Taariikhda Qarsoon ee Aayadda Afartan iyo Toddoba iyo Tobnaad

“Furaha” furta yaamaysaa yaad‑la’aanta hoose waa dagaalkii Nineweh, oo rumoobay sannadkii 627, shan sano ka hor intuusan Muxammad dhiman 632. Shan sano dabadeed, sannadkii 637, ciidammadii Muslimiinta ayaa qabsaday caasimaddii Faaris, oo ahayd mid ka mid ah labadii quwadood ee waaweynaa ee ku loollamay dagaalkii Nineweh. Dhacdadan ayaa si weyn u beddeshay isu-dheellitirnaantii awoodda ee Bariga Dhexe. Dagaalkii Nineweh ee 627 wuxuu wiiqay xoogga Boqortooyadii Faaris, toban sano ka dibna Boqortooyadii Faaris way dhammaatay.

Boqol iyo konton sannadood ka dib dhimashadii Maxamed ee 632, ololihii Cabbaasiyiinta ee 782, ciidankii Cabbaasiyiinta (oo la sheegay inay ahaayeen ku dhowaad 95,000 oo nin) ayaa bilaabay duullaan baaxad weyn ku galay dhulkii Baysanthiin ee Aasiyada Yar (Turkiga maanta). Waxay u sii ruqaansadeen ilaa Chrysopolis, oo si toos ah uga soo horjeedda Constantinople dhinaca kale ee Marinka Bosporus—iyagoo aad ugu soo dhowaaday caasimaddii Baysanthiinta. Baysanthiintii, oo ay hoggaaminaysay Boqorad Irene, waxay la kulmeen jab culus. Sidaas darteed, Baysanthiintu waxaa lagu qasbay inay saxeexaan xabbad-joojin bahdil leh oo saddex sano ah, iyagoo oggolaaday inay bixiyaan baad sannadle ah oo aad u badan (qiyaastii 70,000–90,000 oo dinaar dahab ah) iyo inay dhiibaan dhar xariir ah iyo la-haystayaal. Ololahani wuxuu ka mid ahaa duullaannadii ugu waaweynaa uguna guulaha badnaa ee Cabbaasiyiintu ku qaadeen dhulalka Baysanthiinta intii lagu jiray qarnigii 8aad. Wuxuu muujiyey awoodda sii kordhaysa ee Khilaafadii Cabbaasiyiinta iyo hoos-u-dhaca sii socda ee Boqortooyadii Baysanthiinta.

Waxaa jira laba xilli oo nebiyadeed oo kala duwan, mid kastana ah boqol iyo konton sannadood, oo ku jira buunka shanaad ee Muujintii cutubka sagaalaad. Kan ugu horreeya wuxuu ka bilaabmaa geeridii Muxammad sannadkii 632 ilaa dullayntii Boqoraddii Irene ee Rooma Bari sannadkii 782. Cutubka sagaalaad wuxuu si aad u faahfaahsan u tilmaamayaa kacitaankii Islaamka. Laga soo bilaabo mideyntii qabaa’ilka sannadkii 606, ilaa dagaalkii Nineweh sannadkii 627, ilaa geeridii Muxammad sannadkii 632, dabadeedna ilaa jabkii Faaris sannadkii 637, koritaanka iyo hoos-u-dhaca Islaamka si taxaddar leh ayaa loogu raac-raacay Erayga nebiyadeed ee Ilaah. Islaamka Carbeed ayaa ah quwadda ku jirta nebiyadda koowaad ee boqol iyo kontonka sannadood ee silicinta. Mideyntii qabaa’ilka ee uu Muxammad sameeyey sannadkii 606; dabadeed dagaalkii “furaha” ahaa ee Nineweh sannadkii 627, oo ay xigtay saadaashii Muxammad ee baabba’a Faaris iyo Rooma labadaba ku saabsanayd qiyaastii sannadkii 628, ka dibna geeridiisii sannadkii 632. Taariikhahani waxay matalayaan taxane gaar ah oo dhacdooyin ah oo ku jira silsiladda Islaamka.

Boqol iyo konton sannadood ka dib markii Maxamed dhintay sannadkii 632, saldhiggii awoodda Islaamku wuxuu ka guuray Carabiya una wareegay Turkiga, iyadoo ay Rooma Bari dib ugu riixday ilaa Constantinople. Hoogga kowaad wuxuu matalayey Islaamka Carabiya, hoogga labaadna wuxuu matalayey Islaamka Turkiga. Gudaha hoogga kowaad, labada sii sheegidood ee waqtiyeed ee boqol iyo kontonka sannadood ahuba waxay qeexayaan kala sooca u dhexeeya Islaamka Carabiya iyo Islaamka Turkiga, sida isla runtaas lagu muujiyey kala sooca u dhexeeya hoogga kowaad iyo hoogga labaad.

Boqolkii iyo kontonkii sannadood ee ugu horreeyey waxay ku bilaabmeen dabar-go’a Faaris, waxayna ku dhammaadeen Rooma oo ku xayirmay gudaha derbiyada Constantinople. Muddadii labaad ee boqol iyo kontonka sannadood waxay ku bilaabatay guushii Osman (oo sidoo kale loo yaqaan Ottman) ee Nicomedia. Guusha Cusmaaniyiinta ee Nicomedia waxay tilmaamaysaa go’doomintii Nicomedia (İzmit-ta maanta, Turkiga), taas oo dhacday intii u dhexeysay 1333 ilaa 1337, markii Suldaan Orhan Gazi (wiilka Osman I, aasaasihii Beylik-ga Cusmaaniyiinta) uu go’doomiyey magaalada muhiimka ah ee Bizaantiyaanka ahayd ee Nicomedia. Magaaladu waxay iska caabbisay dhowr sannadood, hase yeeshee ugu dambayntii waxay isdhiibtay 1337 sababo la xiriira gaajo iyo sahay yari. Ciidankii ilaalada Bizaantiyaanka ahaa waxaa loo oggolaaday inay u baxaan Constantinople. Nicomedia waxay ka mid ahayd qalcadihii waaweynaa ee ugu dambeeyey ee Bizaantiyaanka ee Aasiya Yar (Anatolia). Dhicitaankeedu wuxuu si wax-ku-ool ah u soo afjaray xukunkii Bizaantiyaanka ee inta badan galbeedka Anatolia. Guushan waxay u saamaxday Cusmaaniyiinta inay xoojiyaan awooddooda Bithynia oo ay sii ballaadhiyaan dhanka marinka Bosporus. Waxay ahayd tallaabo weyn oo horseed u noqotay qabsashadii dambeba ee Cusmaaniyiintu ku qabsadeen Constantinople (taas oo dhacday in ka badan qarni ka dib, 1453). Go’doomintaas badanaa waxaa loo arkaa mid ka mid ah guulihii hore ee muhiimka ahaa ee u beddelay beylik-gii yaraa ee Cusmaaniyiinta awood goboleed soo kacaysa.

Hormuudkii si sax ah bay u fahmeen oo u bareen in weedha “meeshii quduusnimadiisa waa la duminay” ee ku jirta Daanyeel siddeed iyo aayadda kow iyo tobnaad ay ku rumowday Constantine.

“Halka quduuska ah” ee halkan lagu tilmaamay wuxuu ahaa macbudka Pantheon ee magaalada Rooma, “meesha” macbudkaasuna waxay ahayd Rooma. Rooma waxaa “hoos loo tuuray” Constantine markii uu doortay inuu caasimaddii boqortooyadiisa u raro Constantinople sannadkii 330. Aayadda kow iyo tobnaad waxay ku xidhan tahay Muujintii cutubka saddex iyo tobnaad aayadda labaad, waxayna tilmaamaysaa isla dhacdadaas.

Masduulaagii wuxuu ahaa Roomii heydinka ahayd, Roomii heydinka ahaydna waxay “carshigeedii” ama kursigii awoodeed ku wareejisay kaniisadda Roomaanka sannadkii 330, markay caasimaddii u rartay dhanka bari, sidaasna uga tagtay bannaan awood oo kaniisadda baabawnimadu si farxad leh uga faa’iidaysatay. Markaan ka billowno xariiqda Roomaanka bari sannadka 330 ilaa 1453, waxaynu aragnaa in bilowgii waxsii sheegidda Roomaanka bari, magaalada Rooma lagu bahdilay diidmiddii Constantine ee Rooma. Bahdilkaas waxaa mar kale lagu celiyey Boqoraddii Irene sannadkii 782, dhammaadka boqolkii iyo kontonkii sano ee ugu horreeyey ee silicinta. Labadaas bahdilba waxaa mar kale ku celiyey Constantine kii ugu dambeeyey.

Buunnada shanaad iyo lixaad ee Muujintii cutubka sagaalaad waxay bixinayaan faahfaahinta dhicitaankii Rooma bari, iyaga oo isla markaasna diiwaangelinaya koritaankii iyo dhicitaankii Islaamka. Waxyigu wuxuu inagu wargelinayaa in aynu baranno “koritaanka iyo dhicitaanka” boqortooyooyinka ku xusan buugaagta Daanyeel iyo Muujintii. Boqortooyooyinkaasi waxay leeyihiin sifooyin u gaar ah oo la xidhiidha “koritaankooda iyo dhicitaankooda” gaarka ah. Dhicitaankii Yahuudah waxaa sababay saddex weerar oo lagu qaaday Yeruusaalem. Cibraaniyiintii waxaa loo kaxaystay Baabuloon, waxayna ku soo noqon lahaayeen saddex amar, kuwaas oo bilaabi lahaa 2,300-ka sano ee horseeday saddexda malaa’igood inay taariikhda soo galaan laga bilaabo 1798 ilaa 1844. Baabuloon hal habeen bay ku dhacday. Rooma way kala daadatay, kala daadashadeedana waxaa lagu muujiyey laba dhinac oo Rooma ka mid ah oo lagu garto goobta Rooma galbeed ama Rooma bari. Koritaanka iyo dhicitaanka boqortooyadii Batalamayos iyo boqortooyadii Seleukos ee ku jira saddex-meeloodka hore ee Daanyeel kow iyo tobnaad waxay tusaale u yihiin koritaanka iyo dhicitaanka Rooma baabbaniga ah. Markhaatifurkaasu si fudud waa gunaanadka qisadii Iskandhar iyo kala dirirkii Giriigga. Si ka duwan Rooma, Giriiggu wuxuu u kala qaybsamay afar qaybood oo aakhirkii noqday laba. Rooma waxay u kala qaybsantay bari iyo galbeed, dabadeedna Rooma galbeed si nebiyad ahaan ah ayaa loogu qaybiyey saddex, taas oo metelaysa dawladdii Rooma ee saddex-geesoodka ahayd. Rooma bari se, Qustandiin wuxuu boqortooyadiisii u qaybiyey saddexdiisii wiil. Waxaa cad in Rooma galbeed iyo Rooma bari ay yihiin xariiqyo is barbar socda oo matalaya kaniisadda Roomaanka iyo dawladda Roomaanka. Qaybsanaantaas laba-geesoodka ah waxa ku sii lammaan qaybsanaan kale oo saddex-geesood ah. Giriiggu afar ayuu uga noqday laba, Baabuloon waxay ahayd hal habeen, Yahuudahna saddex weerar. Islaamka, “koritaankiisa” waxaa lagu sawiray “sii-dayn,” “dhicitaankiisuna” waa “xannibaad.”

Burburka tartiib-tartiibka ah ee Roomtii galbeed laga soo bilaabo 330 ilaa 476 waxay ka dhigan tahay burburka tartiib-tartiibka ah ee Maraykanka laga soo bilaabo 1798 ilaa sharciga Axadda. Sannadka “330” iyo sannadka “1798” labaduba waa calaamado-nebinnimo oo loogu yeedho “wakhtigii la qoondeeyey” ama “wakhtiga dhammaadka” ee kitaabka Daanyeel. 330 wuxuu calaamadeeyaa bilowga Roomtii galbeed iyo tan bari. Dhamaadka labadooduba waa bahdilaadda hoggaamiyaha Roomaanka, sida Constantine uu u bahdilay magaalada Rooma bilowgii. 476 wuxuu ahaa dhammaadka xilli-nebinnimo oo muujinaya sida qaab-dhismeedkii siyaasadeed ee sharafta lahaa ee Rooma uu ugu kala daatay saddex tallaabo. Xilli ku bilaabmay in magaalada la diido 330 ayaa waxaa xigay bahdilaadda guud ahaan qaab-dhismeedkoodii siyaasadeed—jamhuuriyaddoodii sharafta lahayd, oo ahayd qodobkii ugu weynaa ee ay Roomtii qadiimiga ahi ku faani jirtay, waa la kala furfuray, ugu dambayntiina waxaa la gaadhay 476, markaas oo aanu mar dambe jiri doonin taliye ka taliya Rooma oo ka soo jeeda dhiig Roomaan ah oo dhab ah. Laba sadar oo Rooma ah oo ka bilaabma sannadka 330, iyo tuduca ay labadaas sadar ku qotomaan, waxa kale oo ku jira laba sadar oo nebinnimo oo min shan bilood ah. Sadar-ka Roomtii galbeed wuxuu ku bilaabmaa kuna dhammaadaa bahdilaad tartiib-tartiib ah. Sadar-ka Roomtii bari wuxuu ku bilaabmaa kuna dhammaadaa bahdilaad tartiib-tartiib ah sannadka 1449, markii Constantine kii u dambeeyey uu weydiistay oggolaansho si uu u taliyo.

Boqorkii iyaga ka talinayey wuxuu ahaa Muxammad, waayo isaga ayaa lagu aqoonsaday aayadda koowaad, sidaas darteed ma aha shaqsi kale oo Islaami ah; waa Muxammad boqorka, boqorna waa boqortooyo, Islaamkuna waa boqortooyada Muxammad.

Islaamku waa furihii furay yamayska gunta-dheer 9/11, waana kii furaya yamayska gunta-dheer marka sharciga Axadda la soo rogo. Bartamaha wakhtiga shaabadaynta, bahalkii masduulaagga ahaa ee caalamiyeyntu sidoo kale wuxuu ka soo baxay yamayska gunta-dheer.

Waxaan ku sii ambaqaadi doonnaa maqaalka xiga.