Paaniyum – Lambar Lixaad

Burburkii Midowgii Soofiyeeti ee USSR sannadkii 1989 ayaa aayadda afartanaad ee Daanyeel kow iyo tobnaad rumoowday. Aayadda afartan iyo kownaad waa sharciga Axadda ee Maraykanka, sida ay aayadda lix iyo tobnaadna u tahay. Laga bilaabo 1989 ilaa sharciga Axadda ee Maraykanka, aayadda afartanaad waa madhan. Burburkii USSR ee 1989 waxaa sidoo kale lagu aqoonsaday aayadda tobnaad ee Daanyeel kow iyo tobnaad, taas oo markii hore ku rumoowday Antiochus Magnus.

Antiochus III Magnus, oo ahaa boqorkii Seleucid ee “waqooyiga boqorkiisa,” wuxuu talinayay 223–187 BC, wuxuuna doonayay inuu dib u hantiyo dhulalkii uu ka lumay Ptolemies-ka (“koonfurta boqorkiisa”) ka dib Dagaalkii Saddexaad ee Suuriya (246–241 BC). Ololihiisii Dagaalkii Afraad ee Suuriya (219–217 BC) wuxuu ujeeddadiisu ahayd inuu dib ula wareego Coele-Syria, Phoenicia, iyo Falastiin. Sannadkii 219 BC Antiochus wuxuu u dhaqaaqay koonfur, isagoo qabsaday Seleucia-in-Pieria, Turos, iyo Ptolemais (Acre), sidaasna dib ugu hantiyay qalcadihii xeebaha. Sannadkii 218 BC wuxuu sii durkay, isagoo qabsaday Philadelphia (Amman) kuna sii riixay dhanka xuduudda Masar, isaga oo damacsanaa inuu dib u hantiyo dhulalkii Seleucid ee lumay ilaa Gaasa. Antiochus wuxuu hakiyay socodkiisii sannadkii 218 BC, isagoo xoojinaya wixii uu hantiyay isla markaana isu diyaarinaya riixitaan go’aan kama dambays ah. Ptolemy IV Philopator, oo ahaa boqorkii Ptolemaic, wuxuu ururiyay ciidan si uu ula kulmo, waxaana lagu xoojiyay ciidamo Masri ah. Aayadda tobnaad ee Daanyeel kow iyo tobnaad waxay soo bandhigaysaa dhaqdhaqaaqan Antiochus, sidaasna waxay horay u sii muujinaysaa burburkii USSR sannadkii 1989, waxayna tusaale u tahay aayadda afartanaad.

Marka boqorka woqooyi ee aayadda afartanaad “uu fataho oo dhaafo,” waxay waafaqaysaa boqorka woqooyi ee aayadda tobnaad oo “fatahaya oo sii gudbaya.” Labada aayadoodba waa isla erayadii Cibraaniga ahaa, kuwaas oo si yar uun si kala duwan loo turjumay. Waa isla weedha laga helo Ishacyaah 8:8.

Mid kasta oo ka mid ah saddexda aayadood wuxuu tilmaamayaa boqor koonfureed oo laga adkaaday boqor woqooyi ah. Antiochus, oo ah boqorka woqooyi, wuxuu ka adkaadaa Ptolemy, oo ah boqorka koonfureed, sida Sennacherib uu uga adkaaday Yahuudah, oo ah boqortooyada koonfureed, iyo sida boqorka woqooyi ee aayadda afartanaad uu u xaaqay Midowgii Soofiyeeti sannadkii 1989. Saddexdan aayadood, iyo weliba saddexda rumoobid ee taariikheed ee aayadahaas, waxay caddeeyaan in “wakhtiga dhammaadka” uu yahay 1989. Sidaas darteed, aayadda tobnaad waa 1989, aayadda lix iyo tobnaaduna waa sharciga Axadda ee Maraykanka, sida ay sidoo kale tahay aayadda afartan iyo kow.

Aayadaha kow iyo tobnaad ilaa shan iyo tobnaad waa sadar Qorniin ah, kaas oo sidoo kale leh rumoobid taariikheed oo aqoonsanaysa calaamado-nebiyeed gaar ah oo ku jira taariikhda qarsoon ee aayadda afartanaad. Ka hor sharciga Axadda ee Maraykanka, laakiin ka dib 1989, dagaalkii Raphia iyo wixii ka dambeeyey ayaa lagu soo bandhigay aayadaha kow iyo toban iyo laba iyo toban, halka dagaalkii Panium lagu soo bandhigay aayadaha saddex iyo toban ilaa shan iyo toban.

Sharciga Axadda waa wakhtiga la cayimay; waayo halkaas ayaa dhaawicii dhimashada lahaa ee baabtiisnimada bogsanayaa, baadariguna wuxuu ku soo noqdaa carshiga dhulka. Awood-siintaas waxaa tusaale ahaan loo muujiyey carshiga loo saaray baabtiisnimada sannadkii 538, iyo carshiga loo saaray Roomaankii jaahilka ahaa dagaalkii Actium. Markii Roomaankii jaahilka ahaa si nebiyad ahaan ah carshiga loo saaray, wuxuu si sarreeya u xukumay 360 sannadood. Markii baabtiisnimada carshiga loo saaray sannadkii 538, iyaduna waxay si sarreeya u xukuntay kun laba boqol iyo lixdan sannadood. Marka dhaawicii dhimashada lahaa lagu bogsiiyo sharciga Axadda, baabtiisnimadu waxay si sarreeya u xukumi doontaa 42 bilood oo astaan ah.

Aayadda 27 waxay ka leedahay “labadaba” boqorradan:

Labada boqor ee aayadda toddoba iyo labaatanaad ku xusan waa boqorradii ku jiray labada aayadood ee ka horreeyey, kuwaas oo dabadeed ku dagaallamay dagaalkii Actium.

Sidaas awgeed, aayadda toddoba iyo labaatanaad waxay dhalinaysaa arrin aan caadi ahayn oo u baahan in la fahmo ka hor inta aynaan sii wadin. Aayadda afar iyo labaatanaad, “wakhtigu” wuxuu ka dhigan yahay muddo 360 sano ah oo ka bilaabmaysa dagaalkii Actium kuna dhammaanaysa wakhtigii loo cayimay ee sannadka 330.

Boqorkii koonfureed ee dagaalka ku jiray waxay ahayd Cleopatra, oo isbahaysi la lahayd Marc Antony. Octaviusna wuxuu ahaa boqorkii woqooyi oo labadoodaba ka adkaan lahaa. Wakhtigii la cayimay (31 BC), labadii boqor ee markii hore hal miis wada fadhiistay oo been isu sheegayey ayaa iska hor iman lahaa dagaalkii Actium.

Labada boqor ee miiska jooga waxay waafaqsan yihiin taariikhda dagaalkii Panium (aayadaha 13 ilaa 15), halkaas oo uu ka jiray isbahaysi u dhexeeyey Antiochus Magnus iyo Phillip oo reer Makedooniya ah. Isbahaysigaas taariikhiga ahi wuxuu u dhigmayaa isbahaysiga astaan ahaan loogu matalay magaca Panium wakhtigii Masiixa—Caesarea Philippi. Isbahaysigaas waxaa kaloo lagu matalay aayadda afartan marka USSR la xaaqay 1989 iyada oo loo marayo isbahaysi u dhexeeyey Reagan iyo baadari Yooxanaa Bawlos II. Labada boqor waxay isu sheegaan beeno ka hor 31 BC, taas oo waafaqsan sharciga Axadda ee Maraykanka, sidaas darteedna beentoodu waxay dhacdaa ka hor aayadda lix iyo tobnaad, intii lagu jiray taariikhda ay matalayaan aayadaha 13 ilaa 15, kuwaas oo rumoobay dagaalkii Panium toddoba iyo toban sannadood ka dib dagaalkii Raphia, iyo boqol iyo toddoba iyo soddon sannadood ka hor intii Pompey qabsaday Yeruusaalem isagoo fulinaya aayadda lix iyo tobnaad.

Aayadda siddeed iyo labaatanaad, Octavius oo ka adkaaday labadaba Cleopatra (boqorkii koonfureed) iyo Marc Antony, “wuxuu ku noqon doonaa dalkiisii isagoo wata maal badan; qalbigiisuna wuxuu ka gees ahaan doonaa axdiga quduuska ah; wuuna falimmo waaweyn samayn doonaa, dabadeedna wuxuu ku noqon doonaa dalkiisii.” Uriah Smith wuxuu labadan guul u aqoonsadaa Actium sannadkii 31 BC iyo burburintii Yeruusaalem sannadkii 70 AD. Sidaas darteed, aayadda siddeed iyo labaatanaad waxay tilmaamaysaa taariikh bilaabmaysa dagaalkii Actium, kaas oo ah bilowga 360-ka sannadood, iyo burburintii Yeruusaalem sannadkii 70 AD.

Weedha ugu dambaysa ee aayadda afar iyo labaatanaad (xataa ilaa wakhti) iyo wixii ka dambeeya waxay metelaysaa xarriiq taariikheed oo ka bilaabmay 31 BC kuna dhammaanaysa weedha ugu dambaysa ee aayadda kow iyo soddonaad (waxayna dhigi doonaan karaahiyada baabbi'inta keenta), taas oo rumoowday sannadkii 538. Xarriiqdu waxay ka bilaabmaysaa dagaalkii Actium, kaas oo calaamadinaya bilowgii Roomaankii jaahiliga ahaa isagoo si sarreeya u talinaya muddo saddex boqol iyo lixdan sannadood ah. Xarriiqdu waxay ku dhammaanaysaa 538, iyadoo Roomaankii baadariga ahi bilaabayo inuu si sarreeya u taliyo muddo kun iyo laba boqol iyo lixdan sannadood ah. Aayadaha dhexdeeda iyo taariikhdii rumoowday aayadaha, wakhtiga la doortay ee 330 wuxuu metelayaa kala-qaybsanaan ku timid taariikhda Roomaankii jaahiliga ahaa sida boqortooyadii afraad ee wax sii sheegidda Kitaabka Quduuska ah. Ka dib xilligii hore ee uu si sarreeya u talinayay saddex boqol iyo lixdan sannadood, waxaa xigay laba boqol iyo siddeed sannadood oo burbur iyo kala-daadasho boqortooyada ku yimid ka hor inta aan baadarnimadu carshiga qabsan aayadda kow iyo soddonaad sannadkii 538. Isku xigxiga siddeeddaas aayadood, aayadda toddoba iyo labaatanaad oo keliya ayaa tilmaamaysa rumoowid taariikheed oo dhacday ka hor dagaalkii Actium ee 31 BC.

Aayadda toddoba iyo labaatanaad waxa ay tilmaamaysaa kulan dhex maraya laba boqor ka hor “wakhtiga la cayimay,” aayadda sagaal iyo labaatanaadna waxa ay tilmaamaysaa “wakhti la cayimay.” “Wakhtiga la cayimay” ee aayadda toddoba iyo labaatanaad waa bilowga muddada saddex boqol iyo lixdan sano, halka “wakhtiga la cayimay” ee aayadda sagaal iyo labaatanaad uu yahay dhammaadka muddada saddex boqol iyo lixdan sano. Bilowga iyo dhammaadkuba waxa ay matalaan “wakhti la cayimay.”

Xoogaysigii Roomaankii heellanaa wuxuu bilaabmay markay ka adkaatay caqabaddii juqraafiyeed ee saddexaad sida loogu matalay Daanyeel 8:9.

Awood-siintu wuxuu ka bilaabmay dagaalkii Actium, iyo ka-dib-u-hoos-gelintii boqorkii koonfureed (Masar) ee aayadda sagaalaad ee cutubka siddeedaad.

Dhammaadka xukunkii Roomaankii jaahiliga ahaa sidii boqortooyadii afraad ee wax sii sheegidda Kitaabka Quduuska ah wuxuu ku dhammaaday 538 markii Roomaankii baadarinimadu ka adkaaday caqabaddiisii saddexaad ee juqraafiyeed. Muddada oo dhan ee shan boqol iyo siddeetan iyo siddeedda sano ah, laga bilaabo dagaalkii Actium ilaa 538, waxay ka bilaabataa Roomaankii jaahiliga ahaa oo ka adkaaday caqabaddiisii saddexaad kana noqday boqortooyadii afraad ee wax sii sheegidda Kitaabka Quduuska ah, waxayna ku dhammaataa markii Roomaankii baadarinimadu ka adkaado caqabaddiisii saddexaad ee juqraafiyeed.

Sida boqortooyadii afraad ee waxsii-sheegista Kitaabka Quduuska ah, taariikhda la matalayaa waxay tilmaamaysaa laba wakhti, kii ugu horreeyeyna waa marka Rooma is-weyneyso, waxaana ku xiga wakhti sharaxaya dhicitaankii Rooma. Bilowga wakhtiga koowaad ee sarreynta waa sidoo kale bilowga muddada oo dhan ee Roomaankii jaahilka ahaa u talinayey sidii boqortooyada afraad ee waxsii-sheegista Kitaabka Quduuska ah. Wakhtiga koowaad ee sarreynta Rooma wuxuu ku bilaabmaa oo ku dhammaadaa wakhti la amray, wuxuuna sidoo kale ku bilaabmaa isku biiridda boqortooyooyinka woqooyi iyo koonfureed. Wuxuu ku dhammaadaa kala qaybsanaanta boqortooyo bari ah iyo boqortooyo galbeed ah. Isagoo ku bilaabmaya oo ku dhammaanaya wakhti la amray, bilowga iyo dhammaadkuna waxay metelaan afarta qaybood ee boqortooyadii Alexander.

Labada wakhti ee la magacaabay ee aayadaha toddoba iyo labaatan iyo sagaal iyo labaatan waxay matalaan calaamad-bilow iyo calaamad-dhammaad oo qeexaya muddada uu Rooma u taliyo si sarreysa. Markii sharciga Axadda laga hirgeliyo Maraykanka, taas oo ah oofinta aayadda kow iyo afartan iyo aayadda lix iyo tobnaad ee Daniel kow iyo toban, waxaa bilaabma muddadii Rooma casriga ahi si sarreysa ugu talin lahayd laba iyo afartan bilood oo astaan ah. Wakhtiga koowaad ee la magacaabay ee aayadda toddoba iyo labaatan waa sharciga Axadda ee Maraykanka, wakhtiga labaad ee la magacaabayna wuxuu matalaa marka ummaddii ugu dambaysay ee dhulka joogta ay raacdo tusaalaha Maraykanka oo ay dhaqan geliso sharciga Axadda ee ugu dambeeya, sidaasna ku aqoonsato hirgelinta caalamiga ah ee sabtida sanamka.

Labadaas astaamood ee nebinnimada ahi waa sharciga Axadda ee Maraykanka ilaa dhaqan-gelinta sharciga Axadda ee dunida oo dhan; labadaas sharci ee Axadduna waa labada wakhti ee la magacaabay ee ku xusan aayadda toddoba iyo labaatanaad iyo aayadda sagaal iyo labaatanaad. Wakhtigii ugu horreeyey ee la magacaabay ee aayadda toddoba iyo labaatanaad waxaa kaloo astaan uga ahaa sharcigii Axadda ee Constantine sanadkii 321, sharciga Axaddana ee baadariga ee Shirkii Orleans sannadkii 538 wuxuu matalaa sharciga Axadda ee dunida oo dhan.

Marka laga eego macnaha aayadaha saddex iyo tobnaad ilaa shan iyo tobnaad, dagaalkii Panium waa taariikhda ka horraysa sharciga Axadda ee aayadda lix iyo tobnaad. Taariikhdaas gudaheeda ayaa kulankii labada boqor ee isu been sheega lagu rumoobaa. Aayadaha saddex iyo tobnaad ilaa shan iyo tobnaad waa qayb ka mid ah taariikhda lagu matalay aayadaha toban ilaa lix iyo tobnaad. Aayadahu waxay qeexayaan Dagaalkii Afraad ee Suuriya aayadda tobnaad, dagaalkii Raphia aayadda kow iyo tobnaad, iyo wixii ka dhashay dagaalkaas aayadda laba iyo tobnaad. Aayadaha saddex iyo tobnaad ilaa shan iyo tobnaad waxay metelaan taariikhda sannadkii 200 BC markii dagaalkii Panium la rumoobay, iyo markii Roomaankii jaahiliga ahaa, oo lagu matalay kuwa dadkaaga wax dhaca, ay soo galeen qisada nebiyadeed.

Daaniyeel kow iyo tobnaad aayadda afartan waxay tilmaamaysaa burburkii Midowgii Soofiyeeti sannadkii 1989, aayadda lix iyo tobnaadna waxay tilmaamaysaa sharciga Axadda ee Maraykanka. Kulanka u dhexeeya laba boqor oo been isu sheegaya ka hor wakhtiga la amray, kaas oo ahaa dagaalkii Actium, wuxuu ka dhacayaa taariikhda aayadda afartan ee ka dambaysa wakhtiga dhammaadka ee 1989 kuna soo gunaanadanta sharciga Axadda ee Maraykanka. Aayadda toddoba iyo labaatanaad waa calaamad-dhig taariikhda qarsoon ee aayadda afartan, iyadoo dhacaysa ka dib 1989, hase ahaatee ka hor sharciga Axadda. “Kulanka” aayadda toddoba iyo labaatanaad waa calaamad-dhig ka hor awood-siinta Rooma ee sharciga Axadda. Waxaa jira calaamado-dhigyo dhowr ah oo horseeda awood-siinta baabtiisnimada Rooma sannadkii 538, calaamadahanna sidoo kale waxay dhacaan ka hor wakhtiga la amray. Mid ka mid ah calaamadahaas nebiyadeed waa amarkii Justinian ee 533, kaas oo fuliyey tixraaca aayadda soddonaad ee ah in la yeeshay “garasho lala leeyahay kuwa axdiga ka taga.”

Calaamadaha kale ee jidka ee horseeda wakhtiga loo ballamay ee taariikhda Roomaankii jaahiliga ahaa waa sannadka 330, markii Roomaankii jaahiliga ahaa uu hoos u riday, isla mar ahaantaana uu awoodda baadariga siiyey “kursiga.” Sannadkii 496, Clovis wuxuu “xooggiisii” siiyey baadarinimada. Si waafaqsan dhammaystirka Daanyeel toddobaad, Roomaankii jaahiliga ahaa wuxuu baadarinimada u saaray “saddex gees,” kii ugu dambeeyeyna wuxuu ahaa ka saariddii Ostrogoths magaalada Rooma sannadkii 538. Sannadkii 508 diintii jaahilinimada ayaa laga qaaday sidii diinta sharciyeed ee boqortooyada waxaana lagu beddelay Katooligga. 538 wuxuu metelaa sharciga Axadda ee aayadda kow iyo afartan, 496-na wuxuu metelaa 1989 markii Reagan, sidii Clovis oo kale, uu xooggiisii u hibeeyey baadariga Rooma. Sannadka 330 wuxuu tilmaamayaa sharciga Axadda, waayo halkaas ayay baadarinimadu ugu soo noqotaa kursiga awoodda.

Tani waxay caddeynaysaa in 538 iyo 330 labaduba ay metelaan wakhtigii la ballamay, kaas oo ah aayadaha lix iyo tobnaad iyo kow iyo afartan. 496 waxa ay metelaysaa 1989, iyada oo fulinaysa aayadda tobnaad iyo aayadda afartanaad ee Daanyeel kow iyo toban iyo Ishacyaah 8:8. 508 waxa ay tilmaamaysaa goorta diinta boqortooyada dhinac loo dhigayo si loogu beddelo Kaatooligga. Laga bilaabo Clovis sannadkii 496 ilaa 508, waxa la muujiyey ka-qaadis iyo beddelid tartiib-tartiib ah oo lagu sameeyey diintii sharciyaysnayd ee boqortooyada. Taariikhda ka bilaabmaysa 330, burbur tartiib-tartiib ah oo ku yimid Roomtii Galbeed waxa matalaya afarta buun ee hore, sidaas darteedna waxay tilmaamayaan burbur tartiib-tartiib ah oo ka bilaabma sharciga Axadda ee Maraykanka.

Burburka tartiib-tartiibka ah ee Roomaankii jaahiliga ahaa ka dib sharcigii Axadda ee Constantine ee sannadkii 321 waxa ay tusaale u tahay burburka Maraykanka isagoo ah boqortooyada lixaad ee waxsii sheegidda Kitaabka Quduuska ah ee gaadha sharciga Axadda. Markaas afarta xukun ee buunanka ayaa lagu soo dejinayaa Maraykanka, sida ay Sister White u aqoonsatay markay tidhi “riddo qaran waxaa ka daba iman doona halaag qaran.” Yexesqeelna waxa uu ku daraa markhaati ku saabsan ciqaab afar-laab ah.

Waxaannu sii wadi doonnaa tixgelinnadan maqaalka xiga.