പ്രസംഗത്തിന്റെ നാൽപ്പതാം വാക്യത്തിന്റെ മറഞ്ഞിരിക്കുന്ന ചരിത്രം — പത്തൊമ്പതാം സംഖ്യ

Mabhuku a Danieri na Chizaruro anozadzisana, zvichireva kuti pamwe chete anokwaniswa kusvika pakukwana.

Umambo hwechiporofita cheBhaibheri ndihwo hunofanira kuve hwakanangana nemudzidzi wechiporofita, nokuti imomo ndimo munonyanya kurondedzerwa nhoroondo yokunze yamazuva okupedzisira.

Nhoroondo dzinoyera, kungava “mafambiro makuru okuvandudza,” kana kuti “kumuka nokudonha kwoumambo;” nhoroondo dzinoyera inyaya youpenyu kana yorufu muShoko raMwari. Pauro akanyora muna 2 VaTesaronika chitsauko chechipiri kuti avo vasingadi chokwadi, uye vanozogamuchira kunyengedzwa kune simba; vanodaro nokuti vakasarudza kuramba shoko rakaratidzwa naPauro mundima iyoyo. Ndima iyoyo inoratidza ukama hweRoma yechihedheni neRoma yepapa, uhwo hwakafananawo noukama hwePegamo neTiatira uyewo noukama hwesimbi nevhu, pamwechete noukama hwedhiragoni nechikara. Kumuka kweRoma yepapa kunomiririrwa naTiatira uye kudonha kweRoma yechihedheni sezvinomiririrwa nePegamo ichokwadi chinovengwa navaya vanogamuchira kunyengedzwa kune simba.

දැනියෙල් එකොළොස් වන පරිච්ඡේදයේ දහහතරවන පදයේ සඳහන් “නුඹගේ ජනතාවගේ කොල්ලකරුවෝ” යනුවෙන් නිරූපිත වූයේ කුමන ඓතිහාසික බලයදැයි යන කරුණ පිළිබඳව, මිලර්වාදීන් සහ ප්‍රොටෙස්ටන්ට්වරුන් අතර පැවති තර්කය මිලර්වාදී ඉතිහාසයේ 1843 ප්‍රවර්තක චාට් පටයට ඇතුළත් විය. මිලර්වාදීන් පවසූ පරිදි එම කොල්ලකරුවෝ අයත් වූයේ පගානු රෝමයේ උද්භවයටද, නැතහොත් ප්‍රොටෙස්ටන්ට්වරුන් කියූ පරිදි එය සෙලූසීද්වරුන්ගේ පතනයද?

Nhoroondo yeBhaibheri ndiwo mucherechedzo wakataurwa naSoromoni kuti kana usipo, vanhu vanoparara. VaMillerite vakaziva uye vakaparidza makore zana nemakumi mashanu anomiririrwa se“mwedzi mishanu” muna Zvakazarurwa chitsauko chipfumbamwe, ndima dzechishanu nedzechigumi, asi havana kunyatsochera zvakadzama munhoroondo inomiririrwa muchitsauko chechipfumbamwe chaZvakazarurwa. Vakanyatsorurama pakuziva mwedzi mishanu yendima yegumi, asi zvinoonekwa kuti vakafunga kuti nokuti ndima dzechishanu nedzechigumi dzose dzine chirevo chokuti “mwedzi mishanu,” zvaingoreva kusimbiswa kwechiporofita chokutambudza chinomiririrwa mundima idzodzo dzose. Zvino zvava nyore kuratidza kuti kana ndima yechishanu ichimiririra “mwedzi mishanu,” inomiririra makore zana nemakumi mashanu akatanga parufu rwaMohammed muna 632, akaguma muna 782 nokuninipiswa kwaMambokadzi Irene weByzantine, kana kuti humambo hweRoma hwokumabvazuva.

Mapiyona akanga akarurama mukushandisa kwavo ndima yegumi sehondo yeNicomedia yaChikunguru 27, 1299 sechinotangira makore zana nemakumi mashanu akaguma nekuzvidzwa kwaConstantine wokupedzisira kutonga muConstantinople paChikunguru 27, 1449. Mutsara pamusoro pemutsara, nguva yemakore zana nemakumi mashanu inoratidza ChiIslam chepasi rose, sezvinomiririrwa nenhamo yokutanga yeChiIslam cheArabhiya pamwe nenhamo yechipiri yeChiIslam cheTurkey. ChiIslam chakazvidza vose mambo namambokadzi pamwe chete chinoratidza ChiIslam chepasi rose chichikunda umambo hunoumbwa nomukadzi, anomiririrwa naIrene, uye nomurume anomiririrwa naConstantine wokupedzisira.

M’miaka zana limodzi ndi makumi asanu imene imathera pa kunyozeka kwa Irene, Chisilamu cha ku Arabia chimalanda dera kapena gawo la Byzanti, n’kusiya Irene ali m’khalidwe wonyozeka kwambiri moti anakakamizika kupereka msonkho kwa zaka zitatu, pamodzi ndi zokakamiza zina. Pamene kunyozeka kwa Constantine womaliza kunachitika, kunali chizindikiro cha chiyambi cha nthawi ya zaka zinayi imene imathera pa kuzingidwa ndi kugwetsedwa kwa likulu la Roma wakum’mawa. M’zochitika zonsezi chinali Chisilamu—Chisilamu cha ku Arabia kwa Irene ndi Chisilamu cha ku Turkey kwa Constantine womaliza. M’masiku otsiriza, Chisilamu chapadziko lonse, monga chikuimiridwa ndi mboni ziwiri za Chisilamu cha ku Arabia ndi cha ku Turkey zomwe zafotokozedwa m’tsoka loyamba ndi lachiwiri, chidzayamba chatenge dera, kenako likulu. Bungwe la ndale la m’masiku otsiriza loimiridwa ndi Constantine wa Roma wakum’mawa lakwatirana mophiphiritsira ndi bungwe lachipembedzo la m’masiku otsiriza loimiridwa ndi Irene wa Roma wakum’mawa. Ndikugwiritsa ntchito mawu akuti bungwe la ndale ndi lachipembedzo pofotokoza kuti chizindikiro cha fano la chilombo chimayamba kuchitika ku United States, kenako padziko lonse. Fano la chilombo ndilo ukwati wa mophiphiritsa wa Constantine ndi Irene, amene onse akunyozedwa mwa kutaya dera lawo ndi likulu lawo kwa Chisilamu.

Muchato wavo unozivikanwa nokufananidza nhoroondo mbiri idzodzo, uye wakafananidzirwa nomuchato pakati paConstantia naLicinius muna 313, apo Chirevo cheMilan chakaiswa, uye kereke yokufananidzira yeSmirna yakaguma, kereke yokufananidzira yePergamo ikatanga. Avo vanoziviswa naPauro sevanogamuchira kunyengedzwa kwakasimba vanoramba kuona shoko rake reyambiro rinosanganisira kutsauka, munhu wechivi asati azarurwa. Kutsauka kunoitika munhoroondo yePergamo, uye munhu wechivi akazarurwa muna 538, apo kereke yeTiatira yakatanga.

Nhoroondo yeRoma yokumabvazuva inopa zvapupu zviviri kuchokwadi chechiporofita chinomirirwawo muhukama hwechiratidzo huri pakati peRoma yokumabvazuva neRoma yokumadokero. Muhukama ihwohwo, Roma yokumadokero ndiyo kereke, uye Roma yokumabvazuva ndiyo hurumende. Roma mubatanidzwa wekereke nehurumende, sezvazvinomiririrwa sedare nevhu muDhanieri chitsauko chechipiri.

Sababu ambayo yaifanya ionekane kwa uthabiti kwamba katika siku za mwisho Uislamu wa ulimwenguni pote huja dhidi ya mamlaka inayowakilishwa kama muungano wa kanisa na serikali, akiitwaa eneo lake na mji wake mkuu, inaungwa mkono na mashahidi wengine wawili kutoka katika historia takatifu ya Ufunuo tisa. Osman aliteka eneo la Nicomedia tarehe 27 Julai, 1299, kisha akateka eneo la Nicaea miaka miwili baadaye katika 1301. Mwanawe aliteka mji mkuu wa Nicaea katika 1331, na mwana huyo huyo akateka mji mkuu wa Nicomedia katika mzingiro wa miaka minne uliomalizika katika 1337. Waanzilishi waliitambua tarehe 27 Julai, 1299 kuhusiana na Osman, lakini hawakuwahi kuangalia vita iliyofuata, yaani vita ya Nicaea, kama hatua ya pili ya kihistoria katika kuanzishwa kwa Himaya ya Ottoman. Tarehe 27 Julai, 1299 ilikuwa hatua ya kwanza ya hatua kadhaa za kuifikia sheria ya Jumapili. Hatua mbili za kwanza za Uislamu wa Kituruki zilitambulisha mwanzo wa unabii uliomalizika katika 1449, kisha tena katika 1840, kisha tena katika 9/11 na kisha tena tarehe 31 Desemba, 2023.

Yokutanga pamatanho iwayo maviri harina kungoratidza chete kutanga kwemakore zana nemakumi mashanu, asi rakaratidzawo kutanga kwemakore makumi matatu nemasere. Rakatanga apo Osman akatora dunhu reNicomedia, uye rakaguma makore makumi matatu nemasere gare gare apo mwanakomana waOsman akatora guta guru reNicomedia pakupera kwekukombwa kwemakore mana muna 1337. Nhamba makumi matatu nemasere inomirira “kusimuka,” uye danho rokutanga rokuparara kwaOsman achitora dunhu iroro rakaratidza kusimuka kwechiIslam cheTurkey. Mudanho rokutanga iroro remakore makumi matatu nemasere, kukombwa kwe“makore mana” kunoratidza kupera kwaro. Padanho rokupedzisira remakore zana nemakumi mashanu, kunyadziswa kunounzwa, uye makore mana gare gare muna 1453, guta guru reRoma yokumabvazuva rinotorwa.

Kunyangwe kwaiva kutorwa kwakaitwa neVaTurki veOttoman muna 1453, kana mwanakomana waOsman paakatora zvose Nicomedia muna 1337 neNicaea muna 1331, muzviitiko zvitatu izvi, guta guru rimwe nerimwe rakanga rakamboshanda pane imwe nguva munhoroondo seguta guru reRoma yokumabvazuva. Mitsetse yose mitatu iri kuratidza kukundwa kweRoma yokumabvazuva. Mumwe nomumwe wemitsetse mitatu iyoyo unoratidza ChiIslam chichitanga kukunda dunhu, uye pashure pazvo guta guru reRoma yokumabvazuva. Zita remaguta makuru ose matatu rakafanana nezita redunhu racho. Mumwe nomumwe wemitsetse mitatu une zvimiro zvenhoroondo zvakasiyana zvearfa neomega. Panguva imwe cheteyo apo richiratidza ukama hwechechi nehurumende pamwe nokuninipiswa kwakaitwa namambo nemambokadzi neChiIslam, kuninipiswa kwechiporofita kunobatanidza mitsetse yavo neRoma yokumadokero, iyo yakaninipiswawo naConstantine Mukuru paakasarudza Constantinople kupfuura guta reRoma muna 330. Kuninipiswa kwekupedzisira kweRoma yokumadokero kwakauya muna 476 nomutongi wokupedzisira, uye kubva ipapo yakaramba ichidzikira nokukurumidza.

Roma ya Vupashchimi, ikilinganishwa na Roma ya Mashariki, ilikuwa kanisa; Mashariki ilikuwa dola. Kulikuwapo fedheha mwanzoni mwaka 330, kisha fedheha mwaka 476, na tena mwaka 782, na kisha tena mwaka 1449. Msururu wa fedheha ulioanza kwa mgawanyiko wa ufalme, ukafuatwa mwaka 476 na fedheha ya kumpoteza mfalme, na kwa hiyo himaya, ndipo ukafuatwa na Uislamu kuiletea fedheha kwanza nchi ya Mashariki mwaka 782, na kisha mji mkuu wa Mashariki mwaka 1453.

Uislamu wa unabii wa Biblia huweka wazi mfuatano wa Roma ya mashariki na ya magharibi pia, na nuru ambayo Uislamu unazalisha leo inapatana na nuru ya msingi ambayo Uislamu ulikuwa nayo kwa waanzilishi wa Kimilleri, lakini inaenda mbali sana kuliko hiyo. Wakati wa kujaribiwa ulioanza mwaka 2024 kwa swali la “waporaji wa watu wako wanaoiimarisha njozi ni nani” ulikuwa alfa ya kipindi cha kujaribiwa; na sasa, mwishoni mwa kipindi hicho cha kujaribiwa, nuru itokanayo na somo la Uislamu wa Ufunuo sura ya tisa inaongeza mashahidi wa Roma ya magharibi na ya mashariki ambao hawakupata kamwe kuchunguzwa mpaka siku hizi za mwisho za sasa.

Mipimo ya kinabii ya Uislamu iliyowakilishwa katika sura ya tisa hadi ya kumi na moja hukusanya pamoja mipimo ya historia iliyoko katika aya ya kumi hadi ya kumi na sita ya Danieli kumi na moja kwa kutoa ushuhuda unaounganishwa na mipimo ambayo tayari inajadiliwa katika makala haya. Lakini ndani ya mfano wa kinabii wa kuinuka kwa Uislamu mna kuinuka kwa mwamko wa Wamillerite na pia mwamko wa wale mia moja arobaini na nne elfu. Vipindi viwili vya miaka minne, vilivyowekwa kwa uthabiti ndani ya unabii wa nyakati wa Ufunuo tisa na kuwa sehemu yake, hutoa ushuhuda kwa miaka minne ya 1840 hadi 1844. Mwaka 1844 wakati wa kinabii haupo tena, hivyo kipindi hicho cha mfano cha miaka minne hufafanuliwa kwa sifa zake za kinabii, si kwa wakati. Kipindi cha kwanza cha miaka minne hutambulisha Uislamu ukiiteka Nikomedia, mji mkuu wa zamani wa Roma ya mashariki, mwaka 1337, miaka thelathini na minane baada ya baba yake kuiteka nchi hiyo. Miaka minne ya pili hutambulisha kufedheheshwa kwa watawala wa kisiasa na wa kidini wa Roma ya mashariki mwaka 1449, kulikosababishwa na Uislamu; na miaka minne ya tatu hutambulisha udhihirisho wa utukufu wa nguvu za Mungu wakati malaika aliyeiangaza dunia kwa utukufu wake aliposhuka tarehe 11 Agosti, 1840.

Amathidala omlando wamaMillerite wengelosi yokuqala neyesibili uyahambisana nomlando wengelosi yesithathu ngesikhathi sokubekwa uphawu kwabayiikhulu namashumi amane nane ezinkulungwane. Lowo msebenzi wokugcina wokubekwa uphawu ungukwesulwa kwesono, uyinhlanganisela yoBunkulunkulu nobuntu, futhi wenzeka ngesikhathi sempi elethwa ubuSulumane.

Kuzadzikiswa kwakakwana kwechiporofita chose kuri mumazuva okupedzisira, saka ndima iyi iri kuzivisa kusimbiswa kwevane zviuru zana namakumi mana nezvina. Chiporofita chechiIslamu chiri muna Zvakazarurwa 9 chinopa kiyi yenhoroondo inounza pamwe chete mufananidzo wakazara zvikuru wesimba rinotsigira chiratidzo, munhoroondo yakaguma musi wa11 Nyamavhuvhu, 1840, apo chiIslamu chakadzorwa. Kubva panguva iyoyo uchapupu hwaZvakazarurwa 9 hwakapfuurira huchienda muchitsauko 10 nomunhoroondo yengirozi yokutanga neyechipiri. Ipapo muchitsauko 11 nhamo yechitatu inosvika pakarepo paMutemo weSvondo, inova ndiyo nguva apo kuchema kukuru kwengirozi yechitatu kunotanga. Chitsauko 9 ndiyo kiyi yechiIslamu mukuronga kusimuka nokuwa kwoumambo sezvakaratidzwa muna Danieri naZvakazarurwa. Zvitsauko 10 na11 zvinoratidza chiitiko chevane zviuru zana namakumi mana nezvina, mhandara dzakachenjera. Chitsauko 9 chinoratidza chiratidzo chinosimbisa chiratidzo chokunze, uye zvitsauko 10 na11 zvinoratidza chiratidzo chomukati chakabatana nokutevera Gwayana kupinda muNzvimbo Tsvene-tsvene.

Zvakazarurwa chitsauko chegumi chinotanga naKristu semutumwa ane simba anoburuka aine kabhuku kaduku kakazaruka. Chiitiko ichocho chakazadzikiswa musi wa11 Nyamavhuvhu, 1840 pakuguma kwechiporofita cheZvakazarurwa 9 chinoratidza makore mazana matatu nemakumi mapfumbamwe nerimwe nemazuva gumi namashanu. Zvakazarurwa 10 inoratidza nhoroondo inoenderera mberi kusvikira shoko rava rinovava mudumbu maJohane musi wa22 Gumiguru, 1844. Makore mana a1840 kusvika 1844 anotanga nekusvika kwengirozi yokutanga uye anopera nekusvika kwengirozi yechitatu. Makore mana iwayo akatevera mushure mokuzadzikiswa kwa11 Nyamavhuvhu, 1840 akafananidzirwa nemamwe makore mana kubva musi wa27 Chikunguru, 1449 kusvikira muna 1453 pakutanga kwemakore mazana matatu nemakumi mapfumbamwe nerimwe nemazuva gumi namashanu. Ose ari maviri aya mapoka emakore mana anowirirana nemakore mana okukombwa kweNicomedia kubva muna 1333 kusvikira muna 1337. Mukufananidzira, Roma yokumabvazuva yakakundwa neIslam katatu. Kutanga kwakava pakukombwa kweNicaea muna 1331, kozoita kukombwa kweNicomedia kwamakore mana muna 1337, uyezve kukombwa kweConstantinople muna 1453.

Diocletian akaganhura Roma zviri pamutemo kuva kumabvazuva nekumadokero muna 293, uye Constantine akaganhura Roma nenzira yechiporofita kuva kumabvazuva nekumadokero muna 330. Muna 395, pakufa kwamambo Theodosius I, humambo hwakazopatsanurwa zviri pamutemo uye nokusingaperi, sezvo akasiya mabvazuva nokumadokero kuvanakomana vake vaviri senhaka. Chechi yeKaturike yakapatsanuka kuva yekumabvazuva neyekumadokero muna 1054 panguva ye“kupatsanuka kukuru.” Kupatsanuka uku kwakaitika zvishoma nezvishoma, sezvakangoitawo kuparara kwakazotevera. Kupatsanuka uku kuchiripo kusvikira nanhasi chaihwo. Mukati memakore makumi mashanu kubva panguva iyoyo, chechi yekumadokero muRoma yakatanga anenge makore mazana maviri ehondo dzecrusade dzakarwisa Islam. Roma yekumadokero yakawa payakarasikirwa namambo wayo wokupedzisira muna 476. Roma yekumabvazuva yakawa muna 1453. Roma yaPapa yakawa muna 1798. Roma yechihedheni yakapatsanuka kuva kumabvazuva nekumadokero muna 293, 330, uye 395. Roma yaPapa yakapatsanuka kuva kumabvazuva nekumadokero muna 1054. Hanzvadzi White inoratidza kusimuka nokuwa kwoumambo sechinhu chikuru chokutarisa pakudzidza Shoko raMwari.

Ushe hwaunobudiswa pachena munhoroondo kubva muchitsauko chepfumbamwe chaZvakazarurwa hunosimbisa nharo yokuti iRoma inomisa chiratidzo ichi. Kubatana kwechiporofita pakati peIslamu navane zviuru zana namakumi mana nezvina humbowo hwokuti shoko rokuchema kwousiku hwapakati, rwakafananidzirwa naKristu paakapinda muJerusarema akatasva mbongoro, runomiririrwa nechporofita chenguva chakatanga munguva yenhamo yokutanga, chikaramba chichienderera mberi muchikamu chechipiri chechiporofita munhamo yechipiri, chikazosvika pakuzadzikiswa kwacho munhoroondo yemakore mana umo sangano reMillerite rengirozi yokutanga neyechipiri rakatanga nokuzadzikiswa kwechiporofita ichocho. Chiporofita chakatanga nechiratidzo che“makore makumi matatu namasere namaviri” (1299 na1301) achiratidza kusimuka kweIslamu, uye chakaguma nechiratidzo che“makore makumi matatu namasere namaviri” (1838 na1840) achiratidza kusimuka kwavaMillerite.

Muna 1844, pakupera kwenguva yemakore mana evaMillerite iyo yakanga yambofananidzirwa nekukombwa kwa1333 kusvika 1337, uye 1449 kusvika pakukombwa kwa1453, nguva yechiporofita yakanga isisafaniri kushandiswazve. Kusimudzwa kwemureza wevane zviuru zana nemakumi mana nezvina kwakabatana zvakananga nechiporofita umo Islam inosimudzirwa.

Zviuru zvine zana nemakumi mana nezvina zvezviuru zvinoratidza zvakakwana hunhu hwaKristu, uye Kristu, pakati pezvimwe zviratidzo zvomufananidzo, ndiye “muzambiringa wakasarudzwa.” Ishmaeri anozivikanwa so“munhu wesango” muna Genesisi 16:12.

Shoko rakashandurwa richinzi “rehusango” idhongi remuArabhu rehondo. Vamiriri vaKristu mumazuva okupedzisira vanokwira pamusoro peshoko redhongi remuArabhu rehondo, idhongi rakatasva Kristu paakapinda muJerusarema, idhongi rakazotaura pashure pokunge Bharamu arirova kechitatu. Nhume dzakaparidza shoko rakapa simba kushoko rengirozi yokutanga muna 1840 hadzina kuona chiporofita chemakore zana namakumi mashanu chakakodzera uye chakakosha kwazvo munhoroondo yechiporofita maimo maive neshoko rakapa simba kufamba uku. Hadzina kuona nguva mbiri dzemakore mana mukati mechiporofita chenguva ichocho chaizvo izvo zvakaratidzira kare nhoroondo ya1840 kusvikira kuna 1844. Shumba yorudzi rwaJudha yava kuvhura zvino chiedza chinobva mu“nzira dzekare” chisati chamboonekwa, uye icho chiedza chinowirirana nechiedza icho chave chichivhurwa kubvira musi wa31 Zvita, 2023. Chinobvisa kusava nechokwadi kupi nokupi pamusoro pokuti ndiIslam here inorova Nashville. Chiedza chinovhenekera chiratidzo cheRoma, nokudaro chichiva chirevo cheomega kukakavadzana kwealpha muna 2024 pamusoro pevapambi vavanhu vako, uye zvakare ndicho chiratidzo cheomega chegakava pamusoro pechiratidzo chimwe chetecho munhoroondo yeMillerite. Chinoratidza kuti Islam yezviporofita zvenguva zveZvakazarurwa 9 ndiyo shoko rekunze mukati menhoroondo yomukati yenguva yokuisirwa chisimbiso yezviuru zvine zana namakumi mana nezvina. Tave tichidzidzisa chokwadi ichi kwenguva yakati, asi zvino chingaratidzirwa pamutsara mumwe chete unotangira muna Zvakazarurwa 9 uchiguma muna Zvakazarurwa 11. Nguva yechitatu yemakore mana yakabatana nechiporofita chenguva chaIslam chakazadzikiswa kubva muna 1840 kusvikira kuna 1844, inoratidzira nguva yokuisirwa chisimbiso yezviuru zvine zana namakumi mana nezvina. Nekudengenyeka kukuru kwenyika kweZvakazarurwa 11, zviuru zvine zana namakumi mana nezvina zvinosimudzirwa sechiratidzo.

Muna Ezekieri 37 kusimudzwa kwevanhu vaMwari seuto inzira ine matanho maviri yakanga yafananidzirwa pakusikwa kwaAdhamu. Kutanga Adhamu akaumbwa nevhu, ipapo Kristu akafuridzira maari mweya woupenyu. Muna Ezekieri uporofita hwokutanga hunoumba miviri yakafa, asi ichiri yakafa. Zvino mhepo ina dzinofemerwa pamusoro pemiviri, uye inomuka seuto guru rine simba. Nhamba makumi matatu nesere nemakumi mana dzinomirira matanho iwayo maviri.

Tichaenderera mberi nezvinhu izvi muchinyorwa chinotevera.