma bw’umuburo bwa marayika wa gatatu. Igice cya nyuma cy’iyo hagati kirimo imirongo ine ikoresha ijambo ryahinduwemo “ukuri,” nubwo mu buhamya bwa kane ryahinduwemo gusa ngo “ni ukuri.” Irya nyuma rwose muri iyo mirongo ine rigaragaza ko “uhereye ku ntangiriro,” ijambo ari “ukuri.”

Mu ntangiriro, mu nkuru y’irema iboneka muri Itangiriro igice cya mbere n’icya kabiri, ijambo “ukuri,” nubwo ritanditswe mu buryo butaziguye, rigereranywa n’amagambo atatu ya nyuma y’iyo nkuru y’irema, kuko buri jambo ritangirana n’inyuguti, zikurikirana uko zubatse ijambo “ukuri.” Mu ntangiriro hariho Jambo, kandi byose byaremwe na We; kandi ubuhamya bw’irema muri Itangiriro butangirana n’amagambo, “Mu ntangiriro,” bukarangirana n’amagambo atatu agereranya ukuri kujyana n’umwihariko wa Kristo, uwo muri Yesaya usobanurwa nk’igihamya cy’uko ari We Mana yonyine kandi ntayindi.

Hagati ya Bibiliya (Zaburi 117–119) itangirira mu gice cya 117 ivuga ku kuri kugaragaza ko intangiriro igereranya iherezo binyuze mu gukoresha ijambo “ukuri.” Iryo jambo riremwa n’inyuguti eshatu zigereranya ubutumwa bwiza bw’iteka n’ubutumwa bw’abamarayika batatu, kandi zigaragaza iherezo ry’inkuru y’irema. Iherezo rya hagati muri Bibiliya ni ugutangarizwa kw’inyuguti z’urutonde rwazo uwo munyamvugo w’igitangaza yatanze kugira ngo ashyireho gusobanukirwa ko ibyo ubu bihishurwa ku byerekeye imico Ye bihuje n’insobanuro y’ijambo ihishurirwa, kuko Ibyahishuwe bya Yesu Kristo ari ubutumwa bwagenewe kugaragaza umugabane umwe w’imico ya Kristo utari warigeze kumenyekana byuzuye mbere, niba koko warigeze no kumenyekana. Iryo hishurirwa rihuje n’imirongo y’amateka y’isezerano, kuko amateka y’isezerano akubiyemo ibihamya by’umuhati w’Imana wo kwihishura ubwayo binyuze mu mazina uko amateka Yayo yagendaga ahishurwa.

Birumvikana rwose ko hari ibindi byinshi cyane byo kuvuga kuri uku kuri, ariko turarangiriza aha.