Buugga Daanyeel - Lambar Sideetan iyo Lix

Waxaan ka hadlaynaa isbarbar yaalka u dhexeeya dhaqdhaqaaqyada malaa’igta koowaad iyo tan saddexaad, si aynu si ka sii wanaagsan u fahanno waxa korodhka aqoontu astaan ahaan u matalo marka la furo wakhtiga dhammaadka. Waxaannu isku dayaynaa in aannu muujinno in ay matasho korodhka runta oo sii xoogaysanaya, kaas oo ugu dambayntii ku dhammaada roobka dambe, kaas oo ah farriinta Qaylada Habeenbadhka. Astaan ahaan, “korodhka aqoonta” waxa laga soo qaatay kitaabka Daanyeel, halkaasna waxa loogu aqoonsaday inuu yahay aqoonta nebinnimada ee tijaabisa oo soo saarta laba nooc oo cibaadaystayaal ah.

Sannadkii 1989 waxaa la furfuray “korodhka aqoonta” oo aakhirka muujin doona laba dabaqadood oo caabudayaal ah. Labadaas dabaqadood waxaa lagu sawiray marka laga eego sida ay ula xiriiraan farriinta roobka dambe. Kuwa sharka leh ma gartaan mana aqbalaan roobka dambe, kuwa caqliga lihina way gartaan. Sidaas daraaddeed kuwa sharka leh ma arkaan goorta roobka dambe bilaabmo inuu da’o, wuxuuna bilaabay inuu da’o markii quruumuhu cadhoodeen Sebtembar 11, 2001. Waxaannu la hadlaysannay hoggaanka Adventism-ka La’odikiya sida loogu metelay cutubyada siddeedaad iyo sagaalaad ee Yexesqeel, iyo sidoo kale cutubka siddeed iyo labaatanaad ee Ishacyaah. Ishacyaah dhexdiisa “ragga wax quudhsada” waxay “beenta” ka dhigeen “magangalkooda” waxayna isku “qariyeen” “been hoosteeda.”

Raggii hore oo Yeruusaalem ee wakhtiga ugu dambeeya ku nool waxay ku dhacaan imtixaanka “nasashada iyo soo‑noolaynta,” kaas oo uu metelo habraaca “xarriiq korkeed xarriiq,” oo u oggolaanaya kuwa caqliga leh inay gartaan roobka dambe ee maalmaha ugu dambeeya, iyada oo loo marayo tusaalaha taariikhiga ah ee roobka dambe ee taariikhda Millerite. Astaanta nebiyadeed ee “ragga wax quudhsada” oo Ishacyaah ku adkaynayo tuducan, waa beenta iyo been‑abuurka ay ku hoos dhuunteen oo ay ka dhigteen magangalkooda. Sidaa darteed, marka lala xidhiidhiyo imtixaanka farriinta roobka dambe (nasashada iyo soo‑noolaynta ayan doonayn inay maqlaan), raggii hore ee Yeruusaalem waxay aqbaleen been.

Farriinta roobka dambena waxay la timaaddaa dood, sida lagu matalay Xabaquuq cutubka labaad, markii waardiyihii halkaas joogay uu Ilaah weyddiisto waxa uu kaga jawaabi doono “dooda” taariikhdiisa, waayo erayga “canaantay” ee aayadda koowaad ee cutubka labaad wuxuu micnihiisu yahay “lala dooday”.

Kuwa xigmadda leh intii lagu jiray doodda roobka dambe waxay soo bandhigaan runnada lagu matalay jawharadihii Miller, kuwaas oo sidoo kale ah runnadii aasaasiga ahaa ee ay aqoonsadeen, adkeeyeen, oo soo bandhigeen Milleriyiintu. Runnadaas waxaa lagu matalay Masiixa, Dhagaxa weligiis ah.

Ragii hore waxay soo bandhigaan farriin roobkii dambe oo been ah, taas oo Ishacyaah u matalayo inay tahay “been” iyo wax aan run ahayn. Cutubka siddeedaad ee Yexesqeel, taariikhdu waxay tilmaamaysaa wakhtiga ay ragii hore ee Yeruusaalem qorraxda u sujuudayaan, waxaana lagu barbar dhigay kuwa cutubka xiga lagu siiyo shaabadda Ilaah. Karaahiyada saddexaad (jiilka), waxay matalaysaa farriin roobkii dambe oo been ah, sida ay u metelayso “u oohinta Tammuus.” Jiilkii saddexaad ee Adventism-ka, kaas oo bilaabmay 1919, ayaa “been” la soo geliyey iyadoo lala xidhiidhinayo injiilka beenta ah ee W. W. Prescott si cad ugu soo bandhigay Shirkii Baybalka ee 1919. “Beentaas” waa mawduuc gaar ah oo jiilka saddexaad ah, “beentuna” waa aasaaska beenta ah ee farriinta beenta ah ee roobkii dambe, taas oo ay matalayso “u oohinta Tammuus.”

Waa muhiim in waqti lagu bixiyo in si sax ah loo garto “beenta” ku jirta waxsii sheegidda, waayo “beentu” waa sababta ugu weyn ee Adventism‑ka La’odikiya uusan u arki karin korodhka aqoonta ee 1989. “Beentu” waa in “allabarigii joogtada ahaa” ee kitaabka Daanyeel uu matalo adeegga Masiixa ee meesha quduuska ah. In “allabarigii joogtada ahaa” si waxsii sheegid ah loogu dabaqo adeegga Masiixa ee meesha quduuska ah waa dabaqid waxsii sheegid oo been ah oo khaldan; hase ahaatee, “beentu” ma aha oo keliya in la aqoonsado tilmaamidda beenta ah ee “allabarigii joogtada ahaa” sida astaan waxsii sheegid ah, balse waxay kaloo matalaysaa “been” sheegaysa in Sister White ay ku raacday dabaqistaas beenta ah, dabadeedna beentaas loo adeegsado in lagu dhiso dabaqidda khaldan sidii run la aasaasay.

Fahamka saxda ah ee lixda aayadood ee ugu dambeeya ee Daniel kow iyo tobnaad waxaa hore loogu tusaaleeyay aayadaha soddon ilaa lix iyo soddon; marka Walaasha White ay aqoonsanayso dhammaystirka buuxa ee Daniel cutubka kow iyo tobnaad, waxay sheegaysaa in “muuqaallo la mid ah kuwii lagu tilmaamay” aayadaha soddon ilaa lix iyo soddon “mar kale la soo celin doono.”

Isticmaalka qeexidda beenta ah ee “tan maalinlaha ah” waxa uu dhalinayaa qaab-dhismeed taariikheed oo been ah. Taariikhda lagu matalay Daanyeel cutubka kow iyo tobnaad, aayadaha soddon ilaa lix iyo soddon, waxa ku jira ka qaadista “tan maalinlaha ah.” “Tan maalinlaha ah” ama waa fasiraaddii Milleriyiinta, ama waa fasiraadda Prescott iyo Daniells. Iyadoo ku xiran fasiraadda la doorto, waxa dhalan doona laba qaab-dhismeed oo taariikheed oo kala duwan.

Sida waxyigu sheegayo, taariikhda nebiyadeed ee aayaddan lagu matalay, oo ay ku jiraan aayadda soddonaad, iyo aayadaha soddon iyo laba ilaa soddon iyo lix, waa in lagu soo celiyo aayadaha afartan ilaa afartan iyo shan ee Daanyeel kow iyo tobnaad.

Aayadda aynu ka helayno “maalin walba,” waa aayadda kow iyo soddonaad.

“Awoodda” ku xusan aayadda waxay u istaagaan “dhiniciisa.” “Awooddaha”u waa quwad, sida uu quwad u yahay kii ay “u istaagaan.” Waa “awooddaha” ku xusan aayadda kuwaas oo “dhiniciisa u taagan,” waana “awooddaha” kuwa “nijaaseeya meesha quduuska ah ee xoogga,” waana “awooddaha” kuwa “ka qaada qurbaanka joogtada ah,” sidoo kalena waa “awooddaha” kuwa “dhiga karaahiyada wax baabbi’isa.” Muujintii cutubka saddex iyo tobnaad, masduulaagii, oo ah Roomaankii jaahiliga ahaa, wuxuu baabtiisnimada siiyaa saddex waxyaalood.

Bahalka shabeelka u eg waxaa Walaasha White ku aqoonsatay baabtiisnimada Roomaanka, cutubka laba iyo tobnaadna Walaasha White waxay ku aqoonsanaysaa in bahalkii weynaa uu yahay Shayddaan, isla markaana uu sidoo kale yahay Roomaankii jaahiliga ahaa.

Aayadda labaad ee Muujintii cutubka saddex iyo tobnaad, Roomaankii jaahilka ahaa wuxuu siiyey baabtiisnimada awooddiisii ciidan, “gacmihiisii hubaysnaa,” isagoo ka bilaabaya Clovis, boqorkii Farankiinta (Faransiiska), sannadkii 496. Roomaankii jaahilka ahaa wuxuu siiyey Roomaankii baabtiisnimada kursigiisii xukunka sannadkii 330, markii boqor Constantine ka guuray magaalada Rooma oo uu caasimaddii Roomaanka boqortooyada u raray magaalada Constantinople. Roomaankii jaahilka ahaa wuxuu siiyey baabtiisnimada awoodda madaniga ah sannadkii 533, markii Justinian soo saaray amar aqoonsanaya baabtiisnimada inay tahay madaxa kaniisadaha oo dhan, iyo saxaha bidcayaasha.

Aayadda kow iyo soddonaad, “gacmaha” istaaga waa xoogaggii milatari ee Roomaankii jaahiliga ahaa, kuwaas oo u istaagay baabtiisnimada papacy-ga, iyagoo ka bilaabmaya Clovis sannadkii 496. Falkaas awgiis, papacy-gu wuxuu Faransiiska u aqoonsadaa “curadka kaniisadda Kaatooligga,” mararka qaarkoodna “gabadha ugu weyn ee kaniisadda Kaatooligga.” Aayadda kow iyo soddonaad, ka dib markii Constantine uu soo saaray sharci Axadeed sannadkii 321, dabadeedna uu caasimaddii ka raray magaalada Rooma una raray magaalada Constantinople sannadkii 330, boqortooyadii markii hore aan laga adkaan jirin waxay bilowday inay burburto, iyadoo afartii awoodood ee ugu horreeyey ee Buunanka ee Muujintii cutubka siddeedaad ay bilaabeen dagaal joogto ah oo ka dhan ah boqortooyada Roomaanka. Bartilmaameedka weerarradii ay fuliyeen Barbariyiinta iyo Genseric wuxuu ku wajahnaa magaalada Rooma, taas oo ka hor sannadkii 330 ahayd “meesha quduuska ah ee xoogga” u ahayd boqortooyada Roomaanka. Laga bilaabo sannadkii 330 iyo wixii ka dambeeyey, dagaalladii duullaanka ee barbariyiintu waxay ahaayeen inay “nijaaseeyaan meesha quduuska ah ee xoogga,” ilaa “gacmihii” Roomaankii jaahiliga ahaa ay u istaageen papacy-ga, iyagoo ka bilaabmaya sannadkii 496.

Ma aha oo keliya in Roomaankii jaahiliga ahaa uu siiyey xoogga baabanimada saddex waxyaalood, isaga oo siiyey awooddii ciidan, xukunkii madaniga ahaa, iyo kursigii magaalada Rooma, laakiin wuxuu sidoo kale ka qaaday saddex geesood Roomaanka baabanimada.

Saddexda geesood ee la rabay in “la siibo” ee ku xusan Daanyeel cutubka toddobaad, waxay astaan u ahaayeen saddex quwadood oo waaweyn oo ka hor imanayay koritaanka awoodda baabbanimada. Geeskii ugu dambeeyey ee saddexdaas ka mid ahi waa la qaaday markii Goths laga eryay magaalada Rooma sannadkii 538. Waxaa magaalada kaga eryay “gacmihii” Roomaankii jaahiliga ahaa, waayo “gacmahaas” ayaa la rabay inay baabbanimada (karaahiyada baabba’a), ku fadhiisiyaan carshiga dunidii markaas la yaqaanay sannadkii 538.

Aayadda kow iyo soddonaad ee Daanyeel kow iyo toban waxay tilmaamaysaa afar waxyaalood oo “gacmaha” (Roomaankii jaahilka ahaa) ay samayn lahaayeen. Waxay ahayd inay “istaagaan” iyagoo taageeraya baabtiiska, sidii ay yeeleen sannadkii 496. Waxay ahayd inay nijaaseeyaan “meesha quduuska ah ee xoogga,” sida lagu matalay halgannadii ciidan ee lagu qaaday magaalada Rooma qiyaastii laba qarni. Waxay ahayd inay “dejiyaan” baabtiiska carshiga dunida sannadkii 538, waxayna sidoo kale ahayd inay “ka qaadaan allabariga joogtada ah.”

Ereyga Cibraaniga ah ee aayadda ku jira oo loo tarjumay “ka qaadid” (sur), wuxuu la macno yahay “in la saaro”. Markii la gaadhay sannadkii 508, iska-caabbintii ka timid jaahilnimada ee ka jirtay boqortooyadii Roomaanka, taas oo ka shaqaynaysay in ay hor istaagto kor u kaca baabbanimada xagga awoodda, si buuxda ayaa loo hoos geeyey ama loo dabar gooyey.

In “kan maalinlaha ah” loo aqoonsado sidii adeegga Masiixa ee meesha quduuska ah waa adeegsi qalad ah; hase yeeshee, hawshii dhabta ahayd ee lagu fuliyey taariikhda Adventist-ka La’odikiya taas oo u aqoonsatay adeegsigaas qaladka ah inuu yahay runta, waxay ku salaysnayd “been” gaar ah oo lagu hirgeliyey jiilkii saddexaad ee Adventism-ka. Tilmaantii Sister White ee ahayd in taariikhda aayadaha soddon ilaa lix iyo soddon ay ku soo noqnoqon doonto dhammaystirka ugu dambeeya ee Daanyeel kow iyo toban, waxay ka dhigtay wax aan suurtagal ahayn in “nimanka wax quudhsada” ee xukuma Yeruusaalem ay fasiraad saaraan aayadda kow iyo soddon iyagoo aan isla mar ahaantaana diidin Ruuxa Waxsii-sheegidda.

“Ragga quudhsada leh” waxay baraan in baabtinimadu ka qaaday fahamka runta ah ee adeegga Masiixa ee meesha quduuska ah, iyada oo la soo geliyey quddaasii baabtiyeed, taas oo ah been-abuur ka mid ah shaqada Masiixa ee meesha quduuska ah ee jannada ku taal. Haddii tani ay ahaan lahayd macnaha dhabta ah ee “kan joogtada ah,” markaas “gacmaha” kacay aayadda kow iyo soddonaad waxay ahaan lahaayeen baabtinimada, waayo qaab-dhismeedka naxwaha ee aayaddu wuxuu dalbanayaa in “gacmaha” ay yihiin awoodda ka qaadda “kan joogtada ah.”

Si ay u xoojiyaan baaquligooda sheekooyinka mala-awaalka ah, waxay ku doodaan in baabasiiyaddu (hubka) ay nijaaseeyeen meeshuu quduuska ahaa ee jannada ee Masiixa. Erayga Cibraaniga ah ee loo tarjumay “meesha quduuska ah (miqdash) ee xoogga” wuxuu noqon karaa ama meel quduus ah oo jaahili ah ama meesha quduuska ah ee Ilaah. Haddii Daanyeel doonayay inuu muujiyo in meesha quduuska ah ee Ilaah ay baabasiiyaddu nijaasayn doonto, wuxuu adeegsan lahaa erayga Cibraaniga ah “qodesh”, kaas oo keliya u taagan kara meesha quduuska ah ee Ilaah. Haddaba xaggee bay Kitaabka Quduuska ah ama Ruuxa Waxsii-sheegidda ku qoran tahay in meesha quduuska ah ee jannadu marna ahayd ama weligeed ahaan doonto mid ay baabasiiyaddu nijaaseeyeen?

Hubaal, dembiyada Masiixiyiinta waxaa lagu diiwaangeliyaa buugaagta macbudka jannada; hase ahaatee, sawirkaas ma aha in uu ka dhigan yahay in macbudka Ilaah wasakhoobay. Nadiifinta macbudku waxay astaan u ahayd nadiifinta buugaagta diiwaannada ee ku yaal macbudka. Intaa waxaa dheer, awoodda baadariga weligeed Masiixi ma ahayn, sidaas darteedna weligeed laguma qorin buugaagta xukunka baaritaanka. Xukunka keliya ee loo aqoonsaday baadarinimada waa xukunka fulinta ee cadhada Ilaah.

“Gacmaha” sidoo kale waa inay “dhigaan karaahiyada wax baabbi’isa,” taas oo noqon lahayd awooddee? Awooddee ayuu baabnimadu dhigtay? Oo awooddee bay tahay, bilowga ugu horreeya ee aayadda kow iyo soddon, taas oo baabnimadu u istaagtay?

Kuwa aan waxbaran lahayn ee ku jira Adventism-ka Laodicea, kuwaas oo noloshooda weligeed ah geliyey gacmaha niman lagu gartay inayan akhriyi karin kitaabka la shaabadeeyey, waxaa laga yaabaa inay ku qanacsanaadaan in dhegahooda cuncunaya lagu dejiyo noocaas adeegsi qalloocan ee Kitaabka Quduuska ah; laakiin waxaa ka sii caqli xun in la isku dayo in taariikhda ay khasab ku tahay inay aqoonsadaan si ay qaladkooda u taageeraan lala waafajiyo lixda aayadood ee ugu dambeeya ee Daanyeel kow iyo tobnaad.

Taariikhda horseeday burburkii Midowgii Soofiyeeti, kaas oo la muujin karo in lagu matalay Boqorka Koonfureed ee aayadda afartanaad ee Daanyeel kow iyo tobnaad, xoogga milatari ee Maraykanku wuxuu u istaagay taageeridda baabbanimada, maadaama Ronald Reagan uu la sameeyey isbahaysi qarsoodi ah kan Masiixa ka geesta ah ee wax sii sheegidda Kitaabka Quduuska ah. Sidaas yeeliddiisa, waxay calaamad u noqotay in iska-caabbintii kasta ee Protestanka ee ka dhanka ahayd kor u kaca baabbanimada lagu hoos jebiyey Maraykanka, sida lagu tusaaleeyey ka qaadistii iska-caabbintii heesannimada sanaddii 508. Boqorka Waqooyi (baabbanimada) ee tuducan ku xusan ayaa ugu horrayn xaaqay Midowgii Soofiyeeti sannadkii 1989, wuxuuna sidaas ku sameeyey isagoo la kaashanaya “gaadhifardoodyo” iyo “fardooley,” kuwaas oo matalaya xoogga milatari ee Maraykanka, iyo weliba xoogga dhaqaale ee Maraykanka sida ay u metelaan “maraakiibta.”

Maraykanku waxay ahaayeen “gacmaha” u istaagay baabtiisnimada. Protestantism-ka waa laga qaaday, sida iska-caabbintii jaahilnimadana loo jebiyey sannadkii 508. Aayadda afartan iyo kowna, Maraykanka waxaa ka adkaan doona baabtiisnimada, waxaana la afgembin doonaa Dastuurka Maraykanka, kaas oo ah “meesha quduuska ah ee xoogga” Maraykanka, marka Maraykanku Boqorka Waqooyi (baabtiisnimada) ku fariisiyo carshiga dhulka, sida Roomaankii jaahilka ahaa yeelay sannadkii 538. Haddii aad akhrinayso maqaallada ku jira boggan internetka, waxaad markaas soo dejisan kartaa majalladda The Time of the End, oo akhrisan kartaa soo-bandhigid ka dhammaystiran lixda aayadood ee ugu dambeeya Daanyeel kow iyo toban; hase yeeshee hadda waxa aynu si fudud u aqoonsanaynaa in fasiraadda “allabariga joogtada ah” loo aqoonsanayo adeegga Masiixa ee meesha quduuska ah ay tahay ku-dhaqan been ah oo astaanta lagu dabaqay. Tani waxa aynu u samaynaynaa si aynu u muujinno in ku-dhaqankaas beenta ahi lagu soo rogay Adventism-ka La’odikiyaanka ah been si ula kac ah loo sameeyey.

Waxaannu sii wadi doonnaa ka fiirsashada beenta nebinnimada ku saabsan maqaalka xiga.